ĐẶT VẤN ĐỀ Trong cuộc sống, trí thông minh là điều cần thiết để có được sự thành công Tuy nhiên, không phải bất cứ ai sinh ra cũng đều thông minh được vì trí thông minh là phú trời cho. Vì vậy nên bạn ráng sức “cần cù bù thông minh” để đạt được thành tích tốt. Và bạn đã đạt được điều mà bạn muốn. Điều dẫn đến sự thành công? Đó chính là sự thuần thục.
Những hành động lặp đi lặp lại, kiên trì, bền bỉ, khiến bạn thành người điêu luyện. Và trí nhớ đã chắp đôi cánh để tất cả những gì bạn rèn giũa đạt đến thành công. Nhờ trí nhớ, những gì bạn học tập, tìm tòi khám phá được lưu giữ trong tâm trí bạn, để rồi tái hiện một cách nguyên vẹn mọi lúc mọi nơi. Trí nhớ làm cho mỗi con người là một cá thể duy nhất và tạo ra một dòng chảy liên tục cho cuộc sống của con người.
Mọi việc con người từng làm đều liên quan đến trí nhớ. Một em bé vừa ra đời dù chưa biết nói nhưng vẫn biết “lạ” nếu đó không phải là cha mẹ hay người quen của mình. Một học sinh vận dụng tất cả những kiến thức mình đã học, đã tìm tòi để hoàn thành tốt bài thi. Đây đều là những biểu hiện của trí nhớ.
Điều này khẳng định rằng nếu không có trí nhớ thì không có kinh nghiệm, không có kinh nghiệm thì không thể có bất cứ một hoạt động nào, đặc biệt là quá trình phát triển tâm lý, tính cách con người. Để có một trí nhớ tốt thì cần phải có phương pháp rèn luyện trí nhớ và áp dụng một cách hiệu quả. Vì thế, em xin lựa chọn đề tài Trí nhớ: Khái niệm, các quá trình và phân loại. Phương pháp rèn luyện trí nhớ, nhằm nghiên cứu về vấn đề trí nhớ và tìm hiểu những phương pháp rèn luyện trí nhớ áp dụng vào đời sống của con người.
1 B- GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I. Cơ sở lý luận và khái quát về trí nhớ 1. Khái niệm trí nhớ Con người luôn nhận thức được thế giới khách quan và không ngừng cải tạo nó. Để có thể nhận thức và cao hơn là tích lũy tri thức kinh nghiệm và cải tạo thế giới, mỗi cá nhân cần phải có các công cụ để thực hiện điều này.
Một trong số đó chính là trí nhớ. Theo nhà tâm lý Susan Blackmore trên Science Focus, thực sự không có cái được gọi là "trí nhớ". Trí nhớ có thể hiểu đơn giản là khả năng lưu giữ thông tin, không chỉ là đặc quyền của con người mà tồn tại ở cả động vật. Tùy theo độ phức tạp của bộ não mà mỗi loài vật có những cấp độ nhớ khác nhau1.
Các cấp độ này được biểu hiện qua các hành động, tập tính hay thói quen như các loài chim hàng năm vẫn vượt hàng ngàn cây số bay từ phương Bắc về phương Nam tránh rét, đàn voi khi sống trong môi trường hạn hán vẫn nhớ và tìm tới nơi dồi dào thức ăn và nước uống,. Nhưng khác với loài vật, trí nhớ của con người phức tạp và đa dạng hơn. Bởi nó luôn đi kèm với nhận thức. Như vậy, khái quát lại thì trí nhớ là quá trình nhận thức thế giới bằng cách ghi lại, giữ lại và làm xuất hiện những gì cá nhân thu được trong hoạt động sống của mình2.
Cùng là một quá trình phản ánh, song nếu như cảm giác và tri giác phản ánh những hiện tượng, sự vật đang trực tiếp tác động vào các giác quan thì trí nhớ phản ánh toàn bộ những kinh nghiệm của con người đã tích lũy được, bao gồm những hình ảnh mà con người tri giác được trước đây, những ý nghĩ rung cảm mà con người đã trải nghiệm, những hoạt động hành vi đã diễn ra trước đó. Nó để lại những dấu vết trong trí nhớ dưới dạng các hình ảnh nhất định gọi là biểu tượng. Các quá trình của trí nhớ Trí nhớ bao gồm nhiều quá trình: ghi nhớ, giữ gìn, tái hiện và quên. Mỗi quá trình này có một chức năng xác định, nhưng chúng không đối lập với nhau mà phụ 1 Phan Văn Hồng Thắng (2013) chủ biên, Luyện trí nhớ, NXB Thanh niên, tr.5 2 Tập thể tác giả, chủ biên: Đặng Thanh Nga (2020), Giáo trình tâm lý học đại cương, Trường đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, tr.125 2 thuộc vào nhau (ghi nhớ, giữ gìn tốt thì mới tái hiện tốt), thâm nhập vào nhau, chuyển hoá cho nhau (khi tái hiện đồng thời có tác dụng củng cố).
Quá trình ghi nhớ Ghi nhớ là quá trình đầu tiên của một hoạt động nhớ. Đó là quá trình tạo nên dấu vết (“ấn tượng”) của đối tượng trên vỏ não3. Quá trình ghi nhớ rất cần thiết để tiếp thu tri thức, tích lũy kinh nghiệm. Hiệu quả của việc ghi nhớ phụ thuộc không chỉ vào nội dung, tính chất của tài liệu nhớ mà còn phụ thuộc chủ yếu vào động cơ, mục đích, phương thức hành động của cá nhân.
Có nhiều hình thức ghi nhớ. Căn cứ vào mục đích ghi nhớ, người ta chia ghi nhớ thành ghi nhớ không chủ định và ghi nhớ có chủ định.4 Ghi nhớ không chủ định là sự ghi nhớ không có mục đích đặt ra từ trước, không đòi hỏi phải nỗ lực ý chí hoặc không dùng một thủ thuật nào để ghi nhớ, tài liệu được ghi nhớ một cách tự nhiên. Mức độ ghi nhớ phụ thuộc vào tầm quan trọng của tài liệu, nhu cầu, hứng thú, động cơ. Càng chú ý và thích thú với kích thích bao nhiêu, quá trình ghi nhớ càng chắc chắn, rõ ràng bấy nhiêu.
Do vậy, trong quá trình học tập, sinh viên sẽ dễ dàng ghi nhớ kiến thức một cách không chủ định nếu giáo viên tạo ra được ở sinh viên động cơ học tập đúng đắn, có hứng thú sâu sắc đối với môn học. Từ đó việc học tập sẽ trở nên nhẹ nhàng, hấp dẫn. Ghi nhớ có chủ định là loại ghi nhớ theo một mục đích đặt ra từ trước, đòi hỏi sự nỗ lực ý chí nhất định và cần có những thủ thuật, phương pháp nhất định để đạt được mục đích ghi nhớ. Hiệu quả của ghi nhớ có chủ định phụ thuộc rất nhiều vào động cơ, mục đích ghi nhớ.
Trong ghi nhớ có chủ định, việc sử dụng phương pháp hợp lý là một điều kiện rất quan trọng để đạt hiệu quả cao. Thông thường có hai cách ghi nhớ có chủ định: ghi nhớ máy móc và ghi nhớ ý nghĩa.5 3 Tập thể tác giả, chủ biên: Đặng Thanh Nga (2020), Giáo trình tâm lý học đại cương, Trường đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, tr.126 4 Tập thể tác giả, chủ biên: Đặng Thanh Nga (2020), Giáo trình tâm lý học đại cương, Trường đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, tr.128 5 Tập thể tác giả, chủ biên: Đặng Thanh Nga (2020), Giáo trình tâm lý học đại cương, Trường đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, tr.129 3 Ghi nhớ máy móc là loại ghi nhớ dựa trên sự lặp đi lặp lại nhiều lần một cách đơn giản, tạo ra mối liên hệ bề ngoài giữa các phần của tài liệu ghi nhớ, không cần thông hiểu nội dung tài liệu. Cách ghi nhớ này thường tìm mọi cách dựa vào trí nhớ tất cả những gì có trong tài liệu một cách chính xác và chi tiết. “Học vẹt” là một biểu hiện cụ thể của cách ghi nhớ này.
Học sinh thường nhớ máy móc trong những trường hợp không thể hiểu hoặc lười không chịu tìm hiểu ý nghĩa của tài liệu. Ghi nhớ máy móc thường dẫn đến sự ghi nhớ một cách hình thức, tốn nhiều thời gian, khi quên khó có thể hồi tưởng được. Tuy nhiên, trong cuộc sống, ghi nhớ máy móc có lúc lại cần thiết, nhất là khi ghi nhớ tài liệu không có nội dung khái quát như số nhà, số điện thoại, ngày tháng năm sinh,. Ghi nhớ ý nghĩa là loại ghi nhớ dựa trên sự thông hiểu nội dung của tài liệu, trên sự nhận thức được mối liên hệ logic giữa các bộ phận của tài liệu đó, trên cơ sở hiểu bản chất của nó.
Ở đây, quá trình ghi nhớ gắn liền với quá trình tư duy và tưởng tượng nhằm nắm lấy logic nội tại (bản chất) của tài liệu. Do vậy, ghi nhớ ý nghĩa còn được gọi là ghi nhớ logic. Ghi nhớ ý nghĩa tốn ít thời gian hơn ghi nhớ máy móc, nhưng lại tiêu hao năng lượng thần kinh nhiều hơn. Tuy nhiên, mỗi khi quên có thể suy luận và nhanh chóng nhớ lại, đảm bảo cho sự lĩnh hội tri thức một cách sâu sắc, bền vững.
Đó là lí do vì sao khi chúng ta tự chứng minh được định lý toán học, hiểu bản chất, chúng ta sẽ nhớ định lý đó rất lâu và vận dụng linh hoạt để giải toán. Quá trình giữ gìn6 Giữ gìn là quá trình duy trì, củng cố vững chắc những dấu vết hình thành trên vỏ não trong quá trình ghi nhớ. Đó là quá trình giữ lại dấu vết trong vỏ não. Nếu không có sự giữ gìn (củng cố) thì không thể nhớ chắc chắn, nhớ chính xác được.
Vì vậy, học sinh cần chăm chỉ làm bài tập về nhà để củng cố kiến thức đã học, gìn giữ tài liệu trong trí óc. Quá trình tái hiện 6 Tập thể tác giả, chủ biên: Đặng Thanh Nga (2020), Giáo trình tâm lý học đại cương, Trường đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, tr.129 4 Tái hiện là một quá trình trí nhớ làm sống lại những nội dung đã ghi nhớ và giữ gìn. Quá trình này có thể diễn ra dễ dàng (“tự động”) hoặc rất khó khăn (phải nỗ lực nhiều). Tài liệu thường được tái hiện dưới ba hình thức: nhận lại, nhớ lại và hồi tưởng.7 Nhận lại là hình thức tái hiện khi sự tri giác đối tượng được lặp lại.
Đó có thể là khi ta gặp một bạn mà ta đã từng gặp khi đăng ký nhập học, sau này, bạn ấy được xếp cùng lớp với mình, ta sẽ nhận ra đây là người quen. Nhớ lại là hình thức tái hiện không diễn ra sự tri giác đối tượng. Đó là khả năng làm sống lại hình ảnh của sự vật, hiện tượng đã được ghi nhớ trước đây. Nhớ lại không diễn ra tự nó, mà bao giờ cũng có nguyên nhân, theo quy luật liên tưởng, mang tính logic chặt chẽ và có chủ định.
Ví dụ: Khi xem lại tấm hình hồi nhỏ của mình lúc chập chững bước vào lớp một, bạn sẽ sống lại những ký ức ngọt ngào của tuổi thơ, một thời ngây thơ trong sáng, những bài học đầu đời thuở mới còn tập viết chữ, đánh vần bảng chữ cái.