PS101 – Tâm Lý Học: Hoạt Động Nhận Thức

Khám phá hoạt động nhận thức trong tâm lý học, từ lý thuyết đến ứng dụng thực tiễn, giúp hiểu rõ hơn về hành vi và tư duy con người.

• Tác giả: Hoàng Thị Nhị Hà
• Trường học: MISA SME.NET
• Chuyên ngành: Tâm Lý Học
• Đề tài: Khám Phá Hoạt Động Nhận Thức Trong Tâm Lý Học
• Loại tài liệu: bài học
• Năm xuất bản: 2022

Mục lục chi tiết

• 4. CHƯƠNG 4: HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC
• 4.1. NHẬN THỨC CẢM TÍNH
• 4.1.1. Cảm giác
• 4.1.2. Phân loại cảm giác
• 4.1.3. Các qui luật của cảm giác
• 4.2. NHẬN THỨC LÍ TÍNH
• 4.2.1. Tưởng tượng
• 4.3. TRI GIÁC
• 4.3.1. Khái niệm tri giác
• 4.3.2. Đặc điểm của tri giác
• 4.3.3. Các loại tri giác
• 4.3.4. Quan sát và năng lực quan sát
• 4.3.5. Các qui luật của tri giác
• 4.4. TƯ DUY
• 4.4.1. Khái niệm về tư duy
• 4.4.2. Các đặc điểm của tư duy
• 4.4.3. Vai trò của tư duy
• 4.4.4. Phân tích – Tổng hợp
• 4.4.5. So sánh
• 4.4.6. Trừu tượng hóa và khái quát hóa
• 4.4.7. Phân loại tư duy

Tóm tắt

I. Khám Phá Hoạt Động Nhận Thức Trong Tâm Lý Học

Hoạt động nhận thức là một lĩnh vực quan trọng trong tâm lý học. Nó bao gồm các quá trình như cảm giác, tri giác, tư duy và tưởng tượng. Những quá trình này không chỉ giúp con người hiểu thế giới xung quanh mà còn ảnh hưởng đến hành vi và quyết định. Việc nghiên cứu hoạt động nhận thức giúp nâng cao khả năng sáng tạo và phát triển tư duy của mỗi cá nhân.

1.1. Tổng Quan Về Nhận Thức Trong Tâm Lý Học

Nhận thức là quá trình phản ánh và xử lý thông tin từ môi trường. Nó bao gồm cảm giác, tri giác, tư duy và tưởng tượng. Mỗi quá trình đều có vai trò riêng trong việc hình thành hiểu biết và hành vi của con người.

1.2. Các Thành Phần Của Hoạt Động Nhận Thức

Hoạt động nhận thức bao gồm nhiều thành phần như cảm giác, tri giác, tư duy và tưởng tượng. Mỗi thành phần này tương tác với nhau để tạo ra một hệ thống nhận thức hoàn chỉnh, giúp con người thích ứng với môi trường.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Nhận Thức

Nghiên cứu về hoạt động nhận thức gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề chính là sự phức tạp của các quá trình nhận thức. Các nhà nghiên cứu cần phải xác định rõ ràng các yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức và cách chúng tương tác với nhau.

2.1. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Cảm Giác

Cảm giác là quá trình đầu tiên trong nhận thức, nhưng nó cũng dễ bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố bên ngoài. Việc xác định các yếu tố này là một thách thức lớn trong nghiên cứu.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Đánh Giá Tri Giác

Tri giác phản ánh một cách trọn vẹn các thuộc tính bên ngoài của sự vật. Tuy nhiên, sự chủ quan trong tri giác có thể dẫn đến những sai lệch trong đánh giá, gây khó khăn cho các nhà nghiên cứu.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hoạt Động Nhận Thức Hiệu Quả

Để nghiên cứu hoạt động nhận thức, các nhà tâm lý học sử dụng nhiều phương pháp khác nhau. Những phương pháp này giúp thu thập dữ liệu và phân tích các quá trình nhận thức một cách chính xác.

3.1. Phương Pháp Quan Sát Trong Nghiên Cứu Nhận Thức

Phương pháp quan sát cho phép các nhà nghiên cứu theo dõi hành vi và phản ứng của con người trong các tình huống khác nhau. Điều này giúp hiểu rõ hơn về cách thức hoạt động của nhận thức.

3.2. Phương Pháp Thí Nghiệm Để Đánh Giá Nhận Thức

Thí nghiệm là một phương pháp quan trọng trong nghiên cứu nhận thức. Nó cho phép kiểm tra các giả thuyết và xác định mối quan hệ giữa các yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Hoạt Động Nhận Thức

Nghiên cứu về hoạt động nhận thức không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Những hiểu biết từ nghiên cứu này có thể được áp dụng trong giáo dục, tâm lý học lâm sàng và nhiều lĩnh vực khác.

4.1. Ứng Dụng Trong Giáo Dục

Hiểu biết về nhận thức giúp cải thiện phương pháp giảng dạy và học tập. Các giáo viên có thể áp dụng các kỹ thuật nhận thức để nâng cao hiệu quả giảng dạy.

4.2. Ứng Dụng Trong Tâm Lý Học Lâm Sàng

Nghiên cứu nhận thức có thể giúp các nhà tâm lý học hiểu rõ hơn về hành vi và cảm xúc của bệnh nhân, từ đó đưa ra các phương pháp điều trị hiệu quả.

V. Kết Luận Về Hoạt Động Nhận Thức Trong Tâm Lý Học

Hoạt động nhận thức là một lĩnh vực phong phú và đa dạng trong tâm lý học. Nghiên cứu về nó không chỉ giúp hiểu rõ hơn về con người mà còn mở ra nhiều cơ hội ứng dụng trong thực tiễn. Tương lai của nghiên cứu nhận thức hứa hẹn sẽ mang lại nhiều khám phá mới.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Nhận Thức

Nghiên cứu về nhận thức sẽ tiếp tục phát triển với sự hỗ trợ của công nghệ mới. Các công cụ phân tích hiện đại sẽ giúp các nhà nghiên cứu khám phá sâu hơn về các quá trình nhận thức.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Nhận Thức Trong Cuộc Sống

Nhận thức đóng vai trò quan trọng trong mọi khía cạnh của cuộc sống. Việc hiểu rõ về nó sẽ giúp con người cải thiện khả năng ra quyết định và giải quyết vấn đề.

Nội dung chính

Dưới đây là bài viết mô tả học thuật chi tiết về tài liệu bài giảng theo cấu trúc chuẩn:

---

TỔNG QUAN HỌC THUẬT: HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC TRONG TÂM LÝ HỌC (HỌC PHẦN PS101)

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu bài giảng "Bài 4: Hoạt động nhận thức" thuộc học phần PS101 – Tâm lý học, do giảng viên Hoàng Thị Nhị Hà biên soạn (phiên bản cập nhật tháng 12/2022). Trong chương trình đào tạo đại học khối ngành khoa học xã hội và nhân văn cũng như các khối ngành định hướng ứng dụng, học phần PS101 giữ vai trò là môn học cơ sở cung cấp những kiến thức nền tảng về bản chất, cơ chế hình thành và quy luật phát triển của các hiện tượng tâm lý người. Trong đó, Bài 4 đảm nhiệm vị trí trung tâm nhằm giải thích cơ chế nhận thức của con người từ cấp độ trực tiếp đến gián tiếp.

Mục tiêu học tập (learning outcomes) được xác định rõ ràng qua 3 tiêu chí:

1. Kiến thức: Giúp người học hiểu rõ hệ thống khái niệm, đặc điểm và quy luật vận hành của các quá trình nhận thức bao gồm: cảm giác, tri giác, tư duy và tưởng tượng.
2. Phân tích học thuật: Giải thích được bản chất, sự khác biệt giữa tư duy và tưởng tượng, đồng thời làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính.
3. Ứng dụng thực tiễn: Vận dụng các quy luật tâm lý đã học vào việc rèn luyện năng lực quan sát, nâng cao nhận thức cá nhân và phát triển khả năng tư duy sáng tạo.

Cấu trúc tài liệu được thiết kế theo phương pháp tiếp cận logic phát triển nhận thức: đi từ cấp độ nhận thức cảm tính (cảm giác, tri giác) đến cấp độ nhận thức lý tính (tư duy, tưởng tượng). Điểm đặc sắc của bài giảng là việc tích hợp các quy luật sinh lý học thần kinh, công thức định lượng tâm lý học, kết hợp hệ thống ví dụ thực chứng đa dạng trong đời sống, y học và các phần mềm ứng dụng chuyên ngành.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung của Bài 4 được phân chia thành hai trục kiến thức chính tương ứng với hai giai đoạn của hoạt động nhận thức:

1. Nhận thức cảm tính (Sensory Cognition)

• Cảm giác:

  • Khái niệm: Là quá trình tâm lý phản ánh từng thuộc tính riêng lẻ, bề ngoài của sự vật, hiện tượng khi chúng đang trực tiếp tác động vào các giác quan; là hình thức đầu tiên thiết lập mối liên hệ tâm lý giữa cơ thể và môi trường.
  • Bản chất xã hội: Quá trình cảm giác ở người phản ánh cả đối tượng tự nhiên và sản phẩm văn hóa; hoạt động dựa trên cơ chế sinh lý của hệ thống tín hiệu thứ nhất và thứ hai; chịu sự chi phối của giáo dục, hoạt động thực tiễn và các hiện tượng tâm lý cấp cao khác.
  • Phân loại:
    • Cảm giác bên ngoài: Thị giác (nhìn), thính giác (nghe), khứu giác (ngửi), vị giác (nếm), mạc giác/xúc giác (da).
    • Cảm giác bên trong: Cảm giác vận động và sờ mó (ví dụ: đau bắp chân), cảm giác thăng bằng (ví dụ: say xe, ngồi đu quay), cảm giác rung (ví dụ: người khiếm thị nhận biết bước chân người đi qua), cảm giác cơ thể (ví dụ: đau bụng, cảm giác kiến bò).
  • Các quy luật của cảm giác:
    • Quy luật ngưỡng cảm giác: Cường độ kích thích tối thiểu tạo ra cảm giác gọi là ngưỡng tuyệt đối dưới ($P$), độ nhạy cảm ($E$) tỉ lệ nghịch với ngưỡng cảm giác theo công thức: $$E = \frac{1}{P}$$
    • Quy luật thích ứng của cảm giác: Sự biến đổi độ nhạy cảm cho phù hợp với cường độ kích thích (ví dụ: sự thích ứng sáng - tối của mắt, khả năng chịu đựng nhiệt độ).
    • Quy luật tác động lẫn nhau giữa các cảm giác: Các cảm giác không tồn tại biệt lập mà thay đổi độ nhạy cảm dưới tác động đồng thời hoặc nối tiếp của các cảm giác khác.
    • Quy luật tương phản: Gồm tương phản đồng thời (ví dụ: nền áo sáng làm da trông trắng hơn) và tương phản nối tiếp (ví dụ: nhúng tay vào nước lạnh ngay sau khi tiếp xúc nước nóng).
    • Quy luật bù trừ của cảm giác: Khi một cơ quan cảm giác suy giảm hoặc mất đi, độ nhạy cảm của cơ quan khác sẽ tăng lên để bù đắp (ví dụ: người khiếm thị có thính giác phát triển).
    • Quy luật loạn giác: Hiện tượng xuất hiện cảm giác đặc trưng của cơ quan này dưới tác động kích thích của một cơ quan cảm giác khác (ví dụ: phản xạ rùng mình, nghiến răng khi nghe tiếng cọ xát kính).

• Tri giác:

  • Khái niệm: Quá trình tâm lý phản ánh một cách trọn vẹn các thuộc tính bề ngoài của sự vật, hiện tượng khi chúng trực tiếp tác động vào các giác quan theo một cấu trúc nhất định.
  • Phân loại:
    • Dựa theo cơ quan phân tích: Tri giác nhìn, nghe, ngửi, nếm, sờ mó.
    • Dựa theo đối tượng phản ánh: Tri giác không gian, thời gian, vận động, tri giác con người.
  • Năng lực quan sát và các kiểu tri giác:
    • Kiểu tổng hợp: Chú trọng vào mối quan hệ, chức năng, ý nghĩa tổng quát, coi nhẹ chi tiết.
    • Kiểu phân tích: Tập trung sâu vào các thuộc tính, bộ phận, chi tiết cụ thể.
    • Kiểu phân tích - tổng hợp: Đạt mức cân đối giữa việc nắm bắt chi tiết và chỉnh thể.
    • Kiểu cảm xúc: Bị chi phối bởi cảm xúc, tâm trạng do đối tượng gây ra mà lơ là các thuộc tính khách quan.
  • Các quy luật của tri giác: Quy luật về tính lựa chọn, tính có ý nghĩa, tính ổn định, quy luật tổng giác (sự phụ thuộc của hình ảnh tri giác vào đời sống tâm lý cá nhân, thái độ, nhu cầu, hứng thú - ví dụ câu thơ: "Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ"), và quy luật ảo ảnh tri giác.

2. Nhận thức lý tính (Rational Cognition)

• Tư duy:
  • Khái niệm: Quá trình tâm lý phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ và quan hệ bên trong có tính quy luật của sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan mà trước đó con người chưa biết.
  • Đặc điểm cơ bản: Tính “có vấn đề”; tính gián tiếp; tính khái quát; mối quan hệ chặt chẽ với ngôn ngữ; mối quan hệ mật thiết với nhận thức cảm tính (tiếp nhận dữ liệu cảm tính để xử lý và định hướng lại nhận thức cảm tính).
  • Vai trò: Mở rộng giới hạn nhận thức, giải quyết các nhiệm vụ hiện tại và tương lai, cải tạo dữ liệu cảm tính, thiết lập các nguyên tắc và giải pháp khoa học.
  • Các thao tác tư duy cơ bản:
    • Phân tích - Tổng hợp: Phân chia đối tượng thành các bộ phận độc lập để nghiên cứu sâu, sau đó hợp nhất lại thành một chỉnh thể hoàn chỉnh.
    • So sánh: Xác định sự giống nhau, khác nhau, đồng nhất hoặc không đồng nhất giữa các đối tượng.
    • Trừu tượng hóa và Khái quát hóa: Gạt bỏ các yếu tố, mối liên hệ thứ yếu để giữ lại thuộc tính bản chất, sau đó gom các đối tượng có cùng thuộc tính bản chất vào một nhóm/loại.
  • Phân loại tư duy:
    • Theo lịch sử hình thành và mức độ phát triển: Tư duy trực quan hành động $\rightarrow$ Tư duy trực quan hình ảnh $\rightarrow$ Tư duy trừu tượng (ví dụ: việc hệ thống hóa các nghiệp vụ Quỹ, Ngân hàng, Kho, Thuế, Giá thành trong phần mềm quản trị kế toán MISA SME.NET 2017).
    • Theo hình thức biểu hiện và phương thức giải quyết: Tư duy thực hành, tư duy hình ảnh cụ thể, tư duy lý luận, tư duy sáng tạo.
• Tưởng tượng: Quá trình nhận thức lý tính tạo ra những hình ảnh mới trên cơ sở những biểu tượng đã có từ kinh nghiệm.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

1. Lý thuyết phản ánh tâm lý học: Khẳng định nhận thức là một chuỗi quá trình phản ánh hiện thực khách quan vào não bộ, mang bản chất xã hội - lịch sử và chịu sự quy định của hoạt động thực tiễn.
2. Mối liên hệ giữa hệ thống tín hiệu thứ nhất và thứ hai: Cơ sở sinh lý học giải thích sự chuyển tiếp từ cảm giác cơ học sang tư duy ngôn ngữ trừu tượng.
3. Hệ thống quy luật định lượng và tương tác tâm lý: Mối quan hệ giữa kích thích vật lý và cảm giác tâm lý ($E = 1/P$), sự tương tác giữa các giác quan và hiện tượng tổng giác.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng quan sát chuyên môn: Nhận biết các kiểu tri giác của cá nhân, rèn luyện năng lực quan sát nhạy bén (như ví dụ kỹ năng chẩn đoán lâm sàng của bác sĩ giàu kinh nghiệm qua việc quan sát sắc diện bệnh nhân).
• Kỹ năng tư duy logic và thao tác hóa trí tuệ: Sử dụng thành thạo các thao tác phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa để xử lý vấn đề học thuật và nghề nghiệp.
• Kỹ năng tự nhận thức và điều chỉnh tâm lý: Nhận diện các hiện tượng tâm lý như ảo giác, loạn giác, tác động tương phản để tránh sai lệch trong đánh giá đối tượng.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu bài giảng áp dụng mô hình sư phạm trực quan kết hợp lý thuyết và thực hành phân tích:

• Phương pháp sư phạm: Trình bày định nghĩa cô đọng dưới dạng gạch đầu dòng, kết hợp sơ đồ phân loại hình cây và công thức giải thích. Giảng viên triển khai bài học từ việc khơi gợi các phản xạ sinh lý thường nhật đến việc nâng cấp lên các khái niệm trừu tượng.
• Case studies và ví dụ thực chứng: Bài giảng đưa vào hàng loạt ví dụ cụ thể cho từng khái niệm:
  • Cảm giác: Hiện tượng rùng mình khi nghiến răng hoặc chà kính (loạn giác); say tàu xe (cảm giác thăng bằng); người khiếm thị nhận diện qua độ rung sàn nhà (cảm giác rung).
  • Tri giác: Khả năng nhìn sắc thái mặt để đoán bệnh của bác sĩ chuyên khoa; hiện tượng tâm trạng chi phối cảm nhận cảnh vật thông qua trích đoạn văn học.
  • Tư duy: Mô hình cấu trúc module kế toán tích hợp (MISA SME.NET 2017) đại diện cho tư duy trừu tượng và tư duy hệ thống.
• Phương pháp đánh giá: Đánh giá thông qua việc sinh viên nhận diện các quy luật tâm lý trong bài tập tình huống, phân tích sơ đồ thao tác tư duy và hoàn thành các bài trắc nghiệm - tự luận thuộc học phần PS101.
• Hướng dẫn tự học: Người học được yêu cầu tự liên hệ với các trải nghiệm cảm giác, tri giác của bản thân, thực hành các bài tập phân loại thao tác tư duy và ghi chép nhật ký quan sát để nâng cao độ nhạy cảm nhận thức.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Cấu trúc sư phạm chuẩn hóa (Cập nhật 12/2022): Nội dung được chuẩn hóa theo mã học phần PS101, định hình rõ ràng các chuẩn đầu ra cần đạt của bài học.
• Tính hệ thống cao: Phân định ranh giới và mối quan hệ hữu cơ giữa hai tầng bậc nhận thức: Cảm tính (Cảm giác - Tri giác) và Lý tính (Tư duy - Tưởng tượng), tránh sự nhầm lẫn phổ biến giữa cảm giác đơn lẻ và tri giác trọn vẹn.
• Kết hợp đa ngành: Tích hợp kiến thức giải phẫu sinh lý học thần kinh (hệ thống tín hiệu 1 và 2), toán học vi mô ($E = 1/P$), văn học nghệ thuật (quy luật tổng giác) và ứng dụng phần mềm doanh nghiệp hiện đại vào bài giảng tâm lý học đại cương.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Sinh viên năm nhất hoặc năm hai đang theo học học phần bắt buộc/tự chọn PS101 – Tâm lý học đại cương thuộc các ngành Tâm lý học, Xã hội học, Giáo dục học, Sư phạm, Quản trị nhân lực, Báo chí - Truyền thông và Y đa khoa.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các bài học nhập môn về Bản chất hiện tượng tâm lý người và Cơ sở sinh lý thần kinh của tâm lý.
• Giảng viên: Sử dụng làm khung bài giảng chuẩn, đề cương thảo luận nhóm và ngân hàng ví dụ phục vụ công tác giảng dạy trên lớp.
• Học viên tự do và người nghiên cứu: Nguồn tài liệu tham khảo để hệ thống hóa kiến thức về tâm lý học nhận thức, phục vụ việc nghiên cứu hành vi khách hàng, tâm lý người học hoặc quản trị nhận thức cá nhân.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Bài giảng này phù hợp với đối tượng nào trong chương trình đào tạo?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên đại học đang học học phần PS101 – Tâm lý học, đồng thời là tài liệu tham khảo nền tảng cho bất kỳ ai cần nghiên cứu cơ chế tiếp nhận và xử lý thông tin của não bộ con người.

2. Sự khác biệt cốt lõi giữa "Cảm giác" và "Tri giác" được định nghĩa trong bài giảng là gì?

Cảm giác chỉ phản ánh từng thuộc tính riêng lẻ, bề ngoài của sự vật hiện tượng khi tác động trực tiếp vào từng giác quan. Trong khi đó, tri giác phản ánh một cách trọn vẹn sự vật, hiện tượng theo một cấu trúc thống nhất dựa trên sự phối hợp của nhiều giác quan và kinh nghiệm có sẵn.

3. Công thức $E = 1/P$ trong bài học có ý nghĩa gì?

Công thức biểu thị Quy luật ngưỡng cảm giác: Độ nhạy cảm của giác quan ($E$) tỉ lệ nghịch với ngưỡng cảm giác tuyệt đối dưới ($P$). Ngưỡng kích thích tối thiểu càng thấp thì độ nhạy cảm của cơ quan phân tích càng cao và ngược lại.

4. Bốn thao tác tư duy cơ bản được trình bày trong giáo trình gồm những gì?

Tài liệu xác định các thao tác trí tuệ chủ chốt bao gồm:

• Phân tích và Tổng hợp.
• So sánh.
• Trừu tượng hóa và Khái quát hóa.

5. Bài giảng liên hệ ứng dụng của tư duy trừu tượng vào thực tế như thế nào?

Bài giảng sử dụng ví dụ về cấu trúc hệ thống phần mềm quản trị kế toán (MISA SME.NET 2017) với các module chuyên biệt (Quỹ, Ngân hàng, Kho, Tài sản, Thuế, Lương...) để minh họa trực quan cho quá trình tư duy trừu tượng và khái quát hóa trong công việc quản trị thực tế.

---

Kết luận

Bài giảng Bài 4: Hoạt động nhận thức thuộc học phần PS101 – Tâm lý học của tác giả Hoàng Thị Nhị Hà cung cấp khung phân tích hoàn chỉnh về toàn bộ chuỗi tiến trình nhận thức của con người. Lộ trình tiếp cận đi từ nhận thức cảm tính (phản ánh trực tiếp, cụ thể) đến nhận thức lý tính (phản ánh gián tiếp, bản chất quy luật) giúp người học nắm vững các quy luật sinh lý - tâm lý nền tảng. Việc kết hợp bài học với các tài liệu tham khảo chuyên sâu về Tâm lý học đại cương và Tâm lý học nhận thức sẽ hỗ trợ sinh viên hoàn thiện kiến thức và nâng cao năng lực ứng dụng chuyên môn trong thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PS101 – TÂM LÝ HỌC Bài 4: HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC HOÀNG THỊ NHỊ HÀ Tên học phần 12/2022 GIỚI THIỆU BÀI HỌC - Hiểu rõ khái niệm và các quy luật của các quá trình nhận thức: cảm giác, tri giác, tư duy và tưởng tưởng - Giải thích bản chất và sự khác biệt giữa tư duy và tưởng tượng, mối quan hệ giữa nhận thức cảm tính và lý tính - Thực hành kiến thức đã học để phát triển khả năng sáng tạo trong nhận thức của bản thân. Tên học phần 2 MỤC TIÊU BÀI HỌC q Hiểu được đặc điểm, quy luật cả cảm giác tri giác tư duy và tưởng tượng và áp dụng vào thực tiễn để nâng cao nhận thức của sv Tên học phần 3 NỘI DUNG BÀI 4 4.1 NHẬN THỨC CẢM TÍNH 4.2 NHẬN THỨC LÍ TÍNH 4.2 Tưởng tượng Tên học phần 4 4. Nhận thức cảm tính Nhận thức cảm tính Cảm giác Tri giác Tên học phần 5 4. CẢM GIÁC Tên học phần 6 4.

Khái niệm cảm giác qCảm giác là một quá trình tâm lý phản ánh từng thuộc tính riêng lẻ, bề ngoài của sự vật hiện tượng khi chúng đang trực tiếp tác động vào các giác quan của con người. qCảm giác là hình thức đầu tiên mà qua đó mối liên hệ tâm lý giữa cơ thể với môi trường được thiết lập. Tên học phần 7 4. Khái niệm cảm giác (tt) Phản ánh các kích thích từ bên ngoài Quá trình cảm giác Phản ánh các kích thích từ bên trong cơ thể Tên học phần 8 4.

Đặc điểm của cảm giác qCảm giác là một quá trình tâm lý qChỉ phản ánh từng thuộc tính riêng lẻ, bề ngoài của sự vật, hiện tượng. qPhản ánh hiện thực khách quan một cách trực tiếp. qQuá trình cảm giác của con người có bản chất xã hội Tên học phần 9 4. Đặc điểm của cảm giác qCảm giác là một quá trình tâm lý VD: Nhìn con hổ, đi trong đêm qChỉ phản ánh từng thuộc tính riêng lẻ, bề ngoài của sự vật, hiện tượng.

VD: Sờ nước nóng, lạnh (da tay-mạc giác) qPhản ánh hiện thực khách quan một cách trực tiếp. VD: Ăn chanh qQuá trình cảm giác của con người có bản chất xã hội Tên học phần 10 4. Đặc điểm của cảm giác qQuá trình cảm giác của con người có bản chất xã hội VD: - Máy lạnh, Chế thức ăn ngon, tường màu xanh - Khen, kích thích động viên - Nghe: động cơ, tim mạch - Nhìn: sắc mặt Tên học phần 11 4. Đặc điểm của cảm giác qQuá trình cảm giác của con người có bản chất xã hội có đặc điểm - Con người phản ánh: cái từ tự nhiên và Sp con người tạo ra - Cơ chế sinh lý: hệ thống tin hiệu 1 và hệ thống tín hiệu 2 - Cảm giác phát triển: ảnh hưởng HĐ và GD - Chi phối bởi hiện tượng tâm lý khác.

- Ở con người cảm giác là sơ đẳng, khg là duy nhất Tên học phần 12 4.3 Phân loại cảm giác Cảm giác bên trong Cảm giác bên ngoài Tên học phần 13 Cảm giác bên ngoài Cảm giác nhìn (thị giác). Cảm giác nghe (thính giác) Cảm giác ngửi (khứu giác) Cảm giác nếm (vị giác) Cảm giác da (mạc giác/xúc giác) Tên học phần 14 Cảm giác bên trong 1. Cảm giác vận động và cảm giác sờ mó VD: đau bắp chân 2. Cảm giác thăng bằng VD: say xe, ngồi đu quay 3.

Cảm giác rung VD: người mù nhận biết người đi qua, 4. Cảm giác cơ thể VD: đau bụng, kiến bò Tên học phần 15 4.Các qui luật của cảm giác Qui luật ngưỡng cảm giác E (độ nhạy cảm =1/P ngưỡng tuyệt đối dưới) VD: Khóc ngất, cười như nắc nẻ, sóng âm b. Qui luật thích ứng của cảm giác VD: mắt: sáng-tối, khả năng chịu được nhiệt độ c. Qui luật tác động lẫn nhau giữa các cảm giác VD: một ngựa con đau cả tàu bỏ cỏ d.

Qui luật tương phản VD: mặc áo sáng thấy da trắng hơn, màu tường e. Quy luật bù trừ của cảm giác VD: mất thị giác <thính giác) f. Quy luật loạn giác VD: nghiến răng, kính cọ sát Tên học phần 16 4. Các qui luật của cảm giác a.

Qui luật ngưỡng cảm giác E (độ nhạy cảm =1/P ngưỡng tuyệt đối dưới) VD: Khóc ngất, cười như nắc nẻ, sóng âm b. Qui luật thích ứng của cảm giác VD: a. Qui luật tác động lẫn nhau giữa các cảm giác b. Qui luật tương phản c.

Quy luật bù trừ của cảm giác d. Quy luật loạn giác Tên học phần 17 4. Các qui luật của cảm giác a. Qui luật ngưỡng cảm giác - Kích thích phải đạt tới một giới hạn nhất định về cường độ.

- Giới hạn cường độ của kích thích gây ra được cảm giác hoặc làm thay đổi cảm giác - E = 1/P (E độ nhạy cảm; P ngưỡng tuyệt đối dưới => Phụ thuộc rèn luyện, giáo dục, hoàn cảnh, tâm lý. Qui luật thích ứng của cảm giác - Khả năng thay đổi độ nhạy cảm - E (tăng, giảm)  P (giảm, tăng) Tên học phần 18 4. Các qui luật của cảm giác c. Qui luật tác động lẫn nhau giữa các cảm giác - Cảm giác không tồn tại biệt lập mà có tác động lẫn nhau - Tác động đồng thời hoặc nối tiếp.

Qui luật tương phản - Tác động giưã các cảm giác cùng loại thay đổi + TP đồng thời: cường độ và chất lượng cảm giác của một kích thích cùng loại xảy ra đồng thời: (VD: giấy, da); + TP nối tiếp: kích thích cùng loại xảy ra trước đó: (VD: KT nóng KT lạnh) Tên học phần 19 4. Các qui luật của cảm giác e. Quy luật bù trừ của cảm giác - Tác động qua lại - Một cảm giác yếu đi, cảm giác khác tăng lên f. Quy luật loạn giác - Xuất hiện một cảm giác đặc trưng cho loại cảm giác này dưới ảnh hưởng của sự kích thích cơ quan cảm giác khác Tên học phần 20 4.

TRI GIÁC Tên học phần 21 4.1 Khái niệm tri giác qTri giác là quá trình tâm lý phản ánh một cách trọn vẹn các thuộc tính bên ngoài của sự vật hiện tượng khi chúng trực tiếp tác động vào các giác quan của chúng ta. Tên học phần 22 4. Đặc điểm của tri giác Đặc điểm giống cảm giác qlà một quá trình tâm lý. qphản ánh các dấu hiệu bề ngoài của sự vật, hiện tượng khi chúng đang trực tiếp tác động vào giác quan của con người.

qCho ra hình ảnh riêng lẻ, cụ thể về sự vật, hiện tượng. Tên học phần 23 4. Đặc điểm của tri giác Đặc điểm khác cảm giác qTri giác phản ánh trọn vẹn sự vật, hiện tượng theo một cấu trúc nhất định. Tên học phần 24 4.

Các loại tri giác Dựa theo cơ quan phân tích: 1. Tri giác nhìn, 2. Tri giác nghe, 3. Tri giác ngửi, 4.

Tri giác nếm, 5. Tri giác sờ mó. Tên học phần 25 4. Các loại tri giác (tt) Dựa theo đối tượng được phản ánh: 1.

Tri giác không gian 2. Tri giác thời gian 3. Tri giác vận động 4. Tri giác con người Tên học phần 26 4.

Quan sát và năng lực quan sát (tt) qQuá trình quan sát trong hoạt động, đặc biệt trong rèn luyện đã hình thành nên năng lực quan sát. qNăng lực quan sát là khả năng tri giác nhanh chóng và chính xác những điểm quan trọng, chủ yếu và đặc sắc của sự vật hiện tượng. Tên học phần 27 4. Quan sát và năng lực quan sát (tt) Kiểu tri giác: qKiểu tổng hợp: Mối quan hệ, thuộc tính, bộ phận=> chức năng, ý nghĩa (coi nhẹ chi tiết).

qKiểu phân tích: thuộc tính, bộ phận, chi tiết qKiểu PT- tổng hợp: cân đối giữa phân tích tổng hợp. qCảm xúc: cảm xúc tâm trạng do đối tượng gây ra chú ý đến đối tượng gây ra không chú ý đến đối tượng, đến quan hệ. => mỗi cá nhân khác nhau có quan sát và tri giác khác. Tên học phần 28 4.

Các qui luật của tri giác a. Qui luật về tính lựa chọn của tri giác b. Qui luật về tính có ý nghĩa của tri giác c. Qui luật về tính ổn định của tri giác d.

Qui luật về tổng giác e. Qui luật về ảo ảnh tri giác Tên học phần 29 qMột bác sĩ có kinh nghiệm chỉ cần nhìn vẻ ngoài của bệnh nhân có thể đoán biết họ bệnh gì, hệ thống Tên học phần 30 d. Qui luật về tổng giác qNgười buồn cảnh có vui đâu bao giờ => Thái độ, nhu cầu, hứng thú, tình cảm. Tên học phần 31 a.

Qui luật về tính lựa chọn của tri giác Tên học phần a. Qui luật về tính lựa chọn của tri giác Tên học phần 33 b. Qui luật về tính có ý nghĩa của tri giác Tên học phần c. Qui luật về tính ổn định của tri giác Tên học phần 35 d.

Qui luật về tổng giác qNgười buồn cảnh có vui đâu bao giờ => Thái độ, nhu cầu, hứng thú, tình cảm. Tên học phần 36 e. Qui luật về ảo ảnh tri giác Tên học phần 37 4. NHẬN THỨC LÝ TÍNH Tên học phần 38 4.

TƯ DUY Tên học phần 39 4. Khái niệm về tư duy qTư duy là một quá trình tâm lý phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ và quan hệ bên trong có tính quy luật của sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan mà trước đó ta chưa biết. Tên học phần 40 4. Các đặc điểm của tư duy a.

Tính “có vấn đề” của tư duy b. Tính gián tiếp của tư duy c. Tính khái quát của tư duy d. Tư duy có mối quan hệ chặt chẽ với ngôn ngữ e.

Tư duy có mối quan hệ mật thiết với nhận thức cảm tính Tên học phần 41 4. Vai trò của tư duy qMở rộng giới hạn nhận thức qGiải quyết nhiệm vụ trước mắt và cả trong tương lai qCải tạo thông tin của nhận thức cảm tính qĐưa ra những giải pháp, những nguyên tắc để giải quyết vấn đề. Tên học phần 42 4. Phân tích – Tổng hợp qPhân tích là quá trình dùng trí óc để phân chia đối tượng nhận thức thành các bộ phận, các thành phần tương đối độc lập để nhận thức đối tượng sâu sắc hơn.

qTổng hợp là quá trình dùng trí óc để hợp nhất các thành phần đã được tách rời trong quá trình phân tích thành một chỉnh thể thống nhất hoàn chỉnh. Tên học phần 43 b. So sánh qLà quá trình dùng trí óc để xác định sự giống nhau hay khác nhau, sự đồng nhất hay không đồng nhất, sự bằng nhau hay không bằng nhau giữa các sự vật, hiện tượng. qSo sánh có quan hệ chặt chẽ và dựa trên cơ sở của sự phân tích, tổng hợp, có vai trò quan trọng trong việc nhận thức thế giới.

Tên học phần 44 c.