Khóa luận nghiên cứu chế độ tài sản của vợ chồng theo luật hôn nhân và gia đình Việt Nam

Khóa luận phân tích chế độ tài sản của vợ chồng theo luật hôn nhân và gia đình Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về quyền lợi và nghĩa vụ.

• Tác giả: Phạm Trung Đạt
• Người hướng dẫn: Tiến Sĩ. Lương Thị Kim Dung
• Trường học: Đại học Quản lý và Công nghệ Hải Phòng
• Chuyên ngành: Luật dân sự
• Đề tài: Nghiên Cứu Chế Độ Tài Sản Của Vợ Chồng Theo Luật Hôn Nhân Và Gia Đình Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỘ TÀI SẢN CỦA VỢ CHỒNG
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò và ý nghĩa của chế độ tài sản vợ chồng
• 1.1.1. Khái niệm chế độ tài sản vợ chồng
• 1.1.2. Đặc điểm của chế độ tài sản vợ chồng
• 1.1.3. Vai trò của chế độ tài sản vợ chồng
• 1.1.4. Ý nghĩa của chế độ tài sản vợ chồng
• 1.2. Nội dung các loại chế độ tài sản của vợ chồng
• 1.2.1. Chế độ tài sản dựa trên sự thỏa thuận của vợ chồng (chế độ tài sản ước định)
• 1.2.2. Chế độ tài sản của vợ chồng theo các căn cứ quy định của pháp luật (chế độ tài sản pháp định)
• 1.2.3. Khái quát chế độ tài sản của vợ chồng trong pháp luật Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử
• 1.2.3.1. Chế độ tài sản của vợ chồng trong pháp luật thời kỳ phong kiến
• 1.2.3.2. Chế độ tài sản của vợ chồng trong pháp luật thời kỳ Pháp thuộc
• 1.2.3.3. Chế độ tài sản của vợ chồng trong pháp luật HN&GĐ của nước ta từ Cách mạng tháng Tám (1945) đến nay
• 1.2.3.4. Chế độ tài sản của vợ chồng trong pháp luật hôn nhân và gia đình của một số nước trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: CHẾ ĐỘ TÀI SẢN CỦA VỢ CHỒNG THEO LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH HIỆN HÀNH
• 2.1. Tài sản chung của vợ chồng
• 2.1.1. Căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồng
• 2.1.2. Tài sản do vợ chồng tạo ra trong thời kỳ hôn nhân
• 2.1.3. Thu nhập của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 2.1.4. Hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng trong thời kỳ hôn nhân
• 2.1.5. Tài sản vợ chồng được tặng cho chung, thừa kế chung
• 2.1.6. Quyền sử dụng đất vợ chồng có được sau khi kết hôn
• 2.1.7. Tài sản được suy đoán là tài sản chung
• 2.1.8. Quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đối với tài sản chung
• 2.1.8.1. Quyền của vợ chồng đối với tài sản chung
• 2.1.8.2. Nghĩa vụ chung của vợ chồng về tài sản
• 2.1.9. Chia tài sản chung của vợ chồng theo Luật HN&GĐ
• 2.1.9.1. Chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân
• 2.2. Tài sản riêng của vợ, chồng
• 2.2.1. Căn cứ xác lập tài sản riêng của vợ, chồng
• 2.2.2. Tài sản riêng của vợ, chồng bao gồm tài sản mà mỗi bên vợ, chồng có từ trước khi kết hôn
• 2.2.3. Tài sản riêng của vợ, chồng bao gồm tài sản mà vợ, chồng được thừa kế riêng, được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân
• 2.2.4. Tài sản riêng của vợ, chồng gồm đồ dùng, tư trang cá nhân
• 2.2.5. Quyền và nghĩa vụ của vợ, chồng đối với tài sản riêng
• 2.2.5.1. Quyền của vợ, chồng đối với tài sản riêng
• 2.2.5.2. Nghĩa vụ riêng của vợ, chồng về tài sản
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ CHẾ ĐỘ TÀI SẢN CỦA VỢ CHỒNG
• 3.1. Những kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng
• 3.1.1. Quy định về căn cứ xác định tài sản chung và việc chia tài sản chung của vợ chồng
• 3.1.2. Quy định về nhập tài sản riêng của vợ hoặc chồng vào tài sản chung
• 3.1.3. Trách nhiệm liên đới giữa vợ và chồng khi một bên vợ hoặc chồng tham gia vào giao dịch dân sự
• 3.1.4. Quy định về áp dụng tập quán để phân chia tài sản chung của vợ chồng
• 3.2. Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng
• 3.2.1. Phát huy vai trò của công tác tuyên truyền, phổ biến các quy định của pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng
• 3.2.2. Giải pháp nhằm nâng cao chất lượng xét xử các vụ việc liên quan tới chế độ tài sản của vợ chồng
• DANH MỤC THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chế độ tài sản của vợ chồng theo Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam

Chế độ tài sản của vợ chồng là một trong những vấn đề quan trọng trong Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam. Nó không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên trong hôn nhân mà còn liên quan đến các vấn đề tài chính, phân chia tài sản khi ly hôn. Theo quy định của pháp luật, chế độ tài sản có thể được xác định theo thỏa thuận hoặc theo quy định của pháp luật. Điều này tạo ra sự linh hoạt cho các cặp vợ chồng trong việc quản lý tài sản của mình.

1.1. Khái niệm chế độ tài sản vợ chồng

Chế độ tài sản vợ chồng được định nghĩa là tổng hợp các quy định pháp luật hoặc thỏa thuận giữa vợ và chồng về quyền và nghĩa vụ tài sản. Điều này bao gồm việc xác định tài sản chung và tài sản riêng, cũng như quyền sử dụng và phân chia tài sản khi cần thiết.

1.2. Đặc điểm của chế độ tài sản vợ chồng

Chế độ tài sản vợ chồng có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm tính chất chung và riêng của tài sản, quyền và nghĩa vụ của mỗi bên trong việc quản lý tài sản. Điều này giúp bảo vệ quyền lợi của cả hai bên trong mối quan hệ hôn nhân.

II. Vấn đề và thách thức trong chế độ tài sản vợ chồng hiện nay

Mặc dù có những quy định rõ ràng về chế độ tài sản vợ chồng, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức. Các tranh chấp về tài sản thường xảy ra, đặc biệt là khi có sự không đồng thuận giữa các bên. Điều này dẫn đến việc cần thiết phải có những quy định pháp luật cụ thể hơn để giải quyết các vấn đề phát sinh.

2.1. Các tranh chấp phổ biến về tài sản vợ chồng

Tranh chấp về tài sản giữa vợ chồng thường liên quan đến việc xác định tài sản chung và tài sản riêng, cũng như quyền lợi của mỗi bên trong việc phân chia tài sản khi ly hôn. Những tranh chấp này có thể dẫn đến những cuộc xung đột kéo dài và tốn kém.

2.2. Nguyên nhân gây ra tranh chấp tài sản

Nguyên nhân chính gây ra tranh chấp tài sản thường là do thiếu sự hiểu biết về quyền lợi và nghĩa vụ của mỗi bên, cũng như sự không đồng thuận trong việc quản lý và sử dụng tài sản chung. Điều này đòi hỏi cần có sự giáo dục và tư vấn pháp lý cho các cặp vợ chồng.

III. Phương pháp xác định chế độ tài sản vợ chồng theo Luật Hôn nhân và Gia đình

Việc xác định chế độ tài sản vợ chồng có thể được thực hiện thông qua hai phương pháp chính: theo thỏa thuận và theo quy định của pháp luật. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng, ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên trong hôn nhân.

3.1. Chế độ tài sản theo thỏa thuận

Chế độ tài sản theo thỏa thuận cho phép vợ chồng tự do quyết định về tài sản của mình. Điều này giúp tạo ra sự linh hoạt và phù hợp với nhu cầu của từng cặp vợ chồng, nhưng cũng có thể dẫn đến những rủi ro nếu không được thực hiện đúng cách.

3.2. Chế độ tài sản theo quy định của pháp luật

Chế độ tài sản theo quy định của pháp luật được áp dụng khi vợ chồng không có thỏa thuận cụ thể. Điều này đảm bảo quyền lợi của các bên theo quy định của pháp luật, nhưng có thể không phù hợp với thực tế của từng gia đình.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về chế độ tài sản vợ chồng

Nghiên cứu về chế độ tài sản vợ chồng đã chỉ ra rằng việc áp dụng pháp luật trong thực tiễn còn nhiều hạn chế. Các vụ án liên quan đến tài sản vợ chồng thường gặp khó khăn trong việc giải quyết, do thiếu sự rõ ràng trong các quy định pháp luật.

4.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật về tài sản vợ chồng

Thực tiễn cho thấy rằng nhiều cặp vợ chồng không hiểu rõ về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong việc quản lý tài sản. Điều này dẫn đến nhiều tranh chấp và khó khăn trong việc giải quyết các vấn đề phát sinh.

4.2. Kết quả nghiên cứu và đánh giá

Kết quả nghiên cứu cho thấy cần có sự cải cách trong quy định pháp luật về chế độ tài sản vợ chồng để phù hợp hơn với thực tiễn. Điều này bao gồm việc nâng cao nhận thức của người dân về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong quan hệ hôn nhân.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai về chế độ tài sản vợ chồng

Chế độ tài sản vợ chồng là một vấn đề quan trọng trong Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật về chế độ tài sản sẽ góp phần bảo vệ quyền lợi của các bên trong hôn nhân và giảm thiểu các tranh chấp phát sinh.

5.1. Đề xuất cải cách pháp luật về tài sản vợ chồng

Cần có những đề xuất cải cách pháp luật để làm rõ hơn các quy định về chế độ tài sản vợ chồng, nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên và giảm thiểu tranh chấp.

5.2. Tương lai của chế độ tài sản vợ chồng tại Việt Nam

Tương lai của chế độ tài sản vợ chồng tại Việt Nam sẽ phụ thuộc vào sự phát triển của xã hội và kinh tế. Cần có sự điều chỉnh kịp thời để phù hợp với thực tiễn và nhu cầu của người dân.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong quan hệ hôn nhân và gia đình, bên cạnh quan hệ nhân thân, quan hệ tài sản đóng vai trò là cơ sở kinh tế trực tiếp bảo đảm sự tồn tại và phát triển của mỗi gia đình. Hoạt động lao động, sản xuất, kinh doanh của vợ chồng nhằm tạo lập của cải vật chất không chỉ phục vụ nhu cầu thiết yếu và việc chăm sóc, giáo dục con cái, mà còn liên quan chặt chẽ đến quyền lợi của người thứ ba khi tham gia các giao dịch dân sự, thương mại. Thực tiễn giải quyết các vụ việc tại Tòa án cho thấy tranh chấp về tài sản giữa vợ và chồng chiếm tỷ lệ lớn và luôn là mảng việc phức tạp, gay gắt, đặc biệt là khi ly hôn.

Mặc dù Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 đã có nhiều sửa đổi, bổ sung so với các văn bản trước đây, quá trình thi hành cho thấy một số quy định về chế độ tài sản của vợ chồng vẫn mang tính định khung, thiếu các văn bản hướng dẫn chi tiết, dẫn đến vướng mắc khi áp dụng vào thực tiễn kinh tế - xã hội. Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Trung Đạt (chuyên ngành Luật Dân sự, Trường Đại học Quản lý và Công nghệ Hải Phòng, dưới sự hướng dẫn của TS. Lương Thị Kim Dung) đi sâu làm rõ cơ sở lý luận, phân tích các quy định pháp luật thực định và đánh giá thực tiễn áp dụng nhằm tìm ra các giải pháp hoàn thiện.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của đề tài là phân tích, đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật, nhận diện các thuận lợi, bất cập và thiếu sót của luật thực định cũng như quá trình thực thi; từ đó đề xuất các kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng. Cụ thể, nhiệm vụ nghiên cứu được xác định gồm 5 nội dung:

1. Nghiên cứu những vấn đề lý luận về chế độ tài sản của vợ chồng.
2. Nghiên cứu các quy định của pháp luật hiện hành về chế độ tài sản của vợ chồng.
3. Tìm hiểu thực tiễn áp dụng pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng qua hoạt động xét xử của ngành Tòa án giải quyết các tranh chấp hôn nhân và gia đình liên quan trực tiếp đến tài sản.
4. Tìm hiểu thực tiễn áp dụng pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng tại các Văn phòng công chứng thông qua hoạt động công chứng các hợp đồng, giao dịch liên quan đến tài sản của vợ chồng (gắn với địa bàn thực tập tại Văn phòng Công chứng Trần Bằng, Hải Phòng), từ đó đánh giá thành công và hạn chế.
5. Trên cơ sở phân tích nội dung và thực tiễn áp dụng theo luật thực định, kiến nghị các giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng dưới góc độ lập pháp và thực thi.

Đối tượng nghiên cứu là chế độ tài sản của vợ chồng trong pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống quy phạm của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 và các văn bản pháp luật liên quan; thực tiễn áp dụng qua các bản án, tình huống vướng mắc điển hình và hoạt động công chứng; đồng thời khảo cứu có đối chiếu với các giai đoạn lịch sử lập pháp Việt Nam và một số hệ thống pháp luật nước ngoài.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng trên nền tảng lý luận luật học về quyền sở hữu và quan hệ tài sản gia đình, kết hợp hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định của Việt Nam qua các thời kỳ:

• Văn bản pháp luật hiện hành và trước đây: Hiến pháp năm 2013 (Điều 54); Luật Hôn nhân và gia đình các năm 1959, 1986, 2000 và 2014; Bộ luật Dân sự năm 2005 (Điều 167, 175, 686); Luật Đất đai năm 2013 (Điều 95, 98); Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 2005; Luật Hàng không dân dụng Việt Nam năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2014); Nghị định số 126/2014/NĐ-CP; Nghị định số 70/2001/NĐ-CP; Thông tư số 75/2014/TT-BGTVT của Bộ Giao thông vận tải; Nghị quyết số 02/2000/NQ-HĐTP ngày 23/12/2000 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.
• Nguồn tư liệu lịch sử và pháp luật nước ngoài: Quốc triều Hình luật thời Lê; Bộ luật Dân sự Bắc kỳ năm 1931; Bộ luật Dân sự Trung kỳ năm 1936; Tập Dân luật Giản yếu Nam kỳ năm 1883; Luật Gia đình năm 1959, Sắc luật số 15/64 ngày 23/7/1964 và Bộ luật Dân sự năm 1972 ở miền Nam trước năm 1975; Bộ luật Dân sự Napoléon năm 1804 và Đạo luật số 65-570 ngày 13/7/1965 của Pháp; Luật Hôn nhân năm 1980 của Trung Quốc; Bộ luật Dân sự Nhật Bản (Điều 762); Bộ luật Dân sự và Thương mại Thái Lan; pháp luật của Bungari, Italia, Anh.
• Nguồn tài liệu học thuật: Giáo trình, sách chuyên khảo của Trường Đại học Luật Hà Nội, Học viện Tư pháp, các tác giả Nguyễn Văn Cừ, Nguyễn Ngọc Điện, Ngô Thị Hường; các luận án, luận văn của Nguyễn Hồng Hải, Trần Thị Thuỳ Liên, Nguyễn Thị Hạnh; các bài viết trên Tạp chí Luật học của Bùi Minh Hồng, Nguyễn Phương Lan.

Khóa luận sử dụng phối hợp 4 phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp lịch sử: Phục vụ việc tìm hiểu, hệ thống hóa chế độ tài sản của vợ chồng qua các thời kỳ phát triển của lịch sử pháp luật Việt Nam từ thời phong kiến, thời kỳ Pháp thuộc, giai đoạn chia cắt 1954–1975 đến sau năm 1975.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Dùng để mổ xẻ các cấu thành pháp lý của quan hệ sở hữu, quyền và nghĩa vụ đối với tài sản chung, tài sản riêng, việc phân chia tài sản và khái quát hóa những vấn đề lý luận cốt lõi.
• Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu giữa các quy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 với Luật năm 2000 và các văn bản trước đó; đồng thời so sánh quy định của Việt Nam với pháp luật một số quốc gia theo các mô hình pháp lý khác nhau.
• Phương pháp thống kê: Thực hiện trong quá trình thu thập, khảo sát thực tiễn áp dụng pháp luật, các tranh chấp tại Tòa án và hồ sơ công chứng tại Văn phòng Công chứng Trần Bằng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về chế độ tài sản của vợ chồng

Chương 1 làm rõ các vấn đề nền tảng lý luận, phân loại mô hình tài sản và lịch sử lập pháp:

• Khái niệm, đặc điểm, vai trò và ý nghĩa: Chế độ tài sản của vợ chồng được định nghĩa là tổng hợp các quy phạm pháp luật hoặc thỏa thuận của vợ chồng về quan hệ tài sản, gồm căn cứ xác lập, quyền và nghĩa vụ đối với tài sản chung, tài sản riêng, cùng các trường hợp và nguyên tắc phân chia tài sản. Chế độ tài sản có 4 đặc điểm chung: chủ thể phải có năng lực và tuân thủ điều kiện kết hôn; nhằm bảo đảm quyền lợi của gia đình; chỉ tồn tại trong thời kỳ hôn nhân; và quyền định đoạt bị hạn chế trong một số trường hợp cụ thể (ví dụ khi tài sản riêng là nguồn sống duy nhất của gia đình). Đối với chế độ thỏa thuận (hôn ước), có thêm 3 đặc điểm riêng: phải do hai bên tự nguyện thỏa thuận; lập trước khi kết hôn (chỉ phát sinh hiệu lực trong thời kỳ hôn nhân); và phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác nhận tính hợp pháp.
• Phân loại các chế độ tài sản: Gồm chế độ tài sản ước định (theo thỏa thuận, lần đầu được quy định chính thức tại Điều 28 Luật năm 2014) và chế độ tài sản pháp định. Trong chế độ pháp định, tác giả phân tích 4 mô hình: Cộng đồng toàn sản (áp dụng thời phong kiến, Luật Gia đình 1959 ở miền Nam, Luật HN&GĐ 1959 ở miền Bắc); Cộng đồng động sản và tạo sản (Bộ luật Napoléon 1804, Sắc luật 15/64, Dân luật 1972 miền Nam); Cộng đồng tạo sản (Đạo luật Pháp 1965, Luật Trung Quốc 1980, BLDS Nhật Bản, Luật HN&GĐ Việt Nam 1986 và 2000); và Chế độ phân sản (không có khối tài sản chung, từng áp dụng ở Anh, Italia).
• Lịch sử pháp luật Việt Nam và luật quốc tế: Khái quát quy định qua thời phong kiến (Quốc triều Hình luật chia điền sản thành phu điền sản, thê điền sản, tần tảo điền sản dưới quyền quản lý của người chồng); thời Pháp thuộc (Dân luật Bắc kỳ 1931, Dân luật Trung kỳ 1936, Dân luật Giản yếu Nam kỳ 1883 ghi nhận quyền tự do lập hôn ước); giai đoạn 1954–1975 ở hai miền; và giai đoạn sau năm 1975 (Luật 1986, 2000 và Nghị định 70/2001/NĐ-CP).

Chương 2: Chế độ tài sản của vợ chồng theo Luật Hôn nhân và gia đình hiện hành

Chương 2 tập trung phân tích chi tiết các quy định thực định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014:

• Tài sản chung của vợ chồng: Phân tích căn cứ xác lập theo Điều 33 Luật năm 2014 và Điều 9 Nghị định 126/2014/NĐ-CP trong thời kỳ hôn nhân (khoản 13 Điều 3). Khối tài sản chung bao gồm tài sản do vợ chồng tạo ra; thu nhập từ lao động, sản xuất, kinh doanh; tiền thưởng, trúng thưởng xổ số, trợ cấp; hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng (Điều 175 BLDS 2005); tài sản được tặng cho chung, thừa kế chung; quyền sử dụng đất có được sau khi kết hôn (Điều 54 Hiến pháp 2013, Điều 98 Luật Đất đai 2013); và tài sản áp dụng nguyên tắc suy đoán là tài sản chung khi không có chứng cứ chứng minh là tài sản riêng.
• Quyền và nghĩa vụ đối với tài sản chung: Quy định quyền bình đẳng chiếm hữu, sử dụng, định đoạt theo Điều 29 và Điều 35, trong đó điểm mới nổi bật của Luật năm 2014 là ghi nhận nguyên tắc không phân biệt giữa lao động trong gia đình và lao động có thu nhập. Việc định đoạt bất động sản, động sản phải đăng ký quyền sở hữu hoặc tài sản là nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình bắt buộc phải có thỏa thuận bằng văn bản của cả hai vợ chồng. Thủ tục đăng ký quyền sở hữu/sử dụng ghi tên cả hai vợ chồng và cơ chế xử lý khi chỉ ghi tên một người theo Điều 12 Nghị định 126/2014/NĐ-CP. Phân tích các nghĩa vụ chung về tài sản theo Điều 37.
• Phân chia tài sản chung:
  • Trong thời kỳ hôn nhân: Căn cứ Điều 38, 39, 40, 41; văn bản chia phải tuân thủ hình thức luật định; người thứ ba không có quyền yêu cầu chia; hoa lợi lợi tức phát sinh từ phần tài sản đã chia trở thành tài sản riêng; quy định về thủ tục và hiệu lực chấm dứt việc chia tài sản chung.
  • Khi ly hôn: Nguyên tắc tôn trọng thỏa thuận; nếu Tòa án giải quyết thì chia đôi nhưng căn cứ vào 4 yếu tố tại khoản 2 Điều 59 (hoàn cảnh gia đình và vợ chồng; công sức đóng góp; bảo vệ lợi ích chính đáng trong sản xuất, kinh doanh; lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ vợ chồng — điểm mới tiến bộ so với Điều 95 Luật năm 2000). Phân chia quyền sử dụng đất nông nghiệp trồng cây hàng năm, đất nuôi trồng thủy sản, đất ở (Điều 62); bảo vệ quyền lưu cư tối đa 6 tháng tại nhà ở thuộc sở hữu riêng của bên kia (Điều 63); và giải quyết tài sản đưa vào kinh doanh (Điều 64).
  • Khi một bên chết hoặc bị Tòa án tuyên bố đã chết: Căn cứ Điều 66, 67 Luật năm 2014 và Điều 686 BLDS 2005 (tạm ngừng phân chia di sản tối đa 3 năm nếu ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống); khối tài sản chung được chia đôi tuyệt đối cho bên còn sống và phần của người chết để chia thừa kế mà không xét đến công sức đóng góp hay lỗi như khi ly hôn.
• Tài sản riêng của vợ, chồng: Phân tích căn cứ xác lập theo Điều 43 (tài sản có trước kết hôn; thừa kế, tặng cho riêng; tài sản chia riêng trong thời kỳ hôn nhân; tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu — thuật ngữ thay thế cho khái niệm "đồ dùng, tư trang cá nhân" của Luật năm 2000). Quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt và các hạn chế theo Điều 44; cơ chế nhập tài sản riêng vào khối tài sản chung theo Điều 13 Nghị định 70/2001/NĐ-CP (phải lập văn bản, vô hiệu nếu nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản).

Chương 3: Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng

Chương 3 tổng kết các hạn chế từ quy định và thực tiễn xét xử, công chứng, đề xuất hai nhóm kiến nghị chính:

• Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật:
  • Hoàn thiện căn cứ xác định tài sản chung và cơ chế phân chia tài sản chung của vợ chồng.
  • Bổ sung và chuẩn hóa quy định cụ thể về điều kiện, hình thức và hệ quả pháp lý của việc nhập tài sản riêng của vợ hoặc chồng vào khối tài sản chung.
  • Quy định rõ ràng hơn về trách nhiệm liên đới giữa vợ và chồng khi một bên tự mình tham gia xác lập, thực hiện giao dịch dân sự nhằm bảo vệ quyền lợi người thứ ba ngay tình.
  • Hoàn thiện quy định về việc áp dụng tập quán trong việc phân chia tài sản chung của vợ chồng.
• Kiến nghị nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật:
  • Phát huy vai trò của công tác tuyên truyền, phổ biến các quy định pháp luật về hôn nhân và gia đình nhằm nâng cao nhận thức của người dân về thỏa thuận tài sản và hôn ước.
  • Nâng cao chất lượng hoạt động xét xử của Tòa án các cấp trong các vụ việc liên quan đến chế độ tài sản; tăng cường sự phối hợp và chuẩn hóa thủ tục công chứng giao dịch tài sản vợ chồng tại các tổ chức hành nghề công chứng.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp, phân tích có hệ thống các mô hình chế độ tài sản và các điểm sửa đổi, bổ sung trọng tâm của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 so với các giai đoạn trước:

Tiêu chí pháp lý	Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000	Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014
Chế độ tài sản áp dụng	Duy nhất chế độ tài sản pháp định (không quy định chế độ ước định).	Cho phép lựa chọn giữa chế độ tài sản pháp định và chế độ tài sản theo thỏa thuận (Điều 28).
Lao động trong gia đình	Quy định quyền, nghĩa vụ ngang nhau trong chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung (Điều 28).	Bổ sung rõ nguyên tắc: không phân biệt giữa lao động trong gia đình và lao động có thu nhập (Điều 29).
Đăng ký tài sản chung	Quy định bắt buộc ghi tên cả hai vợ chồng trên giấy chứng nhận.	Quy định ghi tên cả hai vợ chồng, trừ trường hợp vợ chồng có thỏa thuận khác (Điều 34).
Lý do chia tài sản thời kỳ hôn nhân	Bắt buộc phải có lý do chính đáng: tự kinh doanh riêng, thực hiện nghĩa vụ di sản riêng... (Điều 29).	Bãi bỏ quy định bắt buộc về lý do chia, hoàn toàn tôn trọng ý chí tự định đoạt của vợ chồng (Điều 38).
Căn cứ chia tài sản khi ly hôn	Chia đôi, tính đến hoàn cảnh, công sức đóng góp, bảo vệ lợi ích sản xuất kinh doanh (Điều 95).	Chia đôi, bổ sung thêm căn cứ: tính đến lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng (Điều 59).
Khái niệm tài sản riêng	Sử dụng cụm từ "đồ dùng, tư trang cá nhân" (Điều 32).	Thay thế bằng khái niệm "tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu của vợ, chồng" (Điều 43).
Quy định về quyền lưu cư	Chưa có điều luật riêng biệt cụ thể.	Quy định quyền lưu cư tại chỗ ở thuộc sở hữu riêng của bên kia tối đa 6 tháng sau ly hôn (Điều 63).

Các đóng góp chính của khóa luận gồm:

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chế độ tài sản của vợ chồng (ước định và pháp định), chỉ rõ 4 mô hình chế độ tài sản pháp định trong lịch sử lập pháp thế giới và Việt Nam.
• Làm rõ các căn cứ xác lập tài sản chung, tài sản riêng, nguyên tắc suy đoán tài sản chung và các hạn chế quyền sở hữu riêng vì lợi ích gia đình theo luật thực định.
• Đưa ra các đề xuất cụ thể gắn liền giữa lý luận lập pháp và thực tiễn xét xử của ngành Tòa án, cũng như hoạt động công chứng giao dịch tài sản tại Văn phòng công chứng Trần Bằng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tập trung chủ yếu vào việc phân tích quy phạm pháp luật thực định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 và thực tiễn địa bàn Hải Phòng trong khoảng thời gian thực tập (từ ngày 14/03/2022 đến ngày 18/06/2022). Hướng mở cho các nghiên cứu tiếp theo bao gồm việc đi sâu khảo sát số liệu thực chứng quy mô lớn về các bản án tranh chấp phân chia tài sản có yếu tố áp dụng chế độ tài sản ước định (hôn ước), và giải quyết xung đột pháp luật về tài sản vợ chồng có yếu tố nước ngoài.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo thiết thực cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Luật Dân sự, Luật Hôn nhân và Gia đình khi nghiên cứu các chuyên đề về chế độ tài sản, phân chia tài sản chung và quyền sở hữu trong gia đình.
• Cán bộ tư pháp, Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Công chứng viên tham khảo các cơ sở pháp lý và đối chiếu quy định giữa Luật năm 2000 và 2014 khi giải quyết án tranh chấp tài sản hoặc công chứng hợp đồng, giao dịch liên quan đến tài sản vợ chồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 ghi nhận những loại chế độ tài sản nào của vợ chồng?
Luật năm 2014 ghi nhận hai loại: Chế độ tài sản theo thỏa thuận (chế độ tài sản ước định, lập trước khi kết hôn bằng văn bản có công chứng/chứng thực) và Chế độ tài sản theo luật định (chế độ tài sản pháp định, áp dụng khi vợ chồng không lập thỏa thuận hoặc thỏa thuận bị vô hiệu).

2. Tiêu chí phân chia tài sản chung của vợ chồng khi ly hôn theo Luật năm 2014 có điểm gì mới so với Luật năm 2000?
Khoản 2 Điều 59 Luật năm 2014 bổ sung thêm yếu tố "Lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng" bên cạnh các yếu tố về hoàn cảnh gia đình, công sức đóng góp (lao động gia đình coi như lao động có thu nhập) và bảo vệ lợi ích sản xuất, kinh doanh của mỗi bên.

3. Hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng của vợ, chồng trong thời kỳ hôn nhân được xác định là tài sản chung hay tài sản riêng?
Theo khoản 1 Điều 33 và Điều 43 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng của vợ, chồng trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung của vợ chồng, trừ trường hợp có thỏa thuận phân chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân theo khoản 1 Điều 40.

4. Người thứ ba là chủ nợ có quyền yêu cầu Tòa án phân chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân để thu hồi nợ không?
Không. Theo quy định pháp luật được tác giả phân tích, chỉ có vợ, chồng mới có quyền thỏa thuận hoặc yêu cầu Tòa án giải quyết việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân; người thứ ba không có quyền yêu cầu việc phân chia này.

5. Khi một bên vợ hoặc chồng chết trước, khối tài sản chung được xử lý như thế nào theo Điều 66 Luật năm 2014?
Tài sản chung của vợ chồng được chia đôi; bên còn sống nhận một nửa khối tài sản chung, một nửa còn lại thuộc về phần di sản của người đã chết để phân chia thừa kế theo quy định của pháp luật về thừa kế, không áp dụng xem xét công sức hay lỗi như trường hợp ly hôn.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Trung Đạt đã phân tích có hệ thống các vấn đề lý luận và thực định về chế độ tài sản của vợ chồng theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014. Tác giả đã làm rõ sự phát triển của các mô hình tài sản qua lịch sử lập pháp Việt Nam và quốc tế, chỉ rõ các điểm mới trong việc xác lập, thực hiện quyền sở hữu và phân chia tài sản chung, tài sản riêng. Trên cơ sở kết hợp nghiên cứu lý luận với thực tiễn tại Tòa án và Văn phòng Công chứng Trần Bằng (Hải Phòng), công trình đã đề xuất các giải pháp lập pháp và thực thi có giá trị tham khảo chuyên môn cho ngành luật dân sự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luÁn về chế đá tài sÁn của vÿ chồng. Chương 2: Chế đá tài sÁn của vÿ chồng theo LuÁt Hôn nhân và gia đình hiện hành. Chương 3: Mát số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luÁt và nâng cao hiệu quÁ áp dāng pháp luÁt về phân chia tài sÁn của vÿ chồng 5 CH¯¡NG 1 NHþNG VÂN Đ LÝ LUÀN VÀ CH¾ ĐÞ TÀI SÀN CĂA Vþ CHàNG 1.1 Khái niám, đặc điÃm, vai trò và ý nghĩa căa ch¿ đß tài sÁn vÿ cháng 1.1 Khái niệm chế độ tài sản vợ chồng Tài sÁn là cơ sá kinh tế cho sự tồn t¿i và phát triển của mßi gia đình. Kể từ khi bắt đầu cuác sống hôn nhân, vÿ chồng phÁi cùng nhau lao đáng, sÁn xuất, kinh doanh&để t¿o ra của cÁi vÁt chất, đÁm bÁo nhu thiết để chm sóc, giáo dāc con cái.

Vì vÁy, bên c¿nh quan hệ nhân thân, giữa vÿ chồng còn tồn t¿i quan hệ tài sÁn. Trong đó, quan hệ tài sÁn hiểu theo nghĩa hẹp chính là quan hệ sá hữu tài sÁn. Nái dung của quan hệ sá hữu tài sÁn giữua vÿ chồng bao gồm: việc xác định tài sÁn là tài sÁn chung của vÿ chồng hay tài sÁn riêng của vÿ, tài sÁn tiêng của chồng; xác định quyền và nghĩa vā đối với tài sÁn chung, tài sÁn riêng của vÿ, chồng và việc chia tài sÁn chung của vÿ chồng trong những trưßng hÿp nhất định. Bên c¿nh đó, BLDS cũng quy định cā thể quyền sá hữu (chiếm hữu, sử dāng, định đo¿t) của cá nhân.

Cá nhân có quyền chiếm hữu, sử dāng, định đo¿t tài sÁn do mình t¿o ra, tài sÁn đưÿc thừa kế tặng cho. Vÿ chồng với tư cách là mát các nhân, có quyền chiếm hữu, sử dāng, định đo¿t đối với tài sÁn thuác quyền sá hữu của mình. Xét về mặt lý thuyết, có thể áp dāng các quy định của Hiến pháp và BLDS để điều chỉnh quan hệ sá hữu tài sÁn giữa vÿ, chồng như những công dân khác không phÁi là vÿ, chồng. Tuy nhiên, trong thực tiễn do tính chất đặc biệt trong quan hệ hôn nhân gia đình là vÿ chồng cùng chung sống với nhau, cùng lao đáng t¿o ra của cÁi vÁt chất để duy trì, phát triển gia đình, chm sóc, nuôi dưỡng, giáo dāc con cái, nên quan hệ sá hữu tài sÁn giữa vÿ chồng ngoài việc đÁm bÁo quyền sá hữu tài sÁn giữa vÿ chồng ngoài việc đÁm bÁo quyền sá hữu tài sÁn của cá nhân vÿ, chồng phÁi đồng thßi đÁm bÁo lÿi ích chung của vÿ chồng (đÁm bÁo đßi sống chung của vÿ chồng).

Do đó, không thể áp dāng các quy định của Hiến pháp và BLDS để điều chỉnh quan hệ sá hữu tài sÁn giữa vÿ và chồng. Nói cách khác, tính chất đặc biệt của mối quan hệ giữua vÿ và chồng đòi hỏi những quy định riêng nhằm điều chỉnh quan hệ sá hữu tài sÁn 6 của vÿ chồng. Tổng hÿp những quy định này chính là chế đá tài sÁn của vÿ chồng. Có thể đưa ra khái niệm chế đá tài sÁn của vÿ chồng như sau: Chế độ tài sản của vợ chồng là tổng hợp các quy phạm pháp luật hoặc thoả thuận của vợ chồng về quan hệ tài sản giữa vợ và chồng gồm: căn cứ xác lập tài sản, quyền và nghĩa vụ của vợ, chồng đối với tài sản chung, tài sản riêng; các trường hợp và nguyên tắc chia tài sản giữa vợ và chồng[1] Chế đá tài sÁn của vÿ chồng luôn có vai trò quan trọng trong pháp luÁt hôn nhân và gia đình của tất các quốc gia trên thế giới.

Pháp luÁt của mßi quốc gia điều chỉnh chế đá tài sÁn phù hÿp với điều kiện kinh tế - xã hái, truyền thống, đ¿o đức, tÁo quán& của mình. Thông thưßng pháp luÁt các nước quy định hai lo¿i chế đá tài sÁn vÿ chồng là chế đá tài sÁn vÿ chồng theo thoÁ thuÁn (chế đá tài sÁn ước định) và chế đá tài sÁn vÿ chồng pháp định. Sá dĩ có hai lo¿i chế đá tài sÁn vÿ chồng là vì hôn nhân đưÿc xác lÁp do hai bên nam, nữ thoÁ thuÁn giao ước trên cơ sá tự do, tự nguyện. Theo đó, vÿ chồng đương nhiên có quyền thoÁ thuÁn với nhau về các vấn đề liên quan đến quyền và lÿi ích của mình, trong đó có quan hệ tài sÁn vÿ và chồng.

Vì vÁy, mát mặt pháp luÁt dự liệu mát chế đá tài sÁn của vÿ chồng, mặt khác quy định vÿ chồng có quyền thoÁ thuÁn với nhau về tài sÁn (lÁp hôn ước). Chế đá tài sÁn do pháp luÁt dự liệu có hiệu lực khi hai vÿ chồng không lÁp hôn ước hoặc hôn ước đã bị vô hiệu do vi ph¿m những quy định của pháp luÁt. [[5] tr 2] à Việt Nam, trước khi LuÁt hôn nhân và gia đình nm 2014 có hiệu lực, duy trì duy nhất mát chế đá tài sÁn pháp định đối với vÿ chồng. Chế đá tài sÁn vÿ chồng theo thoÁn thuÁn đưÿc quy định lần đầu tiên t¿i LuÁt hôn nhân và gia đình nm 2014 với nái dung trước khi kết hôn vÿ, chồng có thể thoÁn thuÁn với nhau về tài sÁn chung, tài sÁn riêng, quyền và nghĩa vā của vÿ, chồng đối với tài sÁn chung, tài sÁn riêng; các trưßng hÿp và nguyên tắc phân chia tài sÁn giữa và chồng.

Trong bÁn thoÁ thuÁn, vÿ chồng thoÁ thuÁn lựa chọn chế đá cáng đồng (có tài sÁn chung) hoặc chế đá phân sÁn (không có tài sÁn chung) để duy trì và đÁm bÁo thực hiện trong suốt thßi kỳ hôn nhân. Trong chế đá cáng đồng có sự tồn t¿i của khối tài sÁn chung của vÿ chồng sẽ thoÁ thuÁn với nhau về thành phần khối tài sÁn chung của vÿ chồng tài sÁn riêng của vÿ chồng (nếu có), quyền và nghĩa vā của vÿ chồng đối với tài sÁn chung, tài sÁn riêng, việc phân chia tài sÁn chung của vÿ chồng& Trong chế đá phân sÁn giữa vÿ chồng không tồn t¿i khối tài sÁn chung của vÿ chồng, vÿ chồng thoÁ thuÁn với nhau về việc đóng góp tài sÁn riêng để 7 đÁm bÁo nhu cầu thiết yếu của gia đình chm sóc, nuôi dưỡng, giáo dāc con cái& Có thế thấy rằng đặc điểm của chế đá tài sÁn vÿ chồng theo thoÁ thuÁn là việc thoÁ thuÁn giữa vÿ chồng phÁi đưÿc thực hiện trước khi kết hôn và những thoÁn thuÁn sửa đổi thay đổi chế đá tài sÁn theo thoÁ thuÁn (sửa đổi, thay đổi nái dung hôn ước). Tuy nhiên, không phÁi cặp vÿ chồng nào khi xác lÁp quan hệ hôn nhân cũng thoÁ thuÁn về tài sÁn của vÿ, chồng. Do đó, pháp luÁt phÁi t¿p ra mát giÁi pháp dành cho các cặp vÿ chồng khi xác lÁp quan hệ hôn nhân không lÁp hôn ước.

GiÁi pháp này đưÿc gọi là chế đá tài sÁn vÿ chồng pháp định. Chế đá tài sÁn pháp định đưÿc tất cÁ các nước dự liệu trong hệ thống pháp luÁt của mình.2 Đặc điểm của chế độ tài sản vợ chồng Có bốn đặc điểm: - Thứ nhất: Chủ thể của quan hệ sá hữu trong chế đá tài sÁn này phÁi có đầy đủ nng lực chủ thể và phÁi tuân thủ các điều kiện kết hôn đưÿc quy định trong pháp luÁt HN&GĐ. - Thứ hai: Quy định về chế đá tài sÁn của vÿ chồng nhằm bÁo đÁm quyền lÿi của gia đình; t¿o điều kiện để vÿ chồng chủ đáng thực hiện các quyền và nghĩa vā của mình. - Thứ ba: Chế đá tài sÁn của vÿ chồng chỉ tồn t¿i trong thßi kỳ hôn nhân.

- Thứ tư: Chế đá tài sÁn của vÿ chồng cũng mang những đặc thù riêng trong việc thực hiện các quyền và nghĩa vā của chủ thể, như quyền định đo¿t tài sÁn bị h¿n chế trong mát số trưßng hÿp (ví dā, nếu tài sÁn riêng đang là nguồn sống duy nhất của cÁ gia đình, khi định đo¿t liên quan đến tài sÁn này thì phÁi có thoÁ thuÁn của hai vÿ chồng). [[15] tr 8] * Đặc điÃm riêng Ngoài các đặc điểm chung trên, chế đá tài sÁn thoÁ thuÁn hay còn gọi là <hôn ước= còn có đặc điểm t¿o nên sự khác biệt với chế đá tài sÁn khác, làm nên dấu ấn riêng của nó. Đó là: +) Hôn ước phÁi do hai bên nam nữ tự nguyện thoÁ thuÁn. +) Hôn ước phÁi đưÿc lÁp nên trước khi kết hôn, tuy nhiên nó chỉ phát sinh hiệu lực trong thßi kì hôn nhân.

+) Hôn ước phÁi đưÿc xác nhÁn tính hÿp pháp bái các cơ quan nhà nước có thẩm quyền.3 Vai trò của chế độ tài sản vợ chồng 8 Mát là, chế đá tài sÁn đưÿc pháp luÁt ghi nhÁn (dù là chế đá tài sÁn theo thoÁ thuÁn – chế đá tài sÁn ước định, hay theo cn cứ của pháp luÁt – chế đá tài sÁn pháp định) nhằm điều chỉnh các quan hệ tài sÁn của vÿ chồng, t¿o điều kiện để vÿ chồng có những cách <xử sự= theo yêu cầu của pháp luÁt và phù hÿp với đ¿o đức xã hái. Hai là, trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình LuÁt Hôn nhân và Gia đình điều chỉnh các quan hệ về nhân thân và tài sÁn giữa vÿ chồng, giữa cha mẹ và các con, giữa các thành viên khác trong gia đình. Việc thực hiện và áp dāng chế đá tài sÁn của vÿ chồng góp phần củng cố, bÁo đÁm thực hiện các quyền và nghĩa vā nhân thân giữa vÿ chồng và giữa các thành viên của gia đình với nhau. Ba là, chế đá tài sÁn của vÿ chồng góp phần điều tiết, ổn định quan hệ tài sÁn trong giao lưu dân sự, kinh tế, thương m¿i.

Trong thßi kỳ hôn nhân, vÿ chồng phÁi ký kết rất nhiều hÿp đồng dân sự với ngưßi khác, nhß có chế đá tài sÁn của vÿ chồng, các giao dịch đó đưÿc đÁm bÁo thực hiện, quyền lÿi của vÿ chồng, của ngưßi tham gia giao dịch liên quan đến tài sÁn của vÿ chồng đưÿc bÁo vệ.4 Ý nghĩa của chế độ tài sản vợ chồng - Chế đá tài sÁn của vÿ chồng với ý nghĩa là mát chế định trong pháp luÁt về HN&GĐ. Nhìn vào chế đá tài sÁn của vÿ chồng đưÿc quy định trong pháp luÁt của Nhà nước, ngưßi ta có thể nhÁn biết đưÿc trình đá phát triển của các điều kiện kinh tế - xã hái (tính khách quan) và ý chí của Nhà nước thể hiện bÁn chất của chế đá xã hái đó (tính chủ quan). - Chế đá tài sÁn của vÿ chồng đưÿc quy định trong pháp luÁt có ý nghĩa nhằmg xác định các lo¿i tài sÁn trong quan hệ giữa vÿ chồng và gia đình. Khi hai bên nam nữ kết hôn với nhau và trá thành vÿ chồng, chế đá tài sÁn của vÿ chồng đưÿc liệt với những thành phần tài sÁn của vÿ chồng.