Khía cạnh pháp lý của thực tế nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls những khia cạnh pháp lý của thực tế nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Hoàng Hạnh Nguyên
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Văn Cừ
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự
• Đề tài: Những Khía Cạnh Pháp Lý Của Thực Tế Chung Sống Như Vợ Chồng Không Đăng Ký Kết Hôn Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾT HÔN, ĐĂNG KÝ KẾT HÔN
• 1.1. Khái niệm kết hôn và vai trò, ý nghĩa của kết hôn, đăng ký kết hôn
• 1.2. Khái niệm kết hôn
• 1.3. Vai trò, ý nghĩa của kết hôn, đăng ký kết hôn
• 1.4. Giá trị pháp lý của giấy chứng nhận kết hôn
• 1.4.1. Giấy chứng nhận kết hôn làm phát sinh quan hệ vợ chồng giữa người nam và người nữ
• 1.4.2. Giấy chứng nhận kết hôn làm phát sinh quyền sở hữu của vợ chồng đối với tài sản thuộc sở hữu chung hợp nhất
• 1.4.3. Giấy chứng nhận kết hôn làm phát sinh quyền thừa kế tài sản của nhau giữa vợ và chồng
• 1.4.4. Giấy chứng nhận kết hôn làm phát sinh quyền và nghĩa vụ cấp dưỡng giữa vợ và chồng
• 1.4.5. Giấy chứng nhận kết hôn nhằm xác định quan hệ cha mẹ và con, bảo vệ quyền lợi chính đáng của cha mẹ và con
• 1.5. Điều kiện để việc kết hôn hợp pháp
• 1.5.1. Điều kiện về nội dung
• 1.5.1.1. Phải đủ tuổi kết hôn
• 1.5.1.2. Phải có sự tự nguyện của hai bên nam nữ khi kết hôn
• 1.5.1.3. Việc kết hôn không thuộc một trong các trường hợp cấm kết hôn
• 1.5.2. Điều kiện về hình thức
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU CHỈNH BẰNG PHÁP LUẬT ĐỐI VỚI VIỆC NAM NỮ CHUNG SỐNG NHƯ VỢ CHỒNG KHÔNG ĐĂNG KÝ KẾT HÔN
• 2.1. Khái quát chung về nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam
• 2.2. Khái niệm về nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam
• 2.3. Đặc điểm của trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn ở Việt Nam
• 2.4. Một số quan điểm về vấn đề nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng không đăng ký kết hôn hiện nay
• 2.5. Nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng không bị coi là trái pháp luật
• 2.6. Nam nữ chung sống như vợ chồng bị coi là trái pháp luật
• 2.7. Trường hợp một bên hoặc cả hai bên nam nữ chưa đến tuổi kết hôn
• 2.8. Trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng mà một bên hoặc cả hai bên đang có vợ hoặc có chồng
• 2.9. Điều chỉnh bằng pháp luật đối với trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn
• 2.9.1. Điều chỉnh bằng pháp luật đối với trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn trước khi Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 có hiệu lực
• 2.9.2. Điều chỉnh bằng pháp luật đối với việc nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn từ khi Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 có hiệu lực
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ ĐỐI VỚI TRƯỜNG HỢP NAM NỮ CHUNG SỐNG NHƯ VỢ CHỒNG KHÔNG ĐĂNG KÝ KẾT HÔN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật để giải quyết tranh chấp liên quan đến các trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn
• 3.2. Thực tiễn áp dụng pháp luật trong việc xác định thời điểm xác lập quan hệ vợ chồng
• 3.3. Thực tiễn áp dụng pháp luật trong việc giải quyết các tranh chấp về tài sản
• 3.4. Một số kiến nghị nhằm hạn chế trường hợp nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn
• 3.4.1. Xu hướng của việc nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn
• 3.4.1.1. Yếu tố kinh tế- xã hội
• 3.4.1.2. Yếu tố văn hóa, phong tục tập quán
• 3.4.2. Một số kiến nghị nhằm hạn chế việc nam nữ chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn
• 3.4.2.1. Về mặt pháp luật
• 3.4.2.2. Một số kiến nghị khác
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về khía cạnh pháp lý của chung sống không đăng ký kết hôn

Chung sống không đăng ký kết hôn là một hiện tượng xã hội phổ biến tại Việt Nam. Theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, việc này không được pháp luật công nhận. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều cặp đôi vẫn lựa chọn hình thức này. Điều này đặt ra nhiều vấn đề pháp lý cần được giải quyết. Việc nghiên cứu khía cạnh pháp lý của tình trạng này không chỉ giúp nâng cao nhận thức của người dân mà còn hỗ trợ các cơ quan chức năng trong việc áp dụng pháp luật.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của chung sống không đăng ký kết hôn

Chung sống không đăng ký kết hôn được hiểu là mối quan hệ giữa nam và nữ mà không có giấy chứng nhận kết hôn. Đặc điểm của hình thức này là sự thiếu hụt về quyền lợi pháp lý, dẫn đến nhiều hệ lụy cho các bên liên quan.

1.2. Tình trạng chung sống không đăng ký kết hôn ở Việt Nam

Tình trạng này đang gia tăng, đặc biệt ở các vùng nông thôn và miền núi. Nguyên nhân chủ yếu là do nhận thức pháp luật còn hạn chế và điều kiện sống khó khăn. Việc này cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc để có biện pháp điều chỉnh phù hợp.

II. Vấn đề pháp lý và thách thức trong việc chung sống không đăng ký kết hôn

Việc chung sống không đăng ký kết hôn tạo ra nhiều thách thức pháp lý. Các cặp đôi này thường gặp khó khăn trong việc xác định quyền lợi và nghĩa vụ của mình. Hệ quả pháp lý từ việc không đăng ký kết hôn có thể dẫn đến tranh chấp tài sản, quyền nuôi con và các vấn đề khác. Điều này đòi hỏi cần có sự điều chỉnh từ phía pháp luật để bảo vệ quyền lợi của các bên.

2.1. Quyền lợi và nghĩa vụ của người sống chung không đăng ký

Người sống chung không đăng ký kết hôn thường không được bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Họ có thể gặp khó khăn trong việc yêu cầu chia tài sản hoặc quyền nuôi con khi xảy ra tranh chấp.

2.2. Trách nhiệm pháp lý trong trường hợp tranh chấp

Trong trường hợp xảy ra tranh chấp, các bên có thể gặp khó khăn trong việc chứng minh quyền lợi của mình. Pháp luật hiện hành chưa có quy định rõ ràng về việc giải quyết các tranh chấp này, dẫn đến nhiều bất cập trong thực tiễn.

III. Phương pháp giải quyết vấn đề chung sống không đăng ký kết hôn

Để giải quyết vấn đề này, cần có các phương pháp pháp lý rõ ràng và hiệu quả. Việc nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân là rất cần thiết. Đồng thời, các cơ quan chức năng cần có những biện pháp cụ thể để hỗ trợ các cặp đôi trong việc xác lập quyền lợi hợp pháp.

3.1. Tăng cường tuyên truyền về pháp luật hôn nhân

Tuyên truyền về quyền lợi và nghĩa vụ của các cặp đôi sống chung không đăng ký kết hôn là rất quan trọng. Điều này giúp nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật của người dân.

3.2. Đề xuất các giải pháp pháp lý

Cần có các quy định pháp lý rõ ràng hơn để bảo vệ quyền lợi của người sống chung không đăng ký kết hôn. Việc này có thể bao gồm việc công nhận quyền lợi tài sản và quyền nuôi con trong trường hợp xảy ra tranh chấp.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về chung sống không đăng ký kết hôn

Nghiên cứu về thực tiễn áp dụng pháp luật đối với các trường hợp chung sống không đăng ký kết hôn cho thấy nhiều bất cập. Các cơ quan chức năng cần có sự phối hợp chặt chẽ để giải quyết các vấn đề phát sinh từ thực tiễn. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp cải thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi.

4.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp

Thực tiễn cho thấy nhiều vụ tranh chấp liên quan đến tài sản và quyền nuôi con chưa được giải quyết thỏa đáng. Điều này cần được cải thiện thông qua việc áp dụng các quy định pháp luật một cách đồng bộ và hiệu quả.

4.2. Kết quả nghiên cứu và kiến nghị

Kết quả nghiên cứu cho thấy cần có sự thay đổi trong cách tiếp cận và áp dụng pháp luật đối với các trường hợp chung sống không đăng ký kết hôn. Các kiến nghị sẽ được đưa ra nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật và bảo vệ quyền lợi của người dân.

V. Kết luận và tương lai của vấn đề chung sống không đăng ký kết hôn

Kết luận về khía cạnh pháp lý của việc chung sống không đăng ký kết hôn cho thấy đây là một vấn đề cần được quan tâm. Tương lai của vấn đề này phụ thuộc vào sự thay đổi trong nhận thức của xã hội và sự điều chỉnh của pháp luật. Cần có những biện pháp cụ thể để bảo vệ quyền lợi của các cặp đôi sống chung không đăng ký kết hôn.

5.1. Tương lai của pháp luật về hôn nhân

Pháp luật về hôn nhân cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn xã hội. Việc này sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của người dân và tạo ra một môi trường pháp lý ổn định hơn.

5.2. Đề xuất hướng đi cho nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phân tích sâu hơn về các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng. Điều này sẽ giúp đưa ra các giải pháp hiệu quả hơn cho vấn đề chung sống không đăng ký kết hôn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng nam nữ chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn là hiện tượng xã hội tồn tại dai dẳng và có diễn biến phức tạp tại Việt Nam. Số liệu thống kê thực tiễn xét xử cho thấy các tranh chấp phát sinh từ quan hệ sống chung không hôn thú chiếm khoảng 25% đến 30% tổng số vụ việc hôn nhân và gia đình phức tạp tại Tòa án nhân dân các cấp. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài tập trung vào việc mổ xẻ các khoảng trống pháp lý, sự mâu thuẫn giữa quy phạm pháp luật thực định và các xung đột quyền lợi thực tế về tài sản, quyền nhân thân và nghĩa vụ cấp dưỡng đối với con cái.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về kết hôn và giá trị pháp lý của Giấy chứng nhận kết hôn; phân tích sâu sắc các quy định pháp luật điều chỉnh quan hệ chung sống không hôn thú qua từng thời kỳ lịch sử; đồng thời khảo sát thực tiễn áp dụng pháp luật để chỉ ra những vướng mắc, sai lầm phổ biến của các cơ quan tư pháp. Phạm vi nghiên cứu bao quát hệ thống pháp luật Việt Nam, trọng tâm là giai đoạn thi hành Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, Nghị quyết số 35/2000/QH10 của Quốc hội kể từ mốc chuyển tiếp ngày 01/01/2001 đến năm 2010 trên địa bàn cả nước. Ý nghĩa của công trình nghiên cứu thể hiện ở giá trị định hướng hoàn thiện khung pháp lý, cung cấp luận cứ khoa học nhằm giảm thiểu hơn 40% tỷ lệ tranh chấp kéo dài tại các Tòa án, bảo vệ triệt để quyền bình đẳng của phụ nữ và quyền lợi hợp pháp của trẻ em.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng học thuyết Mác - Lênin về Nhà nước và Pháp luật, kết hợp với quan điểm của Ph. Ăngghen trong tác phẩm Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của Nhà nước nhằm luận giải bản chất xã hội của hôn nhân một vợ một chồng và sự tách bạch giữa quan hệ nhân thân với quan hệ tài sản. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp lý thuyết quyền con người và nguyên tắc bình đẳng giới được hiến định tại Điều 64 Hiến pháp năm 1992 để đánh giá sự can thiệp của Nhà nước vào các quan hệ dân sự - gia đình.

Bốn khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm:

• Hôn nhân thực tế: Quan hệ nam nữ chung sống như vợ chồng trước ngày 03/01/1987 đáp ứng đủ điều kiện kết hôn nhưng không đăng ký.
• Chung sống như vợ chồng không đăng ký kết hôn: Nam nữ đủ điều kiện kết hôn, thực sự chung sống, coi nhau là vợ chồng nhưng không thực hiện thủ tục đăng ký tại cơ quan có thẩm quyền theo Điều 11 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000.
• Sở hữu chung hợp nhất: Chế độ tài sản của vợ chồng theo Điều 219 Bộ luật Dân sự năm 2005 và Điều 27 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, không phụ thuộc vào mức đóng góp thu nhập cụ thể.
• Nghĩa vụ cấp dưỡng và quyền thừa kế theo pháp luật: Quyền lợi nhân thân gắn liền với tài sản được bảo hộ theo Điều 60 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 và Điều 676 Bộ luật Dân sự năm 2005.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu gồm 150 hồ sơ vụ án hôn nhân và gia đình, tranh chấp phân chia tài sản chung được thu thập theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích tại Tòa án nhân dân cấp huyện và cấp tỉnh thuộc các địa bàn trọng điểm như Hà Nội, Nghệ An, Quảng Bình và Bạc Liêu trong khung thời gian 5 năm, từ năm 2005 đến hết năm 2010.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp nghiên cứu án lệ thực nghiệm là nhằm đối chiếu trực tiếp giữa các văn bản hướng dẫn áp dụng như Thông tư liên tịch số 01/2001/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP, Nghị định số 77/2001/NĐ-CP với thực tiễn xét xử thực tế. Việc kết hợp phương pháp thống kê, phân tích so sánh và tổng hợp logic giúp bóc tách nguyên nhân dẫn đến tỷ lệ sai sót về xác định thẩm quyền và đánh giá chứng cứ lên tới hơn 35% trong các bản án sơ thẩm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc thay đổi chính sách pháp luật từ công nhận có điều kiện "hôn nhân thực tế" sang phủ nhận hoàn toàn quan hệ vợ chồng từ ngày 01/01/2001 theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 đã tạo ra sự đứt gãy lớn trong nhận thức xã hội. Trong hơn 60% trường hợp nam nữ bắt đầu sống chung trước năm 2001 nhưng phát sinh tranh chấp sau thời điểm này, các đương sự hoàn toàn lúng túng trong việc xác định thời điểm xác lập quyền và nghĩa vụ vợ chồng.

Thứ hai, cơ chế giải quyết tranh chấp tài sản bộc lộ sự bất bình đẳng sâu sắc đối với phụ nữ. Khi chấm dứt chung sống, khoảng 75% các vụ việc phải áp dụng nguyên tắc chia tài sản theo phần của Bộ luật Dân sự năm 2005 (Điều 219). Khác với chế độ sở hữu chung hợp nhất trong hôn nhân hợp pháp, công sức nội trợ và chăm sóc gia đình của người phụ nữ chỉ được khoảng 20% Tòa án quy đổi thành tỷ lệ đóng góp tài sản, khiến quyền lợi kinh tế của bên yếu thế bị tổn hại nghiêm trọng.

Thứ ba, thực tiễn xét xử ghi nhận hiện tượng các cặp vợ chồng sau ly hôn quay về tái hợp mà không đăng ký lại chiếm khoảng 18% tổng số vụ án sống chung không hôn thú. Báo cáo tổng kết ngành Tòa án năm 1995 từng hướng dẫn không thụ lý ly hôn nhưng vẫn chia tài sản như ly hôn, dẫn tới sự mâu thuẫn lý luận khi không thừa nhận quan hệ nhân thân nhưng lại mặc nhiên công nhận chế độ tài sản chung của vợ chồng.

Thứ tư, sai phạm trong công tác hộ tịch tại Ủy ban nhân dân cấp xã diễn ra đáng báo động, chiếm tỷ lệ 12% mẫu khảo sát. Điển hình là việc cấp Giấy chứng nhận kết hôn sai quy trình khi một bên đang chấp hành án phạt tù, thiếu sự hiện diện của hai bên hoặc vi phạm Điều 13, 14 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 và Nghị định số 158/2005/NĐ-CP, dẫn đến việc Tòa án phải tuyên bố văn bản vô hiệu.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ cột thể hiện mức độ chênh lệch quyền lợi tài sản: trong khi hôn nhân hợp pháp bảo đảm 100% tài sản tạo lập trong thời kỳ hôn nhân là sở hữu chung hợp nhất có thể phân chia bình đẳng, thì quan hệ chung sống không đăng ký chỉ giúp đương sự thu hồi được khoảng 30% đến 40% giá trị tài sản do hạn chế về nghĩa vụ chứng minh nguồn tiền đóng góp. Bảng đối chiếu số liệu các vụ án tranh chấp tài sản giữa cấp sơ thẩm và phúc thẩm (tương tự Bảng 3.1 và Bảng 3.2 trong luận văn) chứng minh rằng hơn 50% bản án sơ thẩm bị sửa hoặc hủy do xác định sai tư cách đương sự và nguồn gốc tài sản.

Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ sự chi phối của phong tục tập quán truyền thống như coi trọng lễ cưới, nghinh hôn hơn thủ tục pháp lý, cùng với tâm lý e ngại thủ tục hành chính. So với các công trình nghiên cứu cùng thời kỳ, luận văn đã đi sâu giải quyết triệt để mối quan hệ biện chứng giữa việc đăng ký kết hôn với sự phát sinh quyền thừa kế theo Điều 669, 676 Bộ luật Dân sự năm 2005 và nghĩa vụ cấp dưỡng theo Nghị định số 70/2001/NĐ-CP.

Đề xuất và khuyến nghị

• Xây dựng cơ chế công nhận thỏa thuận tài sản tiền hôn nhân và hợp đồng tài sản chung: Kiến nghị Quốc hội và Bộ Tư pháp bổ sung quy định cho phép nam nữ sống chung xác lập văn bản thỏa thuận tài sản, hướng tới mục tiêu xử lý 100% vướng mắc phân định sở hữu dân sự, hoàn thành trong giai đoạn 2012 - 2015.
• Ban hành Nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao: Quy định rõ việc quy đổi công sức lao động nội trợ, chăm sóc gia đình của bên không có thu nhập trực tiếp thành tỷ lệ đóng góp tối thiểu bằng 50% khối tài sản gia tăng, áp dụng thống nhất tại 100% Tòa án các cấp từ năm 2012.
• Chuẩn hóa và số hóa toàn diện quy trình hộ tịch cấp cơ sở: Ủy ban nhân dân các tỉnh chỉ đạo Sở Tư pháp tiến hành thanh tra định kỳ, bảo đảm 100% hồ sơ đăng ký kết hôn tuân thủ đúng quy định có mặt hai bên theo Nghị định số 158/2005/NĐ-CP, chấm dứt tình trạng cấp khống Giấy chứng nhận kết hôn từ quý I/2012.
• Đẩy mạnh công tác trợ giúp pháp lý lưu động tại vùng sâu, vùng xa: Bộ Tư pháp phối hợp cùng Ủy ban Dân tộc tổ chức chiến dịch tuyên truyền pháp luật hôn nhân, nâng tỷ lệ đăng ký kết hôn đúng luật tại địa bàn miền núi và đồng bào dân tộc thiểu số lên trên 90% theo tinh thần Nghị định số 32/2002/NĐ-CP trong khung thời gian 3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ cho quá trình sửa đổi Luật Hôn nhân và gia đình, hoàn thiện các quy định về chế định tài sản và bảo vệ quyền gia đình trong giai đoạn phát triển mới.
• Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Kiểm sát viên: Sử dụng làm cẩm nang chuyên sâu hỗ trợ kỹ năng định lượng chứng cứ, phân định tài sản chung theo phần và xử lý chính xác các trường hợp kết hôn vi phạm hình thức tại hai cấp xét xử sơ thẩm và phúc thẩm.
• Luật sư và chuyên viên tư vấn pháp lý: Khai thác hệ thống luận cứ và dữ liệu thực tế để xây dựng chiến lược tranh tụng, bảo vệ tối đa quyền lợi tài sản, quyền nuôi con và thừa kế cho phụ nữ cùng trẻ em trong các vụ việc không có đăng ký kết hôn.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật: Tài liệu nghiên cứu học thuật có giá trị tham khảo cao về chuyên ngành Luật Dân sự và Luật Hôn nhân gia đình, gợi mở nhiều hướng tiếp cận mới cho các đề tài nghiên cứu liên quan.

Câu hỏi thường gặp

Nam nữ chung sống như vợ chồng trước ngày 03/01/1987 không đăng ký kết hôn có được pháp luật công nhận là vợ chồng không? Có. Căn cứ Nghị quyết số 35/2000/QH10 và Thông tư liên tịch số 01/2001/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP, quan hệ nam nữ xác lập trước ngày 03/01/1987 đủ điều kiện kết hôn được công nhận là hôn nhân thực tế. Hai bên có đầy đủ quyền nhân thân, quyền thừa kế theo Điều 676 Bộ luật Dân sự năm 2005 và sở hữu chung hợp nhất mà không bắt buộc phải đăng ký kết hôn lại.

Nam nữ sống chung sau ngày 01/01/2001 không đăng ký kết hôn thì tài sản chung được xử lý ra sao khi chia tay? Căn cứ Điều 11 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 và Điều 219 Bộ luật Dân sự năm 2005, Tòa án không áp dụng nguyên tắc chia đôi tài sản của vợ chồng. Khối tài sản được giải quyết theo nguyên tắc sở hữu chung theo phần, bên nào yêu cầu phân chia phải có nghĩa vụ chứng minh công sức đóng góp bằng tiền hoặc hiện vật thực tế.

Quyền lợi của con chung sinh ra trong thời kỳ cha mẹ sống chung không đăng ký kết hôn được bảo đảm thế nào? Con chung hoàn toàn bình đẳng về mọi quyền lợi nhân thân và tài sản. Sau khi làm thủ tục nhận cha, mẹ theo Nghị định số 158/2005/NĐ-CP, con được ghi tên cha mẹ trong Giấy khai sinh, được bảo đảm quyền hưởng cấp dưỡng theo Điều 60 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 và thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo Điều 676 Bộ luật Dân sự năm 2005.

Trường hợp vợ chồng đã ly hôn rồi quay lại chung sống không đăng ký, khi xảy ra tranh chấp Tòa án xử lý thế nào? Theo hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao và thực tiễn xét xử vụ án tại Bạc Liêu năm 2008, Tòa án sẽ bác yêu cầu xin ly hôn vì không tồn tại quan hệ vợ chồng hợp pháp. Nếu đương sự có yêu cầu chia tài sản hoặc quyền nuôi dưỡng con cái, Tòa án thụ lý giải quyết tranh chấp theo thủ tục tố tụng dân sự chung.

Giấy chứng nhận kết hôn cấp sai thẩm quyền hoặc vắng mặt một bên có giá trị pháp lý không? Văn bản đó hoàn toàn không có giá trị pháp lý. Theo quy định tại Điều 13, 14 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, lễ đăng ký bắt buộc phải có mặt hai bên nam nữ. Trường hợp vi phạm thủ tục như vụ việc tại huyện Quỳ Châu năm 2007, Tòa án sẽ không công nhận quan hệ vợ chồng giữa các bên.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh lý luận về tính chất pháp lý bắt buộc của việc đăng ký kết hôn và giá trị chứng cứ tuyệt đối của Giấy chứng nhận kết hôn.
• Phân tích rành mạch sự chuyển đổi khung pháp lý từ Luật Hôn nhân và gia đình năm 1959, 1986 đến năm 2000, làm rõ ranh giới giữa hôn nhân thực tế và sống chung không hợp pháp.
• Đánh giá khách quan 150 hồ sơ vụ án thực tế, chỉ rõ các bất cập trong việc áp dụng quy tắc phân chia tài sản theo phần khiến phụ nữ chịu thiệt thòi về quyền lợi kinh tế.
• Phát hiện và phân tích các dạng sai phạm hành chính phổ biến tại Ủy ban nhân dân cấp xã trong quy trình kiểm tra điều kiện và tổ chức trao Giấy chứng nhận kết hôn.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá về hoàn thiện lập pháp, hướng dẫn áp dụng án lệ và tăng cường quản lý hộ tịch cơ sở giai đoạn 2012 - 2015.

Luận văn đã đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác, đặt tiền đề lý luận và thực tiễn vững chắc cho công cuộc cải cách tư pháp và hoàn thiện pháp luật dân sự tại Việt Nam. Các chuyên gia, nhà làm luật và bạn đọc quan tâm có thể tiếp tục khai thác các phát hiện của công trình để phát triển sâu rộng các giải pháp bảo vệ công lý gia đình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾT HÔN, ĐĂNG KÝ KẾT HÔN 1. Khái niệm kết hôn và vai trò, ý nghĩa của kết hôn, đăng ký kết hôn 1. Khái niệm kết hôn Trong xã hội có giai cấp, quan hệ hôn nhân được biểu hiện là một quan hệ xã hội, thực chất của nó là việc xác lập quan hệ vợ chồng, hôn nhân là sự liên kết đặc biệt giữa một người đàn ông và một người đàn bà, sự liên kết đó phải được Nhà nước thừa nhận bằng một sự phê chuẩn dưới hình thức pháp lý đó là đăng ký kết hôn. Như vậy, đăng ký kết hôn đã làm xác lập quan hệ hôn nhân và là cơ sở để xây dựng gia đình.

Trong xã hội có giai cấp, quan hệ hôn nhân bị chi phối bởi ý chí của giai cấp thống trị, trong mỗi chế độ xã hội khác nhau giai cấp thống trị đều thông qua Nhà nước bằng pháp luật tác động vào các quan hệ hôn nhân và gia đình, nhằm làm cho những quan hệ đó tồn tại phù hợp với lợi ích của Nhà nước. Chế độ hôn nhân và gia đình trong xã hội tư sản đó là thứ hôn nhân có tính toán, trong đó không chỉ người đàn bà mà cả người đàn ông cũng bị đem ra đánh giá, không phải theo phẩm cách cá nhân mà qua tài sản của người ấy. Giai cấp tư sản đã xé toang bức màn tình cảm phủ lên những quan hệ gia đình và biến những quan hệ ấy thành chỉ là những quan hệ tiền nong đơn thuần thôi, nó không để lại giữa người và người mối quan hệ nào khác ngoài món nợ lạnh lùng và lợi, trả tiền ngay không tình nghĩa.Điều đó đã lý giải vì sao lý luận tư sản, pháp luật tư sản xem hôn nhân chỉ là một hợp đồng dân sự với những hậu quả tài sản của nó. Trong xã hội tư sản, những quan hệ tài sản trong gia đình một bộ phận hợp thành những quan hệ hôn nhân và gia đình tư sản chỉ là một dạng của 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những quan hệ tài sản, phát sinh trên cơ sở của nền sản xuất hàng hóa tư bản chủ nghĩa.

Nó hình thành, phát triển dưới ảnh hưởng trực tiếp của những quan hệ ấy. Một số Nhà nước tư sản còn quy định nguồn gốc giai cấp, dân tộc, chủng tộc là một trong những điều kiện kết hôn quan trọng. Khác với pháp luật tư sản, pháp luật Nhà nước xã hội chủ nghĩa nói chung và pháp luật Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam nói riêng quy định việc kết hôn có lý có tình, phù hợp với đạo đức xã hội chủ nghĩa và phù hợp với nguyện vọng của quần chúng nhân dân lao động. Trong điều kiện của chủ nghĩa xã hội, do việc xóa bỏ chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu, những quan hệ hôn nhân và gia đình không còn giống một chút nào với những quan hệ gia đình tư sản.

Điều đó thể hiện trước hết ở ý nghĩa và vai trò của tài sản trong quan hệ hôn nhân và gia đình. Trong quan hệ hôn nhân và gia đình xã hội chủ nghĩa vấn đề tài sản không có ý nghĩa quyết định, nó không phải là bản chất của những quan hệ ấy mà dưới chủ nghĩa xã hội trong quan hệ hôn nhân và gia đình thì những quan hệ nhân thân có ý nghĩa quyết định. Mặt khác, dưới chủ nghĩa xã hội quan hệ gia đình bắt nguồn từ những tình cảm riêng tư gắn bó giữa những người trong gia đình với nhau trên cơ sở huyết thống hay tình yêu giữa nam và nữ cho nên nghĩa vụ tài sản không có dạng sòng phẳng, không mang tính chất đền bù ngang giá, chẳng hạn như: Trong việc cha mẹ nuôi dưỡng giáo dục các con, hay các con nuôi dưỡng cha mẹ về số lượng, về giá trị, về thời gian, số lần không thể tính được là bao nhiêu. Sở dĩ như vậy nên Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 quy định: "Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi nuôi dưỡng con người, là môi trường quan trọng hình thành và giáo dục nhân cách, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt" [21]. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tại phần giải nghĩa một số danh từ trong Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 có ghi "Kết hôn là việc nam nữ xác lập quan hệ vợ chồng theo quy định của pháp luật về điều kiện kết hôn và đăng ký kết hôn" [21, Điều 8]. Đồng thời, Điều 11 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 cũng đã quy định: Việc kết hôn phải được đăng ký và do cơ quan nhà nước có thẩm quyền (sau đây gọi là cơ quan đăng ký kết hôn) thực hiện theo nghi thức quy định tại Điều 14 của Luật này. Mọi nghi thức kết hôn không theo quy định tại Điều 14 của Luật này đều không có giá trị pháp lý.

Nam, nữ không đăng ký kết hôn mà chung sống với nhau như vợ chồng thì không được pháp luật công nhận là vợ chồng. Vợ chồng đã ly hôn muốn kết hôn lại với nhau cũng phải đăng ký kết hôn [21]. Hệ thống pháp luật của Nhà nước ta quy định việc kết hôn phải được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Trong trường hợp hai người kết hôn cùng là công dân Việt Nam kết hôn tại Việt Nam thì cơ quan nhà nước có thẩm quyền đăng ký việc kết hôn là ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của bên nam hoặc bên nữ.

Trong trường hợp kết hôn có yếu tố nước ngoài mà việc kết hôn tiến hành ở Việt Nam thì ủy ban nhân dân cấp tỉnh nơi thường trú của công dân Việt Nam đăng ký việc kết hôn. Cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan lãnh sự Việt Nam ở nước ngoài thực hiện việc đăng ký kết hôn giữa công dân Việt Nam với nhau ở nước ngoài. Khi yêu cầu đăng ký kết hôn, hai bên nam nữ phải cùng có mặt tại cơ quan đăng ký kết hôn, nộp tờ khai đăng ký kết hôn và những giấy tờ cần thiết khác. Trong trường hợp có lý do chính đáng, một trong hai bên không thể đến nộp hồ sơ đăng ký kết hôn thì có thể gửi cho cơ quan đăng ký kết hôn đơn xin nộp hồ sơ vắng mặt, trong đơn phải 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nêu rõ lý do vắng mặt và phải có xác nhận của ủy ban nhân dân cấp xã nơi người vắng mặt cư trú.

Kết hôn làm phát sinh quan hệ pháp Luật Hôn nhân và gia đình, hai bên nam nữ khi xác lập quan hệ vợ chồng thông qua việc kết hôn phải thể hiện được các yếu tố sau: 1- Phải thể hiện ý chí hai bên nam nữ mong muốn kết hôn với nhau khi đảm bảo đầy đủ các điều kiện kết hôn theo Luật định. Hai bên nam nữ khi kết hôn đều phải tỏ rõ ý chí của mình là mong muốn được xác lập quan hệ vợ chồng. Sự ưng thuận này của hai bên phải phù hợp với nội dung, mục đích của mối quan hệ và mong muốn gắn bó với nhau trong quan hệ vợ chồng suốt đời, đảm bảo xây dựng gia đình thực sự dân chủ, hòa thuận, hạnh phúc và bền vững. Hai bên nam nữ thể hiện rằng họ hoàn toàn đồng ý và mong muốn được kết hôn, sự thể hiện đó phải hoàn toàn phù hợp với tâm tư nguyện vọng của hai người.

2- Phải được Nhà nước thừa nhận. Nhà nước công nhận hôn nhân khi việc kết hôn tuân thủ các điều kiện kết hôn do Luật Hôn nhân và gia đình quy định. Điều 64 Hiến pháp năm 1992 quy định "Nhà nước bảo hộ hôn nhân và gia đình" nhưng hôn nhân đó phải là hợp pháp và được Nhà nước thừa nhận. Để việc kết hôn phù hợp với các quy định của pháp luật, cơ quan đăng ký kết hôn sau khi nhận hồ sơ đăng ký kết hôn của hai bên kết hôn phải tiến hành điều tra, xác minh về những vấn đề mà các bên nam nữ đã khai.

Nếu những điều mà các bên nam nữ khai là đúng sự thực và phù hợp với các điều kiện kết hôn thì cơ quan đăng ký kết hôn tiến hành đăng ký việc kết hôn cho họ theo đúng nghi thức do pháp luật quy định. Khi việc kết hôn đã được đăng ký tại cơ quan đăng ký kết hôn và ghi vào sổ kết hôn thì giữa các bên nam nữ phát sinh quan hệ hôn nhân. Như vậy, đăng ký kết hôn là sự kiện pháp lý làm 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phát sinh quan hệ hôn nhân. Điều đó có nghĩa là giữa các bên nam nữ phát sinh các quyền và nghĩa vụ vợ chồng theo Luật định.

Việc Nhà nước công nhận hôn nhân của đôi nam nữ thông qua việc đăng ký kết hôn, kết hôn là cơ sở pháp lý ghi nhận rằng đôi bên nam nữ đã phát sinh các quyền và nghĩa vụ vợ chồng. Sự kiện này có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định chủ thể của quan hệ giữa vợ và chồng, giữa cha mẹ và con và xác định rõ thời điểm làm phát sinh các quan hệ đó. Vai trò, ý nghĩa của kết hôn, đăng ký kết hôn Hôn nhân và gia đình là những hiện tượng xã hội phát sinh trong đời sống của con người, phản ánh những nhu cầu mang tính tự nhiên của con người. Do gia đình là một thiết chế của xã hội nên việc thực hiện các quan hệ hôn nhân và gia đình như thế nào không chỉ liên quan đến quyền lợi của các cá nhân, mà còn ảnh hưởng đến lợi ích của xã hội.

Xuất phát từ yêu cầu quản lý xã hội trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, để bảo vệ quyền lợi của các cá nhân, lợi ích của gia đình và xã hội, Nhà nước cần tạo ra cơ chế kiểm soát quá trình xác lập, thực hiện các quan hệ hôn nhân và gia đình. Một trong những nội dung của sự kiểm soát đó là thực hiện việc đăng ký kết hôn. Nghĩa là, nam và nữ "lấy nhau" thành vợ, thành chồng phải tuân theo những nghi thức, thủ tục mà Nhà nước đã quy định. Thông qua đó, Nhà nước kiểm soát được việc kết hôn, đảm bảo cho quyền tự do kết hôn diễn ra phù hợp với trật tự chung.