Chương 1: TỔNG QUAN 1. MA TÚY VÀ CÁC CHẤT DẠNG THUỐC PHIỆN ĐIỀU TRỊ THAY THẾ 1. Khái niệm về nghiện ma tuý Nghiện ma túy là khi một người cần phải sử dụng ma túy để sinh hoạt bình thường. Rượu, một số thuốc được kê đơn, các loại bất hợp pháp như cần sa, heroin và amphetamines (như thuốc lắc, ma túy đá…) đều được xem là chất gây nghiện.
Điều quan trọng cần lưu ý rằng sử dụng ma túy có nhiều cấp độ khác nhau, từ dùng thử, dùng có mục đích và dùng nhiều dẫn đến nghiện. Cũng cần lưu ý rằng, khi đã mắc nghiện thì không chỉ là “sử dụng rất nhiều ma túy” mà còn mất khả năng kiểm soát hành vi. Nghiện ma túy là một tình trạng bệnh mạn tính của não bộ, tương tự như các bệnh mạn tính khác. Nghiện ma túy cần phải được chẩn đoán và có thể kiểm soát được.
Nghiện ma túy có thể được mô tả như là người bệnh “buộc tìm kiếm và sử dụng ma túy, bất chấp những hậu quả tiêu cực cho sức khỏe và xã hội liên quan đến việc sử dụng ma túy”. Có rất nhiều lý do khác nhau khi một người bắt đầu sử dụng ma túy, bao gồm: Giúp giảm đau Giúp tỉnh táo và minh mẫn khi làm việc, học tập Là tập tục và truyền thống mang tính văn hoá Giúp thư giãn, giải trí Điều quan trọng là cần phải hiểu nghiện ma tuý là một bệnh mạn tính cần điều trị lâu dài. Bước đầu tiên để điều trị nghiện ma tuý là biết được bản thân mình bị bệnh và mong muốn được điều trị [8] Chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh, dễ gây tình trạng nghiện đối với người sử dụng [4]. Chất dạng thuốc phiện là tên gọi chung cho nhiều chất như thuốc phiện, heroin, morphine, thedadone, buprenonrphine, pethidine, codein, fentanyle [4].
3 Người nghiện ma túy là người sử dụng chất ma túy và bị lệ thuộc vào các chất này [4]. Cai nghiện là ngừng sử dụng hoặc giảm đáng kể chất ma túy mà người nghiện thường sử dụng. Việc cai nghiện sẽ dẫn tới người bệnh xuất hiện hội chứng cai nên cần được điều trị [4]. Hội chứng cai là trạng thái cơ thể của người nghiện khi thiếu (do cắt giảm) chất ma túy đang sử dụng.
Mỗi loại ma túy khác nhau có các biểu hiện lâm sàng của hội chứng cai khác nhau[4]. Phân loại chất gây nghiện Theo nguồn gốc: Ma túy được phân chia thành 3 loại: - Ma túy tự nhiên: là sản phẩm của các cây trồng tự nhiên và các chế phẩm của chúng như thuốc phiện, cần sa, cocain. - Ma túy bán tổng hợp: là các chất ma túy được chế từ ma túy tự nhiên và một số chất phụ gia khác, có tác dụng mạnh hơn chất ma túy ban đầu như - Ma túy tổng hợp: là các loại ma túy được điều chế bằng phương pháp tổng hợp hóa học toàn phần từ hóa chất như: thuốc lắc, ma túy đá. - Theo mức độ gây nghiện và khả năng bị lạm dụng: ma túy được chia thành 2 loại - Ma túy có hiệu lực cao: Là các chất ma túy chỉ cần sử dụng với một lượng nhỏ đã có thể thay đổi trạng thái tâm sinh lý của người sử dụng (mức độ kích thích mạnh), và sử dụng vài lần có thể gây nghiện.
Ví dụ: thuốc phiện, heroine, cocaine, thuốc lắc… - Ma túy có hiệu lực thấp: Là các chất ma túy phải sử dụng nhiều lần với một lượng lớn thì mới làm thay đổi được trạng thái tâm sinh lý của người dùng và gây nghiện; ví dụ: thuốc lá, thuốc lào… - Nhóm thuốc an thần, ức chế hệ thần kinh trung ương: Thuốc phiện, những chất chế ra từ thuốc phiện (heroine, morphine, cocaine, methadone và pethidine) và thuốc ngủ (lumiau, valium, seconau phenobacbital, serepax, 4 mogadon, seduexen…). Tác động chủ yếu khi sử dụng là buồn ngủ, an thần, yên dịu, giảm nhịp tim, giảm hô hấp… - Nhóm các chất gây kích thích: Bao gồm amphetamine và các dẫn xuất của nó; có tác dụng làm tăng sinh lực, gây hưng phấn, tăng hoạt động của cơ thể, tăng nhịp tim, hô hấp… - Nhóm các chất gây ảo giác: Điển hình gồm LSD (Lysergic Acid Diethylamide) hay còn gọi là ma túy gây ảo giác, ecstasy (thuốc lắc). Việc sử dụng các chất này với lượng lớn có thể làm thay đổi nhận thức về hiện tại, về môi trường xung quanh; khiến cho người dùng có thể nghe thấy, nhìn thấy những sự việc không có thật (ảo thanh, ảo giác) Theo luật pháp: Ma túy được phân thành 2 loại: - Ma túy hợp pháp: Là những loại ma túy thông dụng: rượu bia, thuốc lá (ni-cô-tin), ca-phê-in, thuốc ngủ an thần, thuốc giảm đau thông thường. - Ma túy bất hợp pháp: Theo luật pháp của Việt Nam, những chất ma túy bất hợp pháp có thể kể đến là: thuốc phiện, cần sa, heroin, cocaine, thuốc lắc, các chất gây nghiện kích thích dạng Amphetamin… 1.
Tác hại của ma túy. Nghiện ma tuý có thể tác động nghiêm trọng đến bản thân, gia đình và bạn bè người nghiện. Đối với người nghiện ma túy, thông thường mọi suy nghĩ của họ đều chỉ là về ma tuý. Người nghiện rất khó kháng cự lại sự cám dỗ của ma tuý, và điều này dẫn đến sự thay đổi trong tính cách của họ.
Ma tuý cũng có thể làm thay đổi hành vi của con người, cũng như cách người đó suy nghĩ và cảm nhận. Kết quả là có nhiều người nghiện bị trầm cảm, kích động và dễ giận dữ, gây mâu thuẫn và bất hòa với gia đình và bạn bè. Hậu quả của việc sử dụng ma túy * Về kinh tế: - Tệ nạn nghiện ma túy gây thiệt hại lớn về kinh tế cho đất nước.000 người nghiện hàng ngày dùng nhiều loại ma túy khác nhau và 5 giá trị tiền cũng khác nhau: như Heroine; 100.000đ/liều, có loại thuốc lắc: 300.000đ/liều, có những người nghiện phải dùng 3 - 4lần/ngày dẫn đến tiêu phí khoảng 2000 tỷ đồng/1 năm. * An ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội: - Để có tiền sử dụng ma túy, người nghiện đã phạm tội trộm cướp, cướpcủa, giết người, buôn bán ma túy.
- Do bị kích thích sau khi sử dụng chất ma túy nhiều người đã phạm các tội về gây rối trật tự công cộng, hiếp dâm, đua xe trái phép, vi phạm luật lệ giao thông gây hậu quả nghiêm trong. * Về xã hội: - Tệ nạn nghiện ma túy làm gia tăng số người bị nhiễm HIV/AIDS mà chủ yếu là bị lây truyền qua con đường tiêm chích ma túy - Tệ nạn ma túy tác động làm gia tăng tệ nạn mại dâm do sử dụng các chất ma túy kích thích. * Đối với gia đình: Tệ nạn ma túy đã phá vỡ hạnh phúc của hàng vạn gia đình. Nhiều người nghiện ma túy đánh đập vợ con, chém giết bố mẹ, ông bà để đòi tiền hút chích ma túy, bán hết tài sản thậm chí bán cả nhà ở để có tiền sử dụng ma túy, nhiều trẻ em phải bỏ học lang thang, nhiều bà vợ phải bỏ chồng vì chồng nghiện ma túy.
* Đối với bản thân người nghiện ma túy: Các chất ma túy gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe thông qua việc tác động có hại đến đường hô hấp, hệ tim mạch, hệ thần kinh, hệ sinh dục. * Đối với hệ hô hấp: Các chất ma túy kích thích hô hấp, gây tăng tần số thở trong thời gian ngắn, sau đó sẽ gây ức chế hô hấp nhất là dùng quá liều. Nhiều trường hợp ngưng thở không cấp cứu kịp sẽ dẫn đến tử vong. Ngoài ra, người dùng ma túy còn bị những tác hại như hủy hoại tế bào gan, ảo thính, ảo thị… 6 Tóm lại, tệ nạn nghiện ma túy ảnh hưởng xấu đến nhiều mặt của đời sống xã hội, đến hạnh phúc của mỗi gia đình, sức khỏe và tính mạng của con người 1.
Trên thế giới Trên thế giới, điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc methadone (gọi tắt là điều trị thay thế bằng methadone) không phải là một trong những giải pháp mới trong hoạt động can thiệp giảm tác hại dự phòng lây nhiễm HIV. Ở Hồng Kông, chương trình methadone đã được triển khai từ những năm 1970, ở Hà Lan được triển khai từ những năm 1980 và Trung Quốc cũng đã thực hiện chương trình này vào năm 2003. Chính vì vậy, các công trình nghiên cứu về đề tài này rất phong phú và đa dạng với các mục tiêu khác nhau. Các nghiên cứu quốc tế đã đưa ra các bằng chứng thống nhất là: điều trị thay thế bằng methadone giúp người nghiện các chất dạng thuốc phiện (CDTP) dự phòng lây nhiễm HIV, giảm tần suất sử dụng các CDTP, giảm các hành vi tội phạm, cải thiện sức khỏe và chất lượng cuộc sống bệnh nhân bao gồm giảm tỷ lệ tử vong do quá liều, tăng hiệu quả điều trị HIV/AIDS bằng thuốc ARV.
Ngoài ra, nhiều nghiên cứu cũng cho thấy tính hiệu quả về mặt kinh tế của chương trình điều trị thay thế bằng methadone. Chương trình điều trị thay thế bằng methadone đã được triển khai tại rất nhiều nước trên thế giới: Úc, Mỹ, Hà Lan, Ấn Độ, Thái Lan, Myanmar, Trung Quốc, Hồng Kông. Hiện nay trên toàn thế giới có 80 nước triển khai Chương trình methadone, điều trị khoảng 580.000 bệnh nhân tại Châu Âu, hơn 200.000 bệnh nhân tại Châu Á [33]. Tại Hoa Kỳ đang điều trị cho khoảng 260.000 người trên tổng số gần một triệu người nghiện ma túy tại 1.200 điều trị methadone.
Hiệu quả của Chương trình điều trị methadone tại Hoa Kỳ là rất lớn. Tính đến 7/2014 trên toàn lãnh thổ Hồng Kông có 20 cơ sở điều trị methadone đang hoạt động. Tổng số người đăng ký tham gia chương trình là 8. Chương trình methadone tại Hồng Kông đã điều trị cho khoảng 7 60% tổng số người nghiện các chất dạng thuốc phiện.
Chương trình đã giúp 70% bệnh nhân có việc làm, tỷ lệ tội phạm giảm đáng kể (từ 26% trước điều trị xuống còn 4% sau điều trị), tỷ lệ tiêm chích ma túy cũng giảm từ 40% xuống còn dưới 10%. Tỷ lệ nhiễm HIV tính đến nay chỉ là 0,3% trong nhóm sử dụng methadone Một số nghiên cứu trước đây cho thấy tần xuất sử dụng ma túy và dùng chung bơm kim tiêm ở nhóm điều trị methadone giảm đáng kể sau khi được điều trị từ 6 đến 18 tháng điều trị. Nghiên cứu của Moss và các đồng nghiệp đưa ra kết quả việc sử dụng ma túy bât hợp pháp giảm từ 33% xuống 15% và giảm tiêm chích ma tuý từ 19% xuống 6% sau 5 năm MMT .