Chương 1: DIỆN MẠO VĂN HÓA VÙNG ĐẤT VĨNH LONG 1. Môi trường tự nhiên của vùng đất Vĩnh Long Nói đến văn hóa của vùng đất Vĩnh Long sẽ là một vấn đề lớn và đòi hỏi sự nghiên cứu liên ngành của nhiều lĩnh vực. Trong phạm vi phục vụ đề tài luận văn, chúng tôi chỉ khái quát một số yếu tố văn hóa có tác động đến thể loại truyền thuyết gắn với đình, chùa, đền, miếu. Tác giả Nguyễn Từ Chi, trong Góp phần nghiên cứu văn hóa và tộc người đã có ý kiến xác đáng khi cho rằng: “Có hai diện mạo chính quyết định nền văn hóa tộc người.
Đó là môi trường tự nhiên mà tộc người đó định cư. Sống ở khí hậu nhiệt đới ẩm ướt phù hợp với sự phát triển cây lúa nước và trồng cây lúa làm nghề chính đã hình thành nền văn minh nông nghiệp lúa nước từ rất sớm. Hai là nguồn gốc văn hóa tộc người. Những dân tộc sống trong môi trường khác nhau sẽ có nền văn hóa khác nhau.
Trong quá trình cư trú, văn hóa đã hình thành để thích nghi môi trường mới nhưng văn hóa cũ vẫn để lại dấu ấn hết sức quan trọng trong nền văn hóa mới. Nguồn gốc tộc người có sự giao lưu văn hóa nhưng điều kiện cho nền văn hóa ra đời môi trường mới là quan trọng nhất” [20, tr. Những yếu tố có sự tác động đến truyện dân gian nói chung và truyền thuyết nói riêng là môi trường tự nhiên gồm vị trí, đất đai thổ nhưỡng, sông ngòi, khí hậu và môi trường xã hội gồm văn hóa tộc người, sinh hoạt văn hóa tâm linh. Trước hết, về vị trí địa lý, Vĩnh Long nằm ở trung tâm đồng bằng sông Cửu Long cách Thành phố Hồ Chí Minh một trăm ba mươi kilômet theo quốc lộ 53 về hướng Tây Nam và cách Thành phố Cần Thơ ba mươi kilômet.
Được thành lập vào năm Minh Mạng thứ 13 (năm 1832), ranh giới tỉnh Vĩnh Long bấy giờ không rộng lớn như trấn Vĩnh Thanh nhưng không hẹp như hiện nay. Theo ghi chép của Trương Vĩnh Ký thì vào năm 1840 (đời vua Thiệu Trị), tỉnh Vĩnh Long trải rộng trên toàn bộ ba tỉnh Vĩnh Long – Trà Vinh – Bến Tre hiện nay. Nhìn xa hơn, “địa hình của Vĩnh Long qua gần ba thế kỷ, nghĩa là trước khi được triều Minh Mạng ranh định đã có xê dịch do sự lấn dần ra phía Đông. Sự bồi đắp phù sa xuất hiện các cồn nổi giữa sông Tiền và sông Hậu hình thành các cù lao văn minh miệt vườn mà có học giả cho rằng đó là văn minh Sông Tiền hay là Văn minh các cù lao” [10, tr.
Giống các vùng khác, miền Tây Nam Bộ, đặc điểm nổi bật của điều kiện địa lý tự nhiên Vĩnh Long là nhiều sông rạch và gần biển cả. Riêng yếu tố biển đã trở nên gần gũi gắn bó với con người Vĩnh Long về đời sống vật chất lẫn sinh hoạt tinh thần. Đất đai thổ nhưỡng và sông ngòi kênh rạch: Ở Vĩnh Long, sự kiến tạo thổ nhưỡng đã hình thành những giồng cát xen kẽ một số vùng trũng. Chính sự cư trú trên những vùng đất nổi (giồng) đã tạo nên những môtíp không gian về giồng đất nổi, gò nổi trong truyền thuyết.
Theo các tư liệu, Vĩnh Long xưa là vùng đất có nhiều sông ngòi kênh rạch, đôi nhánh sông Cửu Long góp phần hình thành nên Vĩnh Long, Trà Vinh trước đây. Dọc bờ sông Cổ Chiên ra biển có nhiều sông rạch lớn nhỏ, theo số liệu thống kê năm 1978 thì trung bình cứ 100 mét vuông đất tự nhiên ở Vĩnh Long có khoảng 09 mét vuông sông rạch. Những dòng sông, con rạch với thủy triều lên xuống hai lần trong ngày, những cánh đồng mênh mông là những tác nhân quan trọng đối với sự phát triển văn hóa dân gian nơi đây. Sông nước chuyển tải văn hóa dân gian đến mọi vùng trong khu vực.
Đây là nét đặc trưng nổi bật so với miền Trung hay miền Bắc nước ta. Nói sông nước là đặc điểm quan trọng của địa lý Vĩnh Long quả không sai. Có nơi ở Vĩnh Long bám vào đất liền nhưng lại có thể hiểu là cù lao vì sông nước bao vây tứ phía. Chính đất đai, hệ thống sông ngòi kênh rạch nơi đây có ý nghĩa đặc biệt quan trọng tạo nên cốt cách và đặc trưng con người, con người cởi mở, phóng khoáng hơn và hình thành nên đặc trưng “Văn minh sông nước” ở vùng đất Chín Rồng này.
Dọc theo sông Tiền, sông Hậu có nhiều chứng tích văn hóa đình, chùa, đền, miếu và mỗi chứng tích ấy đều liên quan đến truyền thuyết như : Tiên Châu Cổ Tự với truyền thuyết Bãi Tiên, những Lăng Ông với truyền thuyết về Cá Ông… Những dòng sông lớn, những địa danh của một thời dù rất thực nhưng vẫn ẩn chứa tâm lý của người dân đi “mở đất” như Kỳ Hà, Đìa Sấu, Giồng Ông Hổ… Cũng không có gì đáng ngạc nhiên khi những truyện kể dân gian truyền thuyết ở đây bắt đầu với môtíp quen thuộc “Sông này xưa lắm sấu, vùng này xưa lắm cọp”. Thiên nhiên sông nước khơi nguồn cảm xúc là môi trường giao lưu, gặp gỡ, là tác nhân quan trọng hình thành và lưu truyền những truyền thuyết dân gian. Khí hậu: Theo tài liệu Tìm hiểu Văn hóa Vĩnh Long (1732 – 2000), khí hậu Vĩnh Long có nhiều nét đặc thù của vùng đồng bằng sông Cửu Long. Mùa nắng trùng với mùa khô từ tháng 12 năm trước đến tháng 03 năm sau lượng mưa không đáng kể[10, tr.
Vào lúc tiết trời khô ráo, người dân thường tổ chức vui chơi, hội hè. Lễ Kỳ yên ở đình làng thường vào rằm tháng hai âm lịch. Lễ Chol Chnam Thmây vào tháng tư dương lịch mà mục đích là cầu xin mùa khô qua mau. Lễ cúng ở các miếu NeakTà vào lúc nắng hạn… Từ đó, cư dân đã hình thành tín ngưỡng cầu mưa trong mùa khô.
Mùa mưa tập trung từ tháng tư đến tháng mười một hàng năm. Lễ hội Óc – Om – Bok được xem là nghi thức tống tiễn thần nước, thần của mùa mưa. Chính điều kiện khí hậu, thiên nhiên đã tạo nên đặc trưng đậm nét trong văn hóa mà con người phải hòa mình để tồn tại và phát triển. Những đặc trưng ấy đã góp phần hình thành nên những sinh hoạt, lễ hội dân gian nhằm cầu mưa, cầu mùa, cầu an.
Môi trường xã hội của vùng đất Vĩnh Long 1. Vài nét về văn hóa tộc người Vĩnh Long xưa là một trong những vùng đồng bằng sông Cửu Long đã hình thành và phát triển nền văn hóa cổ nổi tiếng: Văn hóa Óc Eo. Do tác động về địa lý, sinh thái và “biển tiến” vào đầu thế kỷ thứ VII và sau đó nền văn hóa cổ suy tàn. Sau nhiều thế kỷ, Vĩnh Long lại được khai phá bởi những lưu dân thuộc nhiều tộc người.
Thế kỷ thứ XVIII, dân cư tuy còn ít nhưng nơi đây là sự cộng cư của các dân tộc Việt, Khmer, Hoa, Chăm. Ngay từ buổi đầu khai phá, các dân tộc cùng sống chung xen kẽ với nhau. Đây là điểm khác biệt so với bất cứ vùng nào trên đất nước Việt Nam và mỗi dân tộc đều có sắc thái văn hóa của riêng mình. Người Việt với văn hóa người Việt Cổ.
Người Khmer với văn hóa núi và người Chăm văn hóa sông biển… Tất cả hội nhập làm phong phú văn hóa chung của vùng đất. Người Việt: là tộc người đông dân nhất, là “chủ nhân của nền văn minh lúa nước” ở Vĩnh Long. Các tài liệu lịch sử cho thấy các thế hệ người Việt đặt chân lên vùng đất Vĩnh Long vào khoảng thế kỷ XVII. Đó là những người trọng nghĩa khinh tài, những người dân mong tìm vùng đất mới lập nghiệp… Dù xuất thân từ tầng lớp nào, người Việt vẫn có cội nguồn là người Việt Cổ sinh sống chủ yếu trên lưu vực sông Hồng.
Trong hành trang di dân mở cõi của cư dân có đủ các yếu tố văn hóa tinh thần mang tính truyền thống, văn hóa cội nguồn chi phối đời sống sinh hoạt tinh thần. Tuy vậy, trên bước đường khai phá, di dân về phương Nam, người Việt đã có thời gian tạm dừng chân trên dãy đất miền Trung và có sự giao lưu, tiếp biến, dung nạp vào hành trang tín ngưỡng của mình nhiều yếu tố văn hóa Chăm. Điều này làm cho lưu dân người Việt ở Vĩnh Long có ít nhiều sự khác biệt về sinh hoạt, ứng xử… so với cội nguồn. Người Khmer: “Người Khmer là thành viên trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, cư dân nông nghiệp sinh sống lâu đời ở đồng bằng sông Cửu Long”.
Dựa vào những cứ liệu lịch sử, “Vĩnh Long là vùng cư trú cổ xưa của người Khmer đồng bằng sông Cửu Long”. Các tư liệu viết về Văn hóa người Khmer đồng bằng sông Cửu Long đều có sự gặp gỡ khi cho rằng: “Quan sát diện mạo văn hóa người Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long, chúng ta biết rằng dân tộc này từ xa xưa đã chịu ảnh hưởng sâu nặng nền văn hóa Ấn Độ, thông qua đạo Bà-La-Môn rồi đạo Phật. Văn hóa Ấn Độ thâm nhập vào đây không thông qua con đường xâm nhập, cưỡng bức mà qua con đường truyền đạo của giáo sĩ và thương nhân nên sắc thái văn hóa của nó dần dần được Khmer hóa, nhuần nhị như chính sự phát triển tự thân của văn hóa bản địa Khmer… Đời sống tinh thần của người Khmer gắn chặt với tôn giáo, với ngôi chùa từ lúc lọt lòng đến khi từ giã cuộc đời nên sắc thái văn hóa của cộng đồng mang đậm dấu ấn tôn giáo” [72, tr. Có thể nói rằng, cùng với cư dân Việt sống với nghề trồng lúa nước, các tín ngưỡng của người Khmer đã có sự đan xen của nhiều lớp văn hóa như: Văn hóa Bà La Môn, văn hóa Phật giáo.
Người Khmer chấp nhận sự đan xen vì nó có nhiều điểm tương đồng với đạo đức, thẩm mỹ dân tộc. Người Hoa: Theo nguồn sử liệu, “những cư dân người Hoa ở Vĩnh Long hiện nay là những lớp con cháu của những di dân người Hoa theo Dương Ngạn Địch vào vùng Mỹ Tho, Sa Đéc, Vĩnh Long năm 1679. Những di dân người Hoa đến Vĩnh Long và sống hòa thuận với người Việt và người Khmer sở tại, cùng khai thác vùng đất hoang vu nhưng màu mỡ thuộc vùng Châu thổ sông Cửu Long…” [84, tr. Người Hoa có đời sống văn hóa, tín ngưỡng rất phong phú, đa dạng.
Trong tâm thức lưu dân Trung Hoa, Bà Thiên Hậu là nữ thần phù hộ người đi biển và họ tin rằng Phật Bà Quan Âm cứu giúp người đi biển bị nạn.