Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾT HÔN, ĐĂNG KÝ KẾT HÔN 1. Khái niệm kết hôn và vai trò, ý nghĩa của kết hôn, đăng ký kết hôn 1. Khái niệm kết hôn Trong xã hội có giai cấp, quan hệ hôn nhân được biểu hiện là một quan hệ xã hội, thực chất của nó là việc xác lập quan hệ vợ chồng, hôn nhân là sự liên kết đặc biệt giữa một người đàn ông và một người đàn bà, sự liên kết đó phải được Nhà nước thừa nhận bằng một sự phê chuẩn dưới hình thức pháp lý đó là đăng ký kết hôn. Như vậy, đăng ký kết hôn đã làm xác lập quan hệ hôn nhân và là cơ sở để xây dựng gia đình.
Trong xã hội có giai cấp, quan hệ hôn nhân bị chi phối bởi ý chí của giai cấp thống trị, trong mỗi chế độ xã hội khác nhau giai cấp thống trị đều thông qua Nhà nước bằng pháp luật tác động vào các quan hệ hôn nhân và gia đình, nhằm làm cho những quan hệ đó tồn tại phù hợp với lợi ích của Nhà nước. Chế độ hôn nhân và gia đình trong xã hội tư sản đó là thứ hôn nhân có tính toán, trong đó không chỉ người đàn bà mà cả người đàn ông cũng bị đem ra đánh giá, không phải theo phẩm cách cá nhân mà qua tài sản của người ấy. Giai cấp tư sản đã xé toang bức màn tình cảm phủ lên những quan hệ gia đình và biến những quan hệ ấy thành chỉ là những quan hệ tiền nong đơn thuần thôi, nó không để lại giữa người và người mối quan hệ nào khác ngoài món nợ lạnh lùng và lợi, trả tiền ngay không tình nghĩa.Điều đó đã lý giải vì sao lý luận tư sản, pháp luật tư sản xem hôn nhân chỉ là một hợp đồng dân sự với những hậu quả tài sản của nó. Trong xã hội tư sản, những quan hệ tài sản trong gia đình một bộ phận hợp thành những quan hệ hôn nhân và gia đình tư sản chỉ là một dạng của 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những quan hệ tài sản, phát sinh trên cơ sở của nền sản xuất hàng hóa tư bản chủ nghĩa.
Nó hình thành, phát triển dưới ảnh hưởng trực tiếp của những quan hệ ấy. Một số Nhà nước tư sản còn quy định nguồn gốc giai cấp, dân tộc, chủng tộc là một trong những điều kiện kết hôn quan trọng. Khác với pháp luật tư sản, pháp luật Nhà nước xã hội chủ nghĩa nói chung và pháp luật Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam nói riêng quy định việc kết hôn có lý có tình, phù hợp với đạo đức xã hội chủ nghĩa và phù hợp với nguyện vọng của quần chúng nhân dân lao động. Trong điều kiện của chủ nghĩa xã hội, do việc xóa bỏ chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu, những quan hệ hôn nhân và gia đình không còn giống một chút nào với những quan hệ gia đình tư sản.
Điều đó thể hiện trước hết ở ý nghĩa và vai trò của tài sản trong quan hệ hôn nhân và gia đình. Trong quan hệ hôn nhân và gia đình xã hội chủ nghĩa vấn đề tài sản không có ý nghĩa quyết định, nó không phải là bản chất của những quan hệ ấy mà dưới chủ nghĩa xã hội trong quan hệ hôn nhân và gia đình thì những quan hệ nhân thân có ý nghĩa quyết định. Mặt khác, dưới chủ nghĩa xã hội quan hệ gia đình bắt nguồn từ những tình cảm riêng tư gắn bó giữa những người trong gia đình với nhau trên cơ sở huyết thống hay tình yêu giữa nam và nữ cho nên nghĩa vụ tài sản không có dạng sòng phẳng, không mang tính chất đền bù ngang giá, chẳng hạn như: Trong việc cha mẹ nuôi dưỡng giáo dục các con, hay các con nuôi dưỡng cha mẹ về số lượng, về giá trị, về thời gian, số lần không thể tính được là bao nhiêu. Sở dĩ như vậy nên Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 quy định: "Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi nuôi dưỡng con người, là môi trường quan trọng hình thành và giáo dục nhân cách, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt" [21]. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tại phần giải nghĩa một số danh từ trong Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 có ghi "Kết hôn là việc nam nữ xác lập quan hệ vợ chồng theo quy định của pháp luật về điều kiện kết hôn và đăng ký kết hôn" [21, Điều 8]. Đồng thời, Điều 11 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 cũng đã quy định: Việc kết hôn phải được đăng ký và do cơ quan nhà nước có thẩm quyền (sau đây gọi là cơ quan đăng ký kết hôn) thực hiện theo nghi thức quy định tại Điều 14 của Luật này. Mọi nghi thức kết hôn không theo quy định tại Điều 14 của Luật này đều không có giá trị pháp lý.
Nam, nữ không đăng ký kết hôn mà chung sống với nhau như vợ chồng thì không được pháp luật công nhận là vợ chồng. Vợ chồng đã ly hôn muốn kết hôn lại với nhau cũng phải đăng ký kết hôn [21]. Hệ thống pháp luật của Nhà nước ta quy định việc kết hôn phải được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Trong trường hợp hai người kết hôn cùng là công dân Việt Nam kết hôn tại Việt Nam thì cơ quan nhà nước có thẩm quyền đăng ký việc kết hôn là ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của bên nam hoặc bên nữ.
Trong trường hợp kết hôn có yếu tố nước ngoài mà việc kết hôn tiến hành ở Việt Nam thì ủy ban nhân dân cấp tỉnh nơi thường trú của công dân Việt Nam đăng ký việc kết hôn. Cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan lãnh sự Việt Nam ở nước ngoài thực hiện việc đăng ký kết hôn giữa công dân Việt Nam với nhau ở nước ngoài. Khi yêu cầu đăng ký kết hôn, hai bên nam nữ phải cùng có mặt tại cơ quan đăng ký kết hôn, nộp tờ khai đăng ký kết hôn và những giấy tờ cần thiết khác. Trong trường hợp có lý do chính đáng, một trong hai bên không thể đến nộp hồ sơ đăng ký kết hôn thì có thể gửi cho cơ quan đăng ký kết hôn đơn xin nộp hồ sơ vắng mặt, trong đơn phải 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nêu rõ lý do vắng mặt và phải có xác nhận của ủy ban nhân dân cấp xã nơi người vắng mặt cư trú.
Kết hôn làm phát sinh quan hệ pháp Luật Hôn nhân và gia đình, hai bên nam nữ khi xác lập quan hệ vợ chồng thông qua việc kết hôn phải thể hiện được các yếu tố sau: 1- Phải thể hiện ý chí hai bên nam nữ mong muốn kết hôn với nhau khi đảm bảo đầy đủ các điều kiện kết hôn theo Luật định. Hai bên nam nữ khi kết hôn đều phải tỏ rõ ý chí của mình là mong muốn được xác lập quan hệ vợ chồng. Sự ưng thuận này của hai bên phải phù hợp với nội dung, mục đích của mối quan hệ và mong muốn gắn bó với nhau trong quan hệ vợ chồng suốt đời, đảm bảo xây dựng gia đình thực sự dân chủ, hòa thuận, hạnh phúc và bền vững. Hai bên nam nữ thể hiện rằng họ hoàn toàn đồng ý và mong muốn được kết hôn, sự thể hiện đó phải hoàn toàn phù hợp với tâm tư nguyện vọng của hai người.
2- Phải được Nhà nước thừa nhận. Nhà nước công nhận hôn nhân khi việc kết hôn tuân thủ các điều kiện kết hôn do Luật Hôn nhân và gia đình quy định. Điều 64 Hiến pháp năm 1992 quy định "Nhà nước bảo hộ hôn nhân và gia đình" nhưng hôn nhân đó phải là hợp pháp và được Nhà nước thừa nhận. Để việc kết hôn phù hợp với các quy định của pháp luật, cơ quan đăng ký kết hôn sau khi nhận hồ sơ đăng ký kết hôn của hai bên kết hôn phải tiến hành điều tra, xác minh về những vấn đề mà các bên nam nữ đã khai.
Nếu những điều mà các bên nam nữ khai là đúng sự thực và phù hợp với các điều kiện kết hôn thì cơ quan đăng ký kết hôn tiến hành đăng ký việc kết hôn cho họ theo đúng nghi thức do pháp luật quy định. Khi việc kết hôn đã được đăng ký tại cơ quan đăng ký kết hôn và ghi vào sổ kết hôn thì giữa các bên nam nữ phát sinh quan hệ hôn nhân. Như vậy, đăng ký kết hôn là sự kiện pháp lý làm 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phát sinh quan hệ hôn nhân. Điều đó có nghĩa là giữa các bên nam nữ phát sinh các quyền và nghĩa vụ vợ chồng theo Luật định.
Việc Nhà nước công nhận hôn nhân của đôi nam nữ thông qua việc đăng ký kết hôn, kết hôn là cơ sở pháp lý ghi nhận rằng đôi bên nam nữ đã phát sinh các quyền và nghĩa vụ vợ chồng. Sự kiện này có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định chủ thể của quan hệ giữa vợ và chồng, giữa cha mẹ và con và xác định rõ thời điểm làm phát sinh các quan hệ đó. Vai trò, ý nghĩa của kết hôn, đăng ký kết hôn Hôn nhân và gia đình là những hiện tượng xã hội phát sinh trong đời sống của con người, phản ánh những nhu cầu mang tính tự nhiên của con người. Do gia đình là một thiết chế của xã hội nên việc thực hiện các quan hệ hôn nhân và gia đình như thế nào không chỉ liên quan đến quyền lợi của các cá nhân, mà còn ảnh hưởng đến lợi ích của xã hội.
Xuất phát từ yêu cầu quản lý xã hội trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, để bảo vệ quyền lợi của các cá nhân, lợi ích của gia đình và xã hội, Nhà nước cần tạo ra cơ chế kiểm soát quá trình xác lập, thực hiện các quan hệ hôn nhân và gia đình. Một trong những nội dung của sự kiểm soát đó là thực hiện việc đăng ký kết hôn. Nghĩa là, nam và nữ "lấy nhau" thành vợ, thành chồng phải tuân theo những nghi thức, thủ tục mà Nhà nước đã quy định. Thông qua đó, Nhà nước kiểm soát được việc kết hôn, đảm bảo cho quyền tự do kết hôn diễn ra phù hợp với trật tự chung.