Luận án tiến sĩ về văn học dân gian: Truyền thuyết Phạm Nhân và tín ngưỡng thờ ác thần ở Bắc Bộ

Luận án tiến sĩ văn học phân tích văn học dân gian truyền thuyết phạm nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người việt ở bắc bộ, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Tác giả: Đoàn Thị Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Bích Hà
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn Học Dân Gian
• Đề tài: Truyền Thuyết Phạm Nhan Và Tín Ngưỡng Thờ Ác Thần Của Người Việt Ở Bắc Bộ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 2. KHẢO SÁT HỆ THỐNG TRUYỀN THUYẾT PHẠM NHAN
• 2.1. Nhận diện truyền thuyết Phạm Nhan
• 2.2. Số lượng truyền thuyết
• 2.3. Sự phân bố truyền thuyết
• 2.4. Nhân vật Bá Nhan và Phạm Nhan
• 2.5. Nhân vật Phạm Nhan trong truyền thuyết
• 2.6. Tên gọi Phạm Nhan. Hoàn cảnh xuất hiện và đặc điểm nhân vật
• 2.7. Hành trạng nhân vật
• 2.8. Về sự tái sinh gây hại
• 2.9. Cốt truyện Phạm Nhan
• 2.10. Những môtip chính trong truyền thuyết Phạm Nhan
• 2.11. Kết cấu truyền thuyết Phạm Nhan
• 3. TRUYỀN THUYẾT PHẠM NHAN VÀ KIỂU TRUYỆN VỀ ÁC THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT
• 3.1. Kiểu truyện về ác thần của người Việt. Ác thần và truyền thuyết về ác thần trong văn hóa Việt
• 3.2. Sự tương quan giữa kiểu truyện về ác thần của người Việt với truyền thuyết Phạm Nhan
• 3.3. Cặp đôi nhân vật Phạm Nhan - Đức Thánh Trần trong truyền thuyết về ác thần và phúc thần
• 3.4. Tương phản về môtip. Tương phản về kết cấu
• 3.5. Truyền thuyết Phạm Nhan trong đời sống văn hóa dân gian
• 3.6. Truyền thuyết về tục chữa bệnh
• 3.7. Truyền thuyết về tục cầu con
• 3.8. Truyền thuyết về tục che mặt của người phụ nữ
• 4. TỤC THỜ PHẠM NHAN TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ ÁC THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT
• 4.1. Hiện tượng Phạm Nhan trong văn hóa tín ngưỡng người Việt
• 4.2. Một số quan niệm khác nhau về việc thờ cúng Phạm Nhan
• 4.3. Những dấu tích thờ cúng Phạm Nhan
• 4.4. Những hèm tục có liên quan đến Phạm Nhan trong dân gian
• 4.5. Phạm Nhan - Đức Thánh Trần: hai loại hình tín ngưỡng
• 4.6. Tín ngưỡng, tục thờ ác thần của người Việt
• 4.7. Quan niệm về việc thờ ác thần
• 4.8. Di tích thờ ác thần
• 4.9. Những nghi lễ và tập tục thờ cúng ác thần của người Việt
• 4.10. Những tục hèm có liên quan đến Phạm Nhan trong dân gian ở
• 4.11. Những đặc điểm có tính chất quy luật trong tín ngưỡng thờ Phạm Nhan và tục thờ ác thần của người Việt
• 4.12. Đặc điểm về nguồn gốc của việc thờ cúng ác thần. Đặc điểm về bản chất của việc thờ ác thần
• DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về văn học dân gian và truyền thuyết Phạm Nhân

Văn học dân gian là một phần không thể tách rời của văn hóa dân gian, phản ánh đời sống, tâm tư và tín ngưỡng của người dân. Trong đó, truyền thuyết là thể loại tiêu biểu, mang lại nhiều giá trị cho lịch sử văn học dân tộc. Truyền thuyết Phạm Nhân, một nhân vật phản diện trong văn học dân gian, không chỉ là một câu chuyện mà còn là một phần của tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt Bắc Bộ. Nhân vật này gắn liền với những biến cố lịch sử, thể hiện sự tương tác giữa văn học và tín ngưỡng dân gian. Theo Gorki, “Không thể nào hiểu được lịch sử chân chính của nhân dân lao động nếu không hiểu biết sáng tác dân gian truyền miệng.” Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc nghiên cứu văn học dân gian trong việc hiểu biết về lịch sử và văn hóa dân tộc.

1.1. Đặc điểm của truyền thuyết Phạm Nhân

Truyền thuyết Phạm Nhân không chỉ đơn thuần là một câu chuyện mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa sâu sắc. Nhân vật Phạm Nhân được mô tả như một kẻ phản diện, có hành động gây hại cho nhân dân. Sự tồn tại của nhân vật này trong văn hóa dân gian phản ánh những nỗi sợ hãi và lo lắng của cộng đồng về các thế lực xấu. Truyền thuyết này không chỉ mang tính giải trí mà còn có chức năng giáo dục, nhắc nhở người dân về những giá trị đạo đức và sự cần thiết phải đấu tranh chống lại cái ác. Qua đó, truyền thuyết Phạm Nhân cũng góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học Việt Nam.

II. Tín ngưỡng thờ ác thần trong văn hóa dân gian

Tín ngưỡng thờ ác thần là một phần quan trọng trong đời sống tâm linh của người Việt. Những nhân vật như Phạm Nhân thường được thờ cúng trong các nghi lễ dân gian, thể hiện sự tôn kính và sợ hãi đối với những thế lực siêu nhiên. Tín ngưỡng này không chỉ phản ánh sự đa dạng trong văn hóa dân gian mà còn cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa tín ngưỡng và văn học dân gian. Các nghi lễ thờ cúng thường đi kèm với những câu chuyện truyền thuyết, tạo nên một hệ thống tín ngưỡng phong phú và đa dạng. Việc thờ cúng ác thần không chỉ là một hình thức tôn thờ mà còn là một cách để người dân thể hiện sự kháng cự đối với cái ác, đồng thời cầu mong sự bình an cho cộng đồng.

2.1. Các hình thức thờ cúng ác thần

Hệ thống tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt rất phong phú, bao gồm nhiều hình thức khác nhau như lập đền, miếu, và tổ chức các lễ hội. Những nghi lễ này thường diễn ra vào những dịp đặc biệt, nhằm cầu mong sự bảo vệ và che chở từ các vị thần. Các hình thức thờ cúng này không chỉ mang tính chất tôn giáo mà còn là một phần của văn hóa dân gian, thể hiện sự kết nối giữa con người với thế giới siêu nhiên. Qua đó, người dân có thể bày tỏ lòng biết ơn và cầu xin sự tha thứ cho những lỗi lầm trong quá khứ. Điều này cho thấy sự phức tạp và đa dạng trong tín ngưỡng của người Việt, đồng thời khẳng định vai trò của văn học dân gian trong việc lưu giữ và truyền tải những giá trị văn hóa này.

III. Phân tích mối quan hệ giữa truyền thuyết Phạm Nhân và tín ngưỡng thờ ác thần

Mối quan hệ giữa truyền thuyết Phạm Nhân và tín ngưỡng thờ ác thần là một chủ đề thú vị trong nghiên cứu văn hóa dân gian. Truyền thuyết không chỉ đơn thuần là một câu chuyện mà còn là một phần của hệ thống tín ngưỡng, phản ánh những giá trị và niềm tin của người dân. Nhân vật Phạm Nhân, với những hành động gây hại, trở thành biểu tượng cho cái ác, đồng thời cũng là đối tượng để người dân thể hiện sự kháng cự. Qua việc thờ cúng, người dân không chỉ cầu mong sự bảo vệ mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với những giá trị văn hóa và lịch sử. Điều này cho thấy sự tương tác giữa văn học dân gian và tín ngưỡng dân gian là rất mạnh mẽ, tạo nên một hệ thống văn hóa phong phú và đa dạng.

3.1. Tác động của truyền thuyết đến tín ngưỡng

Truyền thuyết Phạm Nhân đã có tác động lớn đến tín ngưỡng thờ ác thần trong cộng đồng. Những câu chuyện về Phạm Nhân không chỉ giúp người dân hiểu rõ hơn về các thế lực siêu nhiên mà còn tạo ra những nghi lễ và phong tục thờ cúng đặc trưng. Qua đó, truyền thuyết này đã góp phần hình thành nên những giá trị văn hóa và tín ngưỡng độc đáo của người Việt. Sự kết hợp giữa văn học dân gian và tín ngưỡng thờ cúng không chỉ làm phong phú thêm đời sống tâm linh mà còn giúp bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về nhân vật phản diện và hiện tượng sùng bái thế lực hắc ám trong văn học dân gian luôn là một địa hạt phức tạp, giàu thách thức đối với giới nghiên cứu văn hóa học và folklore học. Luận án tiến sĩ ngữ văn chuyên ngành Văn học dân gian (Mã số: 9 22 01 25) mang tên “Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt ở Bắc Bộ” do nghiên cứu sinh Đoàn Thị Ngọc Anh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Thị Bích Hà tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội (2019) đã mở ra hướng tiếp cận tiên phong đối với một phân khúc truyền thuyết và thực hành tín ngưỡng vốn bị xem là “ngoại biên”, nhạy cảm trong văn hóa người Việt.

Khoảng trống học thuật (Research Gap) được luận án định vị rõ nét: Trong khi lịch sử nghiên cứu folklore Việt Nam dành đại bộ phận dung lượng để khảo sát truyền thuyết anh hùng, tôn vinh các biểu tượng phúc thần, danh nhân văn hóa (như các công trình của Đỗ Bình Trị, Kiều Thu Hoạch, Lê Chí Quế), thì mảng truyện kể về nhân vật phản diện, đặc biệt là hiện tượng thờ cúng các nhân thần bại trận, tướng giặc ngoại xâm hoặc tà ma gây hại gần như bị bỏ ngỏ hoặc chỉ được khảo sát phụ trợ. Việc đặt Phạm Nhan – một tướng giặc Nguyên Mông bại trận bị xử trảm – trong tương quan đối sánh với Đức Thánh Trần Hưng Đạo và hệ thống ác thần Bắc Bộ cho thấy một cấu trúc nhị nguyên đặc sắc của tâm thức dân gian.

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 4 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) then chốt:

1. RQ1: Diện mạo, nguồn gốc, sự phân bố và hệ thống môtip của truyền thuyết Phạm Nhan trong văn bản Hán Nôm và lời kể dân gian tồn tại ra sao?
   • H1: Truyền thuyết Phạm Nhan không tồn tại đơn lẻ mà tạo thành một chuỗi tự sự đa tầng, vừa mang cốt lõi lịch sử thời Trần, vừa tích hợp các lớp trầm tích văn hóa ma nước (ma-nậm) bản địa cổ xưa.
2. RQ2: Kiểu truyện về Phạm Nhan có mối tương quan loại hình như thế nào với hệ thống truyện kể về ác thần của người Việt?
   • H2: Tự sự về Phạm Nhan thiết lập cấu trúc đối lập nhị nguyên hoàn chỉnh (Phúc thần vs. Ác thần; Chính đạo vs. Tà thuật) để hợp thức hóa sức mạnh diệt tà của Đức Thánh Trần.
3. RQ3: Bản chất tâm lý - xã hội nào chi phối việc phụng thờ một kẻ bại tướng, ác quỷ gây bệnh sản khoa cho phụ nữ?
   • H3: Hiện tượng thờ cúng ác thần bắt nguồn từ “lý thuyết an ninh tinh thần” (spiritual security) và cơ chế giải tỏa nỗi sợ hãi (anxiety-ritual theory) nhằm thương lượng, cầu hòa với thế lực siêu nhiên hung hãn.
4. RQ4: Những quy luật văn hóa nào chi phối sự chuyển hóa từ nỗi sợ hãi trừng phạt sang niềm tin nhận ân huệ từ ác thần?
   • H4: Tín ngưỡng thờ ác thần tuân theo quy luật bản địa hóa: khi một tà thần được cộng đồng phụng thờ qua hệ thống “hèm tục”, vị thần đó dần chuyển hóa chức năng từ gây hại sang bảo trợ hoặc ban phát may mắn cục bộ.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp liên ngành giữa Thi pháp học thể loại Folklore (Vladimir Propp, Seki Keigo), Thuyết vật linh - Động lực ma thuật (Edward Tylor, Arnold van Gennep), Thuyết giải tỏa nỗi sợ hãi qua nghi thức (Bronislaw Malinowski) và Lý thuyết an ninh con người/an ninh tinh thần (Oscar Salemink, Philip Taylor). Phạm vi nghiên cứu bao quát các nguồn văn bản dịch Hán Nôm cổ điển (Đại Việt sử ký tiền biên, Việt điện u linh tập lục toàn biên, Thiên Nam ngữ lục, Công dư tiệp ký, Tang thương ngẫu lục, Sự tích Trần Hưng Đạo...) kết hợp khảo sát điền dã diện rộng tại các địa bàn trọng điểm: Hải Dương (Chí Linh, Nam Sách, Đền Kiếp Bạc), Quảng Ninh (Quảng Yên, Đông Triều, Đình Hưng Học), Hải Phòng (Đình Tràng Kênh), Nam Định và mở rộng so sánh tại Thừa Thiên Huế. Đóng góp đột phá của luận án nằm ở việc lần đầu tiên lượng hóa, phân loại và hệ thống hóa toàn diện 149 dị bản truyền thuyết cùng 37 di tích/điểm thờ cúng ác thần tại Bắc Bộ.

Literature Review và Positioning

Khảo cứu lịch sử vấn đề cho thấy các luồng nghiên cứu về folklore và tín ngưỡng dân gian đã trải qua nhiều giai đoạn phân hóa rõ rệt:

Luồng nghiên cứu thi pháp thể loại và phân loại truyền thuyết: Tại Nhật Bản, Seki Keigo (1963) đề xuất phân chia truyền thuyết thành ba nhánh: thuyết minh, lịch sử và tín ngưỡng (truyền thuyết về ma quỷ, quái dị, thần linh trừng phạt). Tại Việt Nam, nhóm Lê Quý Đôn (1950), Đỗ Bình Trị (1970), Kiều Thu Hoạch (1971), Lê Chí Quế (2001) và Vũ Anh Tuấn (2012) từng bước xác lập ranh giới truyền thuyết lịch sử và truyền thuyết tôn giáo/tín ngưỡng. Gần đây, Trần Thị An (2014) trong Đặc trưng thể loại và việc văn bản hóa truyền thuyết dân gian Việt Nam đã khẳng định sự tồn tại độc lập của “truyền thuyết tín ngưỡng” sinh ra từ nhu cầu giải mã lực lượng siêu hình và giải tỏa nỗi sợ hãi của cộng đồng.

Luồng nghiên cứu tín ngưỡng thờ thần và ác thần: Tạ Chí Đại Trường (1989) trong Thần, Người và Đất Việt đã đưa ra giả thiết mang tính đột phá khi nhận định: “Phạm Nhan là một nhan bị tội... Từ nhan hẳn là danh xưng của thần nói chung ở vùng sông nước xã An Bài mà Thần được hưởng sự thờ cúng của đám dân chài... và họ Trần gốc dân chài hẳn có lúc cũng thờ thần Nhan”. Trần Quốc Vượng (1996) đồng thuận khi giải mã “Nhan” là biến âm từ “ma-nậm” (ma nước/giặc sông). Về khía cạnh nhân học tâm linh, Nguyễn Văn Huyên (1944) trong Góp phần nghiên cứu văn hóa Việt Nam và Trần Ngọc Thêm (1996) trong Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam đã chỉ ra sự hiện diện của các “tà thần”, “dâm thần” (người chết vào giờ linh, tướng cướp, ăn trộm, kẻ chết trôi) tồn tại song song với hệ thống thần chính thống được triều đình sắc phong. Ngô Đức Thịnh và Phạm Quỳnh Phương (2000) nhấn mạnh sự xung đột giữa thiết chế Nho giáo trung ương và tín ngưỡng bản địa làng xã.

Tranh luận học thuật cốt lõi: Các quan điểm đối lập nảy sinh xung quanh câu hỏi: Việc thờ phụng một kẻ phản quốc/ác ma như Phạm Nhan là sự suy thoái đạo đức - mê tín dị đoan của tầng lớp bình dân hay là một cơ chế thích ứng tâm lý văn hóa có tính quy luật? Quan điểm duy lý Nho giáo lịch sử quy kết đây là “dâm từ” cần bài trừ triệt để. Ngược lại, quan điểm nhân học văn hóa đương đại (Malinowski, Salemink) xem đây là biểu hiện của bản năng sinh tồn tinh thần: con người nghi lễ hóa nỗi sợ để tìm kiếm sự bình an.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

1. Ấn Độ giáo: Will Durant (1935) khi phân tích văn minh Ấn Độ chỉ ra sự tôn sùng thần Shiva (đấng hủy diệt) và nữ thần Kali (vừa sinh sản vừa hủy diệt, đeo chuỗi đầu người, đòi hiến tế máu) như một cấu trúc tôn giáo nguyên thủy cổ xưa nhất thế giới. Điểm tương đồng giữa Kali và Phạm Nhan nằm ở đặc tính khát máu và liên quan trực tiếp đến sinh sản - tính dục nữ giới.
2. Trung Quốc: Trương Quảng Trí và Cao Hữu Bằng (2001) trong công trình khảo cứu tín ngưỡng dân gian Trung Hoa đã hệ thống hóa các “dị thần/ôn thần” (thần gây bệnh sốt rét, thần đậu mùa, thần nghẹn cổ, thần trộm hồn trẻ con, thần đường đen chuyên cướp tính mạng). Việc cúng tế các vị thần này hoàn toàn nhằm mục đích tống tiễn tai ách, tương thích chặt chẽ với các nghi thức trừ tà Phạm Nhan ở đồng bằng sông Hồng.

Luận án của Đoàn Thị Ngọc Anh đã định vị chính xác vị trí học thuật của mình: bước qua lối mòn thuần túy văn học sử để kiến tạo một công trình liên ngành, giải mã truyền thuyết Phạm Nhan như một “hóa thạch sống” lưu giữ cấu trúc tâm thức nhị nguyên của người Việt Bắc Bộ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kế thừa và phát triển mệnh đề kinh điển của Maxim Gorki: “Không thể nào hiểu được lịch sử chân chính của nhân dân lao động nếu không hiểu biết sáng tác dân gian truyền miệng”, đồng thời vận dụng luận điểm của Vladimir Propp về bản chất “khối nham kết phức tạp” nhiều tầng văn hóa của folklore: “Folklore cũng như các hiện tượng văn hóa tinh thần khác... còn giữ lại khá lâu những hình thức cũ... Nhiệm vụ của khoa học là ở chỗ bóc ra cho được từng tầng lớp của cái khối nham kết phức tạp ấy mà tìm hiểu nó và giải thích nó”.

Luận án đóng góp 3 bước chuyển dịch mô hình (paradigm shifts):

• Phát triển lý thuyết nhị nguyên thiện - ác trong văn học dân gian: Chứng minh rằng truyền thuyết dân gian không chỉ vận hành theo trục tôn vinh đơn tuyến (phúc thần/anh hùng) mà luôn tồn tại một hệ thống tự sự đối ảnh (mirroring narratives) về ác thần nhằm tạo lực đối trọng thẩm mỹ và tâm linh.
• Mở rộng lý thuyết an ninh tinh thần (Spiritual Security): Khẳng định hành vi thờ cúng ác thần không bắt nguồn từ lòng tôn kính đức hạnh (như thờ phúc thần) mà khởi phát từ nỗi sợ hãi hiện sinh. Con người chuyển hóa nỗi sợ hãi vô hình trước bệnh tật (sản nạn phụ nữ, dịch bệnh) thành một đối tượng nhân cách hóa cụ thể (Phạm Nhan) để có thể tác động, giao kết và thương lượng thông qua nghi lễ.
• Lý giải quá trình bản địa hóa nhân vật lịch sử ngoại lai: Làm rõ cơ chế dân gian hóa một viên tướng Mông Cổ lịch sử thành một con quỷ mang đặc tính của thủy thần - ma nước bản địa Đông Nam Á.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được thiết lập trên sự tích hợp của ba lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết Nghi thức chuyển tiếp và Ma thuật (Arnold van Gennep): Khảo sát các hành vi giao cảm, lây nhiễm, các điều kiêng (nghi thức tiêu cực) và lễ hiến tế (nghi thức tích cực) xoay quanh việc trục xuất hoặc xoa dịu hồn ma Phạm Nhan.
2. Lý thuyết Giải tỏa nỗi sợ hãi qua nghi thức (Bronislaw Malinowski): Nhấn mạnh: “Chức năng của ma thuật là nghi lễ hóa lạc quan của con người, nâng cao niềm tin của họ trong chiến thắng của hy vọng đối với sự sợ hãi”.
3. Lý thuyết Mã văn hóa dân gian (Nguyễn Bích Hà): Khai thác các chi tiết nghệ thuật (chặt đầu nhiều lần, vứt xác xuống sông hóa đỉa/vắt/muỗi, thuật tàng hình, chỉ ngũ sắc) như những mã văn hóa lưu giữ ký ức sinh thái sông nước và tri thức y học cổ truyền.

[Bối cảnh Lịch sử - Xã hội] (Chiến tranh Nguyên Mông, Bệnh dịch, Sản nạn)
[Tâm lý sợ hãi & Bất an hiện sinh] (Lý thuyết An ninh tinh thần - Malinowski/Taylor)
[Cơ chế Nhân cách hóa & Thần thoại hóa] (Mã văn hóa Ma-nậm -> Phạm Nhan)
[Hệ thống Tự sự (Truyền thuyết)]   [Hệ thống Tín ngưỡng (Nghi lễ - Hèm tục)]
- Phân loại: Tín ngưỡng/Phản diện   - Hình thức: Thờ cúng âm thầm / Trừ tà
- Cấu trúc: Nhị nguyên đối lập      - Bản chất: Thương lượng / Cầu an
- Môtip: Phép lạ, chặt đầu, tái sinh - Chuyển hóa: Sợ hãi -> Cầu phúc tài lộc
[Cân bằng Tâm thức Cộng đồng & Bản sắc Văn hóa Dân gian Bắc Bộ]

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Áp dụng chủ yếu cho không gian văn hóa châu thổ Bắc Bộ (vùng chiến địa Bạch Đằng, căn cứ Vạn Kiếp và các làng xã ven sông), nơi trầm tích tín ngưỡng sông nước bản địa tiếp xúc sâu sắc với các biến cố quân sự thời Trần.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án theo đuổi lập trường bản thể luận hiện thực phê phán (critical realism) kết hợp phương pháp luận diễn giải văn hóa (cultural interpretivism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa tầng (multi-level mixed design) được triển khai qua 3 cấp độ:

• Cấp độ 1 (Văn bản học): Xử lý, khảo dị và đối chiếu các nguồn tư liệu Hán Nôm và thư tịch cổ.
• Cấp độ 2 (Loại hình học & Thi pháp học): Phân tích cấu trúc cốt truyện, tần suất môtip tự sự.
• Cấp độ 3 (Dân tộc học & Nhân học văn hóa): Khảo sát điền dã, phỏng vấn sâu nhân chứng, quan sát tham dự các thực hành nghi lễ và hèm tục tại di tích.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu điền dã: Chọn mẫu có chủ đích kết hợp quả bóng tuyết (snowball sampling) tại các tụ điểm tín ngưỡng trọng yếu: Đền Kiếp Bạc (Hải Dương), Đình Tràng Kênh (Hải Phòng), Đình Hưng Học (đảo Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh), các đền miếu dọc sông Lục Đầu, sông Bạch Đằng và mở rộng đối chứng tại Huế.
• Công cụ thu thập dữ liệu: Sử dụng 120 phiếu điều tra điền dã, biên bản ghi âm phỏng vấn sâu các thủ từ, thanh đồng, nghệ nhân dân gian (như cụ Ngô Đăng Lợi - Hải Phòng, ông Phan Thanh Kiếm - Quảng Ninh, thanh đồng Trần Vũ Tiến).
• Kỹ thuật tam giác giác hóa (Triangulation):
  • Data triangulation: Đối chiếu giữa chính sử (Đại Việt sử ký toàn thư), truyện ký Hán Nôm (Thiên Nam ngữ lục, Việt điện u linh) và lời kể điền dã đương đại.
  • Methodological triangulation: Kết hợp phân tích ngữ văn dân gian, so sánh loại hình học và quan sát nhân học thực địa.
• Độ tin cậy và tính hợp lệ: Kiểm tra chéo tư liệu điền dã qua nhiều thời điểm (lễ hội tháng Tám giỗ Cha tại Kiếp Bạc, các tuần tiết tại đình Hưng Học) nhằm bảo đảm tính xác thực của các hèm tục bí truyền.

Data và phân tích

Tác giả đã xử lý và lượng hóa kho ngữ liệu thông qua hệ thống bảng biểu thống kê chi tiết:

• Bảng 2.1: Thống kê 149 đơn vị văn bản truyền thuyết Phạm Nhan qua các thời kỳ.
• Biểu đồ 2.1 & Bảng 2.2: Phân tích tỉ lệ phân bố truyền thuyết: Nguồn điền dã dân gian chiếm ưu thế vượt trội (68.4%), nguồn sách cổ Hán Nôm chiếm 31.6%, tập trung đậm đặc nhất tại Quảng Ninh (38.2%) và Hải Dương (34.1%).
• Bảng 2.3: Thống kê tần suất xuất hiện của 12 môtip cốt lõi: Môtip “Phạm Nhan dùng phép thuật/tàng hình” (xuất hiện 89.2%), “Trần Hưng Đạo dùng kiếm thần/chỉ ngũ sắc xử trảm” (94.6%), “Đầu bị chém mọc lại nhiều lần” (82.4%), “Xác hóa thành muỗi, đỉa, vắt hút máu” (77.8%), “Hồn quỷ quấy nhiễu sản phụ” (85.1%).
• Bảng 3.1 & Bảng 3.2: Phân loại 42 thực thể ác thần Bắc Bộ thành 3 nhóm: Ác thần nguồn gốc tự nhiên (Mộc tinh, Ngư tinh, Hồ tinh); Ác thần là nhân thần chết phạm giờ/hành ác sau khi chết (Thần trẻ con Dương Xá, Bà Chúa Ngựa Cẩm Giàng, Thần hót phân); Ác thần là bại tướng/kẻ phản nghịch (Phạm Nhan, Liễu Thăng, Mã Viện).
• Bảng 4.1: Thống kê 37 di tích, miếu thờ, am thờ liên quan trực tiếp đến việc phụng thờ hoặc yểm bùa trừ tà Phạm Nhan.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện về sự tích hợp lưỡng nguyên lịch sử - huyền thoại: Luận án chứng minh Phạm Nhan (Nguyễn Bá Linh) không đơn thuần là một nhân vật lịch sử có thật thời Trần mà là một biểu tượng tự sự được cấu tạo từ ba lớp: Lớp cốt lõi lịch sử (tướng giặc/phản bội bị hành quyết năm 1288) + Lớp tín ngưỡng bản địa (ma nước/ma-nậm vùng cửa biển Đông Triều - Bạch Đằng) + Lớp ma thuật Đạo giáo/phù thủy phương Bắc (thuật chặt đầu tái sinh, âm binh).
2. Quy luật đối xứng nhị nguyên trong thi pháp tự sự: Phân tích cặp đôi nhân vật Phạm Nhan - Đức Thánh Trần cho thấy một cấu trúc tương phản tuyệt đối về môtip và kết cấu:

Chiều kích đối sánh	Đức Thánh Trần (Phúc thần / Thượng đẳng thần)	Phạm Nhan (Ác thần / Tà thần / Hạ đẳng thần)
Nguồn gốc - Bản chất	Con Thanh Y đồng tử giáng trần, biểu tượng chính nghĩa	Con của Long tinh/thương nhân ngoại lộ, biểu tượng tà đạo
Hành vi - Sứ mệnh	Hộ quốc an dân, diệt giặc ngoại xâm, cứu độ sinh linh	Bán nước, dùng tà thuật hại dân, tác oai tác quái
Cái chết - Thác hóa	Hóa thánh hiển linh thanh cao, bất tử trong lòng dân	Bị xử trảm ô nhục, hồn biến thành quỷ dữ hút máu
Thực hành tín ngưỡng	Thờ phụng công khai tại đền to bến lớn, quốc lễ tôn vinh	Thờ phụng lén lút, tế đêm, yểm bùa, nghi thức bí truyền
Chức năng tâm linh	Trừ tà, ban phúc, bảo trợ quốc gia xã tắc	Gây bệnh sản khoa, đòi ăn của lễ, thử thách lòng thành

3. Hiện tượng chuyển hóa tâm lý từ nỗi sợ sang cầu phúc: Dân gian lưu truyền câu ca dao độc đáo phản ánh nghịch lý tín ngưỡng:

   “Tín thay có tục lạ đời
   Thánh ơi là thánh, thần ơi là thần
   Có làng lại thờ quân cướp nước
   Lúc sinh thời phép nước chẳng dung
   Có làng lại thờ thần hèn hạ
   Gã đánh đơm cùng thằng hót phân
   Có làng lại thờ thần dâm dục
   Gái qua đình làng phải tốc váy lên
   Tục thờ tế lễ về đêm
   Để cho trai gái thỏa niềm hoang dâm”
   (Sưu tầm từ nghệ nhân dân gian vùng Quảng Yên, Quảng Ninh)
   Nghiên cứu chứng minh: Khi con người thực hiện đầy đủ các hèm tục (cúng đồ dơ bẩn, cúng nửa đêm, dùng lõi mít đẽo hình sinh thực khí), ác thần bị vô hiệu hóa tính độc hại và trở thành vị thần bảo hộ bản địa mang lại sự sinh sôi hoặc chữa lành các chứng bệnh phụ khoa.

4. Giải mã tri thức y học dân gian qua biểu tượng: Hiện tượng “quỷ Phạm Nhan làm hại đàn bà sản phụ” (chứng huyết sảo, băng huyết sau sinh) thực chất là sự khúc xạ nhận thức dân gian về điều kiện vệ sinh y tế yếu kém vùng sông nước. Con người dùng biểu tượng Phạm Nhan để giải thích căn nguyên bệnh tật và dùng uy danh Đức Thánh Trần (bùa trừ Nhan, nước cúng đền Kiếp Bạc) như một liệu pháp tâm lý trị liệu thần hiệu.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Cung cấp mô hình phân tích toàn diện cho phân loại truyền thuyết tín ngưỡng và hệ thống tà thần trong khu vực văn hóa Á Đông đồng văn.
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực kết hợp văn bản học Hán Nôm với nhân học văn hóa điền dã trong việc giải mã các biểu tượng folklore nhạy cảm.
• Về thực tiễn bảo tồn di sản: Giúp các nhà quản lý văn hóa phân biệt giữa tín ngưỡng dân gian bản địa (chứa đựng ký ức lịch sử) với tệ nạn mê tín dị đoan biến tướng, tạo cơ sở cho việc quản lý các lễ hội tâm linh tại Đền Kiếp Bạc, Đền Tràng Kênh.
• Về chính sách: Đóng góp cơ sở khoa học thực chứng phục vụ việc thực thi Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo, định hướng bảo tồn các không gian văn hóa thực hành nghi lễ truyền thống.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn tiếp cận văn bản gốc: Nhiều tư liệu Hán Nôm cổ lưu giữ tại các dòng họ, đền miếu địa phương bị thất lạc hoặc hư hại qua chiến tranh, tác giả chủ yếu tiếp cận qua các bản dịch quốc ngữ và thác bản chữ Nôm hiện có.
2. Rào cản tâm lý điền dã: Tín ngưỡng thờ ác thần mang tính chất “hèm bí”, kiêng kỵ cao; nhiều cụ thủ từ và nghệ nhân dân gian e ngại cung cấp chi tiết về các nghi thức cúng tế ban đêm hoặc các bài cúng ma thuật đen.
3. Phạm vi địa lý: Địa bàn nghiên cứu tập trung chủ yếu ở châu thổ Bắc Bộ; diện mạo tục thờ Phạm Nhan tại dải đất Trung Bộ (Thừa Thiên Huế) chỉ mới được khảo sát đối sánh sơ bộ.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng nghiên cứu so sánh liên quốc gia về hệ thống ma nước (water demons) và quỷ tướng bại trận giữa Việt Nam, miền Nam Trung Quốc (văn hóa Bách Việt) và các nước Đông Nam Á lục địa.
• Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và GIS (Hệ thống thông tin địa lý) để lập bản đồ số hóa không gian phân bố môtip truyền thuyết và di tích ác thần trên toàn quốc.
• Khảo sát sự biến đổi của thực hành nghi lễ thờ Đức Thánh Trần trừ Phạm Nhan trong bối cảnh toàn cầu hóa và thương mại hóa tâm linh đương đại.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án mở đường cho một nhánh nghiên cứu chuyên sâu về "Tự sự học bóng tối" (Dark Narratives) và "Nhân học về nỗi sợ" trong Folklore học Việt Nam. Ước tính công trình tạo tiền đề trích dẫn quan trọng cho các luận văn, đề tài nghiên cứu cấp Bộ về văn hóa Đạo Mẫu, tín ngưỡng Đức Thánh Trần và nhân học tôn giáo.
• Tác động xã hội & giáo dục: Cung cấp nguồn ngữ liệu chuẩn xác phục vụ giảng dạy học phần Văn học dân gian, Văn hóa dân gian Việt Nam tại các trường Đại học Sư phạm, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn; góp phần nâng cao năng lực thẩm mỹ và tư duy phản biện cho sinh viên ngành Ngữ văn trước các hiện tượng tâm linh phức tạp.
• Tác động quốc tế: Đóng góp tiếng nói học thuật từ Việt Nam vào diễn đàn nghiên cứu tôn giáo so sánh quốc tế, minh chứng cho tính đa dạng, phức hợp của hệ thống tín ngưỡng đa thần Đông Nam Á.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới nghiên cứu Folklore: Thụ hưởng khung lý thuyết nhị nguyên thiện - ác và hệ thống tư liệu 149 dị bản truyền thuyết được phân loại tỉ mỉ.
• Giảng viên & Sinh viên ngành Khoa học Xã hội & Nhân văn: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên khảo chuyên sâu về phương pháp tiếp cận liên ngành văn học - nhân học.
• Cơ quan quản lý di sản & văn hóa (Sở VHTTDL Hải Dương, Quảng Ninh, Hải Phòng): Nắm vững bản chất lịch sử - văn hóa của di tích để xây dựng hồ sơ khoa học, bảo tồn không gian thiêng và định hướng lễ hội lành mạnh.
• Cộng đồng thực hành tín ngưỡng: Hiểu đúng căn nguyên biểu tượng văn hóa để thanh lọc các yếu tố mê tín dị đoan trục lợi, giữ gìn nét đẹp văn hóa tâm linh truyền thống.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Luận án đã mở rộng xuất sắc Lý thuyết an ninh tinh thần (Spiritual Security) của Philip Taylor và Oscar Salemink kết hợp với Thuyết ma thuật giải tỏa nỗi sợ hãi của Bronislaw Malinowski vào địa hạt Folklore học Việt Nam. Luận án chứng minh rằng hành vi sáng tạo truyện kể và thờ cúng ác thần Phạm Nhan không phải là sự lệch lạc đạo đức mà là một thiết chế văn hóa thích ứng: con người khách thể hóa nỗi sợ hãi trước hiểm họa chiến tranh và bệnh tật thành một hình tượng siêu nhiên cụ thể để nghi lễ hóa và kiểm soát nó.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án thể hiện ra sao khi so sánh với các công trình đi trước? Trả lời: So với các công trình của Đỗ Bình Trị (1970) hay Kiều Thu Hoạch (1971) vốn thuần túy dựa trên phân tích thi pháp văn bản chữ viết, luận án của Đoàn Thị Ngọc Anh đã tích hợp phương pháp liên ngành sâu sắc: kết hợp giải mã mã văn hóa (Nguyễn Bích Hà) với nhân học điền dã thực địa (phỏng vấn sâu, quan sát tham dự tại 37 di tích) và lượng hóa thống kê tần suất 12 môtip tự sự.

3. Phát hiện gây ngạc nhiên nhất về mặt dữ liệu thực chứng là gì? Trả lời: Sự chuyển dịch chức năng của nhân vật Phạm Nhan: từ một tướng giặc khát máu bị chém đầu hóa thành quỷ hại phụ nữ, khi bước vào không gian tín ngưỡng làng xã, Phạm Nhan lại được một số cộng đồng thờ cúng bí mật như một vị thần ban phát con cái và chữa bệnh sản khoa (sau khi đã được làm lễ cầu đảo, cúng hèm đúng cách). Dữ liệu này chứng minh nguyên lý dân gian: “Thờ vì sợ, nhưng đã thờ thì mong được ơn”.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) cho các nghiên cứu tương tự không? Trả lời: Có. Luận án xây dựng quy trình nghiên cứu 4 bước chuẩn hóa: (1) Khảo sát văn bản Hán Nôm và định vị dị bản; (2) Lập bảng tiêu chí phân loại môtip và kiểu truyện ác thần; (3) Thiết kế bảng hỏi điền dã và quy trình phỏng vấn nhân chứng tại di tích; (4) Đối chiếu chéo tam giác hóa giữa sử liệu - văn bản truyền thuyết - thực hành nghi lễ hiện trường.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) được phác thảo như thế nào? Trả lời: Trọng tâm 10 năm tới gồm: Xây dựng bản đồ GIS số hóa hệ thống ác thần - tà thần toàn lãnh thổ Việt Nam; Phân tích xuyên văn hóa cấu trúc truyện kể “ma chém đầu tái sinh” tại khu vực Đông Á và Đông Nam Á; Nghiên cứu tâm lý học văn hóa về cơ chế chữa lành sang chấn lịch sử qua biểu tượng folklore.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đoàn Thị Ngọc Anh là một công trình nghiên cứu công phu, giải quyết trọn vẹn và sâu sắc một vấn đề học thuật hóc búa tồn tại lâu đời trong văn học dân gian Việt Nam. Sáu đóng góp cụ thể của công trình bao gồm:

1. Lần đầu tiên khảo sát, thống kê và văn bản hóa hệ thống 149 dị bản truyền thuyết Phạm Nhan từ nguồn thư tịch Hán Nôm đến nguồn truyền miệng dân gian.
2. Thiết lập bảng phân loại khoa học gồm 42 ác thần tiêu biểu ở Bắc Bộ, phân định ranh giới và mối tương quan giữa ác thần, phúc thần, tà thần và dâm thần.
3. Giải mã cấu trúc nhị nguyên hoàn chỉnh trong thi pháp tự sự giữa Đức Thánh Trần Hưng Đạo và Phạm Nhan, làm sáng tỏ cơ chế nâng tầm biểu tượng anh hùng dân tộc thông qua việc chiến thắng tà thuật.
4. Vận dụng thành công các lý thuyết nhân học hiện đại (an ninh tinh thần, giải tỏa nỗi sợ hãi qua nghi thức) để giải thích cội nguồn tâm lý xã hội của tục thờ ác thần.
5. Khám phá và mô tả chi tiết hệ thống hèm tục, nghi lễ bí truyền gắn với việc chữa bệnh, cầu con và kiêng kỵ trong văn hóa dân gian vùng đồng bằng sông Hồng.
6. Đặt nền móng phương pháp luận vững chắc cho việc tiếp cận các hiện tượng văn hóa ngoại biên, nhạy cảm trong kho tàng văn hóa dân tộc, khẳng định sức sống bền bỉ và tính đa tầng của tâm thức dân gian Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục; Luận án của chúng tôi đƣợc kết cấu làm 4 chƣơng. Cụ thể: Chƣơng 1. Tổng quan về cơ sở lí thuyết và tình hình nghiên cứu của đề tài Chƣơng 2. Khảo sát hệ thống truyền thuyết Phạm Nhan Chƣơng 3.

Truyền thuyết Phạm Nhan và kiểu truyện về ác thần của ngƣời Việt Chƣơng 4. Tục thờ Phạm Nhan trong tín ngƣỡng thờ ác thần của ngƣời Việt. TỔNG QUAN VỀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI Nghiên cứu truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngƣỡng thờ ác thần của ngƣời Việt là một hƣớng khai thác vấn đề mới. Ngƣời viết đã tìm hiểu những bài viết, những công trình chuyên luận nghiên cứu riêng về vấn đề này, nhƣng kết quả thu đƣợc rất ít.

Những bài viết về truyền thuyết Phạm Nhan hầu nhƣ đƣợc triển khai trong những nội dung nhỏ lẻ, không mang tính hệ thống. Phạm Nhan chỉ đƣợc nhắc đến nhƣ một sự liên hệ, mở rộng vấn đề trong các công trình nghiên cứu về Đức Thánh Trần. Đây cũng là một trong những khó khăn của chúng tôi trong quá trình sƣu tầm tƣ liệu. Tuy nhiên, để thực hiện đề tài này chúng tôi đã dựa vào một số lí thuyết cơ sở và những nghiên cứu nhỏ lẻ trƣớc đó về nhân vật.

Trong nội dung chƣơng 1, chúng tôi triển khai ba vấn đề: - Cơ sở lí thuyết của đề tài - Lịch sử nghiên cứu truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngƣỡng thờ ác thần - Đánh giá tình hình nghiên cứu và định hƣớng của đề tài 1. C sở lí thuyết của đề tài 1. Xác định một số thuật ngữ, khái niệm 1. Truyền thuyết Truyền thuyết đƣợc gọi bằng nhiều tên gọi khác nhau trên thế giới: tiếng Anh gọi là legend; tiếng Pháp dùng chữ légende và tiếng Đức dùng chữ sage.

Truyền thuyết là từ gốc Hán, nhƣng không phải thuật ngữ đã có từ xa xƣa ở Trung Quốc. Nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạch cho biết: “Theo giới nghiên cứu Folklore Trung Quốc thì đây là một danh từ đƣợc chuyển dịch từ thuật ngữ sage trong tiếng Đức” [52,132]. Chữ sage trong tiếng Đức có nghĩa là truyện ngắn về sự kiện trong quá khứ mà không cần có sự đảm bảo về lịch sử. Ở Việt Nam, có lẽ Đào Duy Anh là ngƣời sớm sử dụng từ truyền thuyết khi ông viết về vấn đề “Những truyền thuyết đời thƣợng cổ nƣớc ta”.

Đến những năm 50 của thế kỉ XX, thuật ngữ truyền thuyết đã đƣợc sử dụng nhiều hơn. Các tác giả nhóm Lê Quý Đôn trong công trình Lƣợc thảo lịch sử văn học Việt Nam, khi xác định ranh giới giữa thần thoại với truyền thuyết, bƣớc đầu định nghĩa truyền thuyết nhƣ sau: “Truyền thuyết là tất cả những chuyện lƣu hành trong dân gian có thật xảy ra hay không thì không có gì đảm bảo. Nhƣ vậy có những truyền thuyết lịch sử mà cũng có những 9 truyền thuyết khác, hoặc dính dáng về một đặc điểm địa lý (Chuyện nàng Tô Thị, Chuyện Núi Vọng Phu…) hoặc kể lại gốc tích một sự vật gì (Chuyện bánh chƣng bánh giầy, Chuyện Trầu Cau), hoặc giải thích phong tục tập quán, hoặc nói về sự tích các nghề nghiệp, và tất cả những chuyện kì lạ khác” [27, 60]. Đến những năm 60, danh từ truyền thuyết cũng nhƣ nội dung truyền thuyết dân gian đã trở nên quá quen thuộc với nhiều nhà nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, qua cuộc tranh luận khá sôi động về một truyền thuyết cụ thể: truyền thuyết Mị Châu - Trọng Thủy diễn ra trên Tập san Nghiên cứu văn học (tiền thân của Tạp chí Văn học).

Từ cuối những năm 60 cho đến những năm 70 trở đi, đến những năm cuối thế kỉ XX có nhiều bài báo, công trình khoa học, giáo trình đại học viết về truyền thuyết. Năm 1970, trong giáo trình Văn học dân gian của Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội, Đỗ Bình Trị đã định nghĩa: “Truyền thuyết là những truyện cổ dính líu đến lịch sử mà lại có sự kì diệu - là lịch sử hoang đƣờng - hoặc là những truyện tƣởng tƣợng ít nhiều gắn với lịch sử” [102]. Năm 1971, trong một bài tiểu luận “Truyền thuyết anh hùng trong thời kì phong kiến”, tác giả Kiều Thu Hoạch đã đƣa ra một quan niệm về truyền thuyết mà cho đến nay vẫn đƣợc nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận. Theo ông: “Truyền thuyết là một thể loại truyện kể truyền miệng, nằm trong loại hình tự sự dân gian, nội dung cốt truyện của nó kể lại truyện tích của nhân vật lịch sử hoặc giải thích nguồn gốc các phong vật địa phƣơng theo quan điểm của nhân dân, biện pháp nghệ thuật phổ biến của nó là khoa trƣơng, phóng đại, đồng thời nó cũng sử dụng các yếu tố hƣ ảo, thần kì nhƣ cổ tích và thần thoại; nó khác cổ tích ở chỗ không nhằm phản ánh xung đột gia đình, sinh hoạt xã hội và số phận cá nhân mà thƣờng phản ánh những vấn đề thuộc phạm vi quốc gia, dân tộc rộng lớn; nó khác thần thoại ở chỗ nhào nặn tự nhiên và xã hội trên cơ sở sự thật lịch sử cụ thể chứ không phải là hoàn toàn trong trí tƣởng tƣợng và bằng trí tƣởng tƣợng” [16].

Năm 2001, giáo trình Văn học dân gian Việt Nam của Trƣờng Đại học Tổng hợp Hà Nội, Lê Chí Quế đã đƣa ra định nghĩa: “Truyền thuyết là một thể loại trong loại hình tự sự dân gian phản ánh những sự kiện, nhân vật lịch sử, danh nhân văn hóa hay nhân vật tôn giáo thông qua sự hƣ cấu nghệ thuật thần kì” [97,49]. Vấn đề phân loại truyền thuyết có nhiều khuynh hƣớng khác nhau. Các nhà folklore Nhật Bản cũng có nhiều cách phân loại khác nhau đối với thể loại truyền thuyết. Trong đó có quan niệm của Seki Keigo, đứng trên lập trƣờng nghiên cứu so sánh để phân loại truyền thuyết.

Ông căn cứ vào hình thái tồn tại và chức năng của 10 truyền thuyết làm tiêu chuẩn phân loại. Theo cách phân loại của ông thì truyền thuyết đƣợc chia làm 3 loại: “Truyền thuyết thuyết minh (giải thích sự đời); truyền thuyết lịch sử và truyền thuyết tín ngƣỡng. Loại thứ nhất - truyền thuyết thuyết minh bao gồm những loại truyền thuyết về các hiện tƣợng tự nhiên có liên quan đến thiên thể; những truyền thuyết về nguồn gốc động thực vật; những truyền thuyết về nham thạch, tảng đá, núi, hang núi, đèo dốc, đỉnh nủi, ao chuôm, đầm vực; những truyền thuyết về nguồn gốc các di tích kiến trúc văn hóa, các từ đƣờng v.v… Loại thứ hai - truyền thuyết lịch sử bao gồm những truyền thuyết về các nhân vật lịch sử và những truyền thuyết về các sự kiện lịch sử. Loại thứ ba - truyền thuyết tín ngƣỡng bao gồm những truyền thuyết phản ánh tín ngƣỡng nảy sinh trong quần chúng về phép ma, về thần núi, thủy thần, thủy quái, về những tinh linh ở ao hồ, long vƣơng, thần rắn, về thần tổ tiên trong các gia đình, về yêu ma, quỷ quái các loại, về ngƣời khổng lồ”[52,94].

Đối với giới folklore Trung Quốc tình hình phân loại truyền thuyết cũng chƣa có đƣợc tiếng nói chung: Có tài liệu thì chia truyền thuyết thành 6 loại (truyền thuyết nhân vật, truyền thuyết lịch sử, truyền thuyết địa phƣơng, truyền thuyết sản vật, truyền thuyết phong tục, truyền thuyết thời sự). Có tài liệu phân loại truyền thuyết gọn gàng hơn, chỉ gồm 3 loại: truyền thuyết nhân vật, truyền thuyết sự kiện lịch sử, truyền thuyết phong vật địa phƣơng v.v… Ở Việt Nam vấn đề phân loại truyền thuyết cũng có khá nhiều ý kiến khác nhau. Đỗ Bình Trị căn cứ vào sự khác biệt của đối tƣợng đƣợc truyện kể đến và chức năng cụ thể của từng bộ phận để chia thành ba biến thể đƣợc định danh gồm: truyền thuyết địa danh, truyền thuyết phổ hệ và truyền thuyết về nhân vật và sự kiện lịch sử. Tác giả Lê Chí Quế lại có cách phân loại khác khi chia truyền thuyết thành ba loại: truyền thuyết anh hùng, truyền thuyết lịch sử và truyền thuyết về ác danh nhân văn hóa.

Tác giả Kiều Thu Hoạch đƣa ra một cách phân loại khác. Theo ông, truyền thuyết có thể chia làm hai loại lớn: truyền thuyết nhân vật và truyền thuyết phong vật (phong tục và sản vật). Trong từng loại lại bao gồm nhiều tiểu loại. Truyền thuyết về nhân vật có thể căn cứ vào tính chất của câu chuyện mà chia thành những tiểu loại khác nhau nhƣ: truyền thuyết anh hùng, truyền thuyết phản diện, truyền thuyết tôn giáo (theo nghĩa rộng).

Trong giáo trình Văn học dân gian của Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội do NXB Giáo dục xuất bản năm 2012, chƣơng truyền thuyết do Vũ Anh Tuấn chấp bút đã nhóm truyền thuyết thành hai nhóm chính: truyền thuyết danh nhân văn hóa, truyền thuyết về các nhân vật tôn giáo. 11 Để giải quyết đƣợc yêu cầu và nhiệm vụ của luận án, chúng tôi dựa vào quan điểm và cách phân loại truyền thuyết của nhà nghiên cứu Nhật Bản Seki Keigo và nhà nghiên cứu folklore Việt Nam Kiều Thu Hoạch. Theo ý của các nhà nghiên cứu thì sự tồn tại của truyền thuyết không phải chỉ để phản ánh lịch sử và tôn vinh những nhân vật anh hùng. Truyền thuyết ra đời và tồn tại còn vì những lí do tâm lí xã hội khác, nhằm phản ánh tín ngƣỡng dân gian về lực lƣợng thần linh, ma quỷ, về thế lực có quyền năng và ảnh hƣởng trực tiếp tới đời sống văn hóa của con ngƣời.

Sau này trong công trình nghiên cứu về Đặc trưng thể loại và việc văn bản hóa truyền thuyết dân gian Việt Nam, tác giả Trần Thị An đã lí giải về sự tồn tại của tiểu loại “truyền thuyết tín ngƣỡng” hay “truyền thuyết tôn giáo” nhƣ sau: “Trong kho tàng truyền thuyết Việt Nam cũng nhƣ truyền thuyết thế giới, có một bộ phận truyền thuyết đang đƣợc lƣu truyền, đang tiếp tục đƣợc sáng tạo, tiếp tục nảy sinh không dựa trên nhu cầu bày tỏ sự tôn vinh các biểu tƣợng lịch sử mà dựa trên nhu cầu tâm lý về sự sùng bái lực lƣợng siêu hình (mà truyện kể Việt Nam gọi là ma, quỷ, hồn…) hoặc khát vọng giải mã những bí ẩn của đời sống (sự hiện hữu của lực lƣợng siêu hình trong đời thực) [1,58]. Điều đó càng cho thấy mối liên hệ máu thịt giữa truyền thuyết và các hoạt động tín ngƣỡng dựa trên niềm tin vào phép màu nhiệm của thế giới tâm linh. Các truyền thuyết về những nhân vật có phép lạ, có khả năng đặc biệt không cần phải là những anh hùng danh nhân, đôi khi chỉ là những hồn ma, những quỷ thần có thể mang đến vận may hoặc sự trừng phạt đối với ngƣời trần.