ĐẶT VẤN ĐỀ Việc lạm dụng chất gây nghiện trong đó có ma túy đã và đang làm gia tăng mối lo ngại về sức khỏe và bất ổn xã hội cho nhiều quốc gia trên thế giới. Ma túy và tình trạng lạm dụng chất gây nghiện đƣợc xem là mang tính toàn cầu gây ra nhiều tổn thất về nguồn lực xã hội nhƣ: Kinh tế, con ngƣời, mất an ninh trật tự an toàn xã hội và làm giảm giá trị cuộc sống. Theo tổ chức Y tế thế giới (WHO) nghiện ma túy đƣợc định nghĩa là “Tình trạng bệnh mạn tính, tái diễn của não bộ, biểu hiện bằng việc ngƣời bệnh bắt buộc phải tìm kiếm và sử dụng ma túy, bất chấp hậu quả về sức khỏe và xã hội có liên quan đến việc sử dụng” Ngoài ra, rối loạn do sử dụng ma túy chiếm tỷ lệ cao và gây gánh nặng nhất trong số những rối loạn do sử dụng chất gây nghiện. Vào năm 2015, gần 12 triệu gánh nặng bệnh tật, hay 70 % gánh nặng toàn cầu do rối loạn sử dụng ma túy có liên quan đến Opioid.
Ma túy đang làm suy thoái nhân cách, phẩm giá, tàn phá cuộc sống yên vui gia đình, kinh tế, xã hội, làm gia tăng tội phạm, bạo lực, tham nhũng…và nghiêm trọng hơn cả là tác nhân chủ yếu thúc đẩy căn bệnh thế kỷ HIV/AIDS. Năm 2006, trên Thế Giới có khoảng 208 triệu ngƣời đã từng sử dụng ma túy ít nhất 1 lần và sau 8 năm, năm 2014 con số đó lên đến 247 triệu ngƣời. Số ngƣời nghiện ma túy trên Thế Giới năm 2006 là 26 triệu ngƣời nhƣng năm 2014 có đến 29,5 triệu ngƣời. Trong 12 triệu ngƣời nghiện chích ma túy có 1,6 triệu ngƣời nhiễm HIV và 6 triệu ngƣời nhiễm viêm gan C.
Hiện nay, thuốc phổ biến đƣợc sử dụng để điều trị thay thế cho ngƣời nghiện chất dạng thuốc phiện (CDTP) là Methadone .Các nghiên cứu trên Thế Giới đều cho thấy rõ hiệu quả của việc điều trị nghiện các (CDTP) bằng Methadone làm giảm sử dụng ma túy bất hợp pháp, giảm nguy cơ lây nhiễm HIV, giảm tội phạm liên quan đến ma túy đồng thời còn đem lại các lợi ích về kinh tế và trật tự an toàn xã hội. 1 Tại Việt Nam, điều trị nghiện các (CDTP) bằng thuốc Methadone bắt đầu đƣợc triển khai thí điểm tại Hải Phòng và TP.Hồ Chí Minh năm 2008. Cho đến nay, chƣơng trình đã đƣợc triển khai rộng khắp các tỉnh thành cả nƣớc với 314 cơ sở điều trị cho hơn 54. Chƣơng trình điều trị nghiện các (CDTP) bằng Methadone đƣợc xem là một trong những biện pháp tối ƣu nhằm giảm tỷ lệ tiêm chích ma túy và lây nhiễm HIV, nhƣng để đạt đƣợc thành công thì quá trình điều trị Methadone đòi hỏi bệnh nhân phải tự nguyện tuân thủ điều trị theo quy định của chƣơng trình.
Trong khi đó, nghiện ma túy là sự lệ thuộc, thèm nhớ kéo dài trở thành bệnh mạn tính mà việc uống Methadone phải đƣợc duy trì hàng ngày, nên việc tuân thủ điều trị của bệnh nhân cũng gặp rất nhiều trở ngại nhƣ: Bận công việc, khoảng cách địa lý, phƣơng tiện đi lại, thời tiết, dịch bệnh, chi phí để tham gia chƣơng trình…vì vậy đã dẫn đến việc bệnh nhân sẽ bị nhỡ liều hoặc bỏ dở giữa chừng dẫn đến việc điều trị thất bại. Và những bệnh nhân bỏ trị này có nguy cơ quay lại sử dụng các chất dạng thuốc phiện bất hợp pháp là rất cao, điều này làm gia tăng tình hình mất trật tự xã hội, tăng tỷ lệ nhiễm các bệnh lây truyền nhƣ HIV, viêm gan B, C…Chính vì vậy, việc bệnh nhân ý thức tự nguyện việc tuân thủ điều trị trong chƣơng trình Methadone là rất quan trọng vì đây là liều thuốc vàng cho ngƣời nghiện Heroin. Từ những lý do trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Khảo sát thực trạng tuân thủ điều trị Methadone của bệnh nhân tại Trung tâm Y tế Thành Phố Thủ Dầu Một năm 2021”. Với hai mục tiêu nghiên cứu sau: 1.
Mô tả đặc điểm dịch tễ học của bệnh nhân điều trị thay thế các chất dạng thuốc phiện bằng Methadone tại Trung tâm Y tế Thành Phố Thủ Dầu Một; 2. Phân tích thực trạng tuân thủ điều trị của bệnh nhân điều trị thay thế các chất dạng thuốc phiện bằng Methadone tại Trung tâm Y tế Thành Phố Thủ Dầu Một; 2 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ MA TÚY, NGHIỆN MA TÚY 1. Các khái niệm Theo Luật phòng, chống ma túy, luật số 23/2000/QH 10 ngày 19 tháng 12 năm 2000, chất ma túy là các chất gây nghiện, chất hƣớng thần đƣợc quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành.
Theo thông tƣ số 20/201/TT-BYT ngày 10 tháng 5 năm 2017 của Bộ Y tế về việc quy định về quản lý thuốc và nguyên liệu làm thuốc phải kiểm soát đặc biệt. Theo tổ chức Y tế thế giới, các chất gây nghiện dạng Opioid là một nhóm các chất kích thích thần kinh đƣợc chiết xuất từ cây thuốc phiện bao gồm thuốc phiện, morphin, codein và các loại khác. Thuật ngữ Opiate cũng đƣợc dùng cho loại heroin bán tổng hợp đƣợc chiết xuất từ hợp chất của cây thuốc phiện. Thuật ngữ “Opioid” (ma túy) cũng đƣợc dùng để chỉ thuốc có chất gây nghiện Opiate và các hợp chất tổng hợp và bán tổng hợp với các đặc tính tƣơng tự.
Ma túy là các chất gây nghiện tác động lên các cơ quan thụ cảm thuộc nhóm Opioid trong não. Ma túy thƣờng đƣợc dùng qua đƣờng tiêm chích, nhai nuốt hoặc hút khói khi đốt lên. Sử dụng ma túy thƣờng xuyên sẽ dẫn đến nghiện. Chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh, dễ gây tình trạng nghiện đối với ngƣời sử dụng.
Chất dạng thuốc phiện là tên gọi chung cho nhiều chất nhƣ thuốc phiện, heroin, morphin, buprenonrphine, codein, pethidine, fentanyle. Ngƣời nghiện ma túy là ngƣời sử dụng chất ma túy và bị lệ thuộc vào các chất này. Cai nghiện là ngừng sử dụng hoặc giảm chất ma túy mà ngƣời nghiện thƣờng sử dụng. Việc cai nghiện sẽ dẫn tới ngƣời bệnh xuất hiện hội chứng cai nên cần đƣợc điều trị.
3 Hội chứng cai là trạng thái cơ thể ngƣời nghiện khi thiếu (do cắt giảm) chất ma túy đang sử dụng. Mỗi loại ma túy khác nhau có các biểu hiện lâm sàng của hội chứng cai khác nhau. Phân loại chất ma túy Theo nguồn gốc: Ma túy đƣợc phân chia thành 3 loại: Ma túy tự nhiên: Là sản phẩm của các cây trồng tự nhiên và các chế phẩm của chúng nhƣ thuốc phiện, cần sa, cocain. Ma túy bán tổng hợp: Là các chất ma túy đƣợc chế từ ma túy tự nhiên và một số chất phụ gia khác, có tác dụng mạnh hơn chất ban đầu nhƣ heroin.
Ma túy tổng hợp: Là các loại ma túy đƣợc điều chế bằng phƣơng pháp tổng hợp hóa học toàn phần từ hóa chất nhƣ: thuốc lắc, ma túy đá… Theo mức độ gây nghiện và khả năng bị lạm dụng: ma túy đƣợc chia thành 2 loại Ma túy có hiệu lực cao: Là các chất ma túy chỉ cần sử dụng với một lƣợng nhỏ đã có thể thay đổi trạng thái tâm sinh lý của ngƣời sử dụng, và sử dụng vài lần có thể nghiện. Ví dụ: thuốc phiện, heroin, cocain, thuốc lắc… Ma túy có hiệu lực thấp: Là các chất ma túy phải sử dụng nhiều lần với một lƣợng lớn thì mới làm thay đổi đƣợc trạng thái tâm sinh lý của ngƣời dùng và gây nghiện, Ví dụ: thuốc lá, thuốc lào… Theo tác dụng: Ma túy đƣợc chia thành 3 loại: Nhóm thuốc an thần, ức chế hệ thần kinh trung ƣơng: Thuốc phiện ,những chất chế ra từ thuốc phiện (heroin, morphin, cocain, methadone và pethidine) và thuốc ngủ. Tác động chủ yếu khi sử dụng là buồn ngủ, an thần, yên dịu, giảm nhịp tim, giảm hô hấp… Nhóm các chất kích thích: Bao gồm amphetamine và các dẫn xuất của nó, có tác dụng làm tăng sinh lực, gây hƣng phấn, tăng hoạt động của cơ thể, tăng nhịp tim, hô hấp… 4 Nhóm các chất gây ảo giác: Điển hình gồm ma túy gây ảo giác, ecstasy (thuốc lắc). Việc sử dụng các chất này với lƣợng lớn có thể làm thay đổi nhận thức về hiện tại, về môi trƣờng xung quanh, khiến cho ngƣời dùng có thể nghe thấy, nhìn thấy những sự việc không có thật (ảo thanh, ảo giác) Theo luật pháp: Ma túy đƣợc phân thành 2 loại: Ma túy hợp pháp: Là những loại ma túy thông dụng, rƣợu, bia, thuốc lá (ni-cô-tin), ca-phê-in, thuốc ngủ an thần, thuốc giảm đau thông thƣờng.
Ma túy bất hợp pháp: Theo luật pháp của Việt Nam, những chất ma túy bất hợp pháp có thể kể đến là: thuốc phiện, cần sa, heroin, cocain, thuốc lắc, các chất gây nghiện kích thích dạng Amphetamin… 1. Nghiện ma túy Theo quyết định số 3140/QĐ-BYT ban hành ngày 30 tháng 8 năm 2010 của Bộ trƣởng Bộ Y tế, ngƣời nghiện ma túy là ngƣời sử dụng chất ma túy và bị lệ thuộc vào các chất này. Các triệu chứng của ngƣời nghiện ma túy bao gồm: Thèm muốn mạnh mẽ hoặc cảm thấy buộc phải sử dụng ma túy Khó khăn trong việc kiểm soát thói quen sử dụng ma túy nhƣ thời gian bắt đầu, kết thúc hoặc liều lƣợng sử dụng Xuất hiện hội chứng cai ma túy khi ngừng hoặc giảm đáng kể liều lƣợng. Có khuynh hƣớng tăng liều để chấm dứt hậu quả do liều thấp gây ra.
Sao nhãng các sở thích, công việc trƣớc đây bằng việc tìm kiếm và sử dụng ma túy. Tiếp tục sử dụng ma tuý dù biết tác hại, thậm chí đã có bằng chứng rõ ràng về tác hại của ma túy đối với bản thân, gia đình và xã hội. Một bệnh nhân đƣợc chẩn đoán là nghiện ma túy khi có tối thiểu 3 trong 6 triệu chứng kể trên trong vòng 12 tháng gần đây. Hậu quả của việc sử dụng ma túy Ma túy ảnh hƣởng đến gia đình: Ma túy làm tiêu hao tiền bạc của bản thân và gia đình, nhu cầu cần tiền để mua ma túy của ngƣời nghiện là rất lớn, mỗi ngày ít nhất từ 50.000đ thậm chí lên đến 1-2 triệu đồng/ngày, vì vậy khi lên cơn nghiện ngƣời nghiện ma túy có thể tiêu tốn hết tiền của, tài sản của gia đình vào việc mua ma túy để thỏa mãn cơn nghiện, hoặc để có tiền sử dụng ma túy, nhiều ngƣời đã trộm cắp, hành nghề mại dâm, thậm chí giết ngƣời ,cƣớp của.
Ảnh hƣởng đến sức khỏe: Đối với hệ hô hấp. Các chất ma túy kích thích hô hấp gây tăng tần số thở trong thời gian ngắn, sau đó sẽ gây ức chế hô hấp, nhất là khi dùng quá liều. Nhiều trƣờng hợp ngƣng thở nếu không cấp cứu kịp thời sẽ dẫn đến tử vong, đôi khi ngƣng thở rất đột ngột.