Hồ Quý Ly: Từ Lịch Sử Đến Tiểu Thuyết Của Nguyễn Xuân Khánh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hồ quý ly của nguyễn xuân khánh từ lịch sử đến tiểu thuyết, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Lê Thị Kim Loan
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Quang Long
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Chuyên ngành lý luận văn học
• Đề tài: Hồ Quý Ly Của Nguyễn Xuân Khánh: Từ Lịch Sử Đến Tiểu Thuyết
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ văn học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Hồ Quý Ly Tiểu Thuyết Lịch Sử và Bối Cảnh 50 60

Tiểu thuyết lịch sử, đặc biệt là 'Hồ Quý Ly' của Nguyễn Xuân Khánh, đang thu hút sự chú ý lớn từ độc giả và giới phê bình. Nguyễn Xuân Khánh, một nhà văn tài năng, đã tái hiện lịch sử một cách sống động, kết nối quá khứ với hiện tại. Tác phẩm của ông không chỉ là sự tái hiện các sự kiện lịch sử, mà còn là một cách để 'ôn cố tri tân', suy ngẫm về các vấn đề hiện đại thông qua lăng kính lịch sử. 'Hồ Quý Ly' không chỉ là một câu chuyện về một nhân vật lịch sử, mà còn là một bức tranh toàn cảnh về xã hội, chính trị và văn hóa của một thời kỳ đầy biến động. Tác phẩm khơi gợi những suy ngẫm sâu sắc về cải cách, quyền lực, và số phận cá nhân trong bối cảnh lịch sử.

1.1. Tiểu Thuyết Lịch Sử Khái Niệm và Đặc Điểm Nổi Bật

Tiểu thuyết lịch sử là thể loại văn học kết hợp giữa yếu tố lịch sử và hư cấu. Nhà văn sử dụng các sự kiện, nhân vật lịch sử làm nền tảng, sau đó thêm vào các yếu tố tưởng tượng để xây dựng câu chuyện. Điểm khác biệt lớn nhất giữa tiểu thuyết lịch sử và sử học là tiểu thuyết lịch sử tập trung vào việc khám phá tâm lý nhân vật, mối quan hệ xã hội và ý nghĩa nhân văn, trong khi sử học tập trung vào việc ghi chép và phân tích các sự kiện một cách khách quan. Tiểu thuyết lịch sử luôn phản ánh tinh thần của thời đại nó được viết.

1.2. Nguyễn Xuân Khánh Sự Trở Lại và Thành Công với Hồ Quý Ly

Nguyễn Xuân Khánh là một nhà văn có sự nghiệp sáng tác trải dài nhiều thập kỷ. Sau một thời gian dài vắng bóng, ông đã trở lại mạnh mẽ với các tác phẩm lịch sử như 'Hồ Quý Ly', 'Mẫu Thượng Ngàn' và 'Đội Gạo Lên Chùa'. 'Hồ Quý Ly' là một trong những tác phẩm thành công nhất của ông, được đánh giá cao về nội dung, nghệ thuật và khả năng gợi mở những vấn đề xã hội đương đại. Thành công này khẳng định vị thế của Nguyễn Xuân Khánh trong nền văn học Việt Nam đương đại, đặc biệt là trong thể loại tiểu thuyết lịch sử.

II. Thách Thức Đánh Giá Khách Quan Hồ Quý Ly Trong Tiểu Thuyết

Một trong những thách thức lớn nhất khi tiếp cận 'Hồ Quý Ly' của Nguyễn Xuân Khánh là làm thế nào để đánh giá nhân vật Hồ Quý Ly một cách khách quan. Hồ Quý Ly là một nhân vật lịch sử gây tranh cãi, với nhiều ý kiến trái chiều về công và tội của ông. Tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh đã khắc họa Hồ Quý Ly một cách phức tạp, đa diện, không chỉ là một nhà cải cách hay một kẻ soán ngôi, mà còn là một con người với những mâu thuẫn nội tâm và khát vọng quyền lực. Việc giải mã những thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm thông qua nhân vật này đòi hỏi sự phân tích sâu sắc và khách quan.

2.1. Sự Phức Tạp của Nhân Vật Hồ Quý Ly Con Người và Lịch Sử

Hồ Quý Ly không chỉ là một nhân vật lịch sử, mà còn là một biểu tượng cho sự phức tạp của con người. Ông là một nhà cải cách táo bạo, nhưng cũng là một kẻ soán ngôi đầy tham vọng. Tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh đã khai thác triệt để những mâu thuẫn này, tạo nên một nhân vật đầy sức hấp dẫn và gợi nhiều suy ngẫm. Việc đánh giá Hồ Quý Ly đòi hỏi phải xem xét ông trong bối cảnh lịch sử cụ thể, cũng như hiểu rõ những động cơ và hành động của ông.

2.2. Tranh Cãi Về Công và Tội Góc Nhìn của Lịch Sử và Văn Học

Lịch sử và văn học có những cách tiếp cận khác nhau đối với nhân vật Hồ Quý Ly. Sử học thường tập trung vào việc đánh giá những hành động của ông dựa trên các tiêu chuẩn khách quan, trong khi văn học có xu hướng khám phá tâm lý, động cơ và ảnh hưởng của những hành động đó đến số phận con người. Tiểu thuyết 'Hồ Quý Ly' của Nguyễn Xuân Khánh đã mang đến một góc nhìn mới về nhân vật này, gợi mở những tranh cãi về công và tội, cải cách và soán ngôi.

III. Phân Tích Nhân Vật Bi Kịch và Số Phận Trong Hồ Quý Ly 55 60

Tiểu thuyết 'Hồ Quý Ly' của Nguyễn Xuân Khánh tập trung khai thác bi kịch và số phận của các nhân vật, đặc biệt là Hồ Quý Ly. Tác phẩm khắc họa bi kịch cá nhân, bi kịch gia đình và bi kịch thời đại. Thông qua số phận của các nhân vật, tác giả phản ánh những vấn đề xã hội sâu sắc, như sự suy thoái của triều Trần, sự tranh giành quyền lực, và sự bất ổn trong xã hội. Bi kịch của Hồ Quý Ly không chỉ là bi kịch của một cá nhân, mà còn là bi kịch của cả một dân tộc.

3.1. Bi Kịch Cá Nhân và Gia Đình Mối Quan Hệ và Sự Giằng Xé

Mối quan hệ giữa Hồ Quý Ly và những người thân trong gia đình, đặc biệt là Hồ Nguyên Trừng, là một trong những yếu tố tạo nên bi kịch của nhân vật. Sự giằng xé giữa lý tưởng chính trị và tình cảm gia đình, giữa tham vọng quyền lực và trách nhiệm cá nhân đã đẩy Hồ Quý Ly vào những quyết định khó khăn, dẫn đến những hậu quả đau lòng.

3.2. Bi Kịch Thời Đại Suy Thoái Triều Trần và Bất Ổn Xã Hội

Bối cảnh suy thoái của triều Trần là một yếu tố quan trọng góp phần vào bi kịch của Hồ Quý Ly. Sự bất ổn chính trị, sự suy đồi đạo đức, và sự bất công xã hội đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho những âm mưu và tranh giành quyền lực. Hồ Quý Ly, với những cải cách của mình, đã cố gắng cứu vãn tình hình, nhưng cuối cùng lại trở thành nạn nhân của chính thời đại đó.

IV. Nghệ Thuật Xây Dựng Nhân Vật và Kể Chuyện Trong Tiểu Thuyết

Nguyễn Xuân Khánh đã sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật để xây dựng nhân vật và kể chuyện trong 'Hồ Quý Ly'. Tác giả đã thành công trong việc tạo ra những nhân vật phức tạp, đa diện, với những mâu thuẫn nội tâm và khát vọng quyền lực. Cách kể chuyện của Nguyễn Xuân Khánh cũng rất độc đáo, kết hợp giữa lịch sử và hư cấu, giữa tả thực và biểu tượng, tạo nên một bức tranh sống động về thời kỳ lịch sử đầy biến động.

4.1. Xây Dựng Nhân Vật Phức Tạp Đa Diện và Mâu Thuẫn

Nhân vật trong 'Hồ Quý Ly' không phải là những hình mẫu lý tưởng, mà là những con người thực tế, với những điểm mạnh và điểm yếu, những ước mơ và thất vọng. Nguyễn Xuân Khánh đã khai thác triệt để những mâu thuẫn trong tính cách của nhân vật, tạo nên những hình tượng đầy sức sống và gợi nhiều suy ngẫm.

4.2. Kể Chuyện Kết Hợp Lịch Sử Hư Cấu và Biểu Tượng

Cách kể chuyện của Nguyễn Xuân Khánh không chỉ đơn thuần là tái hiện các sự kiện lịch sử, mà còn là một sự diễn giải, một cách nhìn nhận về lịch sử. Tác giả đã sử dụng các yếu tố hư cấu, biểu tượng để tăng thêm tính hấp dẫn và chiều sâu cho câu chuyện, đồng thời gửi gắm những thông điệp về con người, xã hội và lịch sử.

V. Ứng Dụng Giá Trị Hồ Quý Ly Cho Nghiên Cứu Lịch Sử 50 60

Tiểu thuyết 'Hồ Quý Ly' không chỉ là một tác phẩm văn học, mà còn là một nguồn tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu lịch sử. Tác phẩm đã cung cấp một cái nhìn sâu sắc về thời kỳ lịch sử đầy biến động của cuối triều Trần, đầu triều Hồ, cũng như những vấn đề xã hội và chính trị đương thời. Những chi tiết, nhân vật và sự kiện được mô tả trong tiểu thuyết có thể giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử và những động cơ, hành động của các nhân vật lịch sử.

5.1. Bối Cảnh Lịch Sử Phục Dựng và Giải Thích Các Sự Kiện Quan Trọng

'Hồ Quý Ly' giúp tái hiện lại bối cảnh lịch sử một cách sinh động. Triều Trần suy yếu, những cuộc nổi dậy của nông dân, sự xâm lấn của Chiêm Thành và sự trỗi dậy của Hồ Quý Ly. Tiểu thuyết không chỉ ghi lại các sự kiện mà còn giải thích các nguyên nhân sâu xa dẫn đến những biến động lịch sử đó.

5.2. Tâm Lý Nhân Vật Lịch Sử Hiểu Sâu Hơn Về Động Cơ và Hành Động

Tác phẩm đi sâu vào khai thác tâm lý nhân vật Hồ Quý Ly, không chỉ nhìn nhận ông như một nhà cải cách hay một kẻ soán ngôi, mà còn như một con người với những ước mơ, khát vọng và mâu thuẫn. Điều này giúp người đọc hiểu rõ hơn về động cơ thúc đẩy những hành động của ông trong bối cảnh lịch sử.

VI. Kết Luận Ý Nghĩa Vượt Thời Gian Của Tiểu Thuyết Hồ Quý Ly

Tiểu thuyết 'Hồ Quý Ly' của Nguyễn Xuân Khánh có ý nghĩa vượt thời gian, không chỉ là một tác phẩm văn học lịch sử, mà còn là một lời cảnh tỉnh về những bài học lịch sử, những vấn đề xã hội, và những giá trị nhân văn. Tác phẩm đã gợi mở những suy ngẫm sâu sắc về quyền lực, cải cách, sự phản bội, và số phận con người, những vấn đề vẫn còn актуальный cho đến ngày nay. 'Hồ Quý Ly' là một tác phẩm đáng đọc, đáng suy ngẫm, và đáng trân trọng trong nền văn học Việt Nam.

6.1. Bài Học Lịch Sử Cải Cách Quyền Lực và Sự Sụp Đổ

Cuộc đời và sự nghiệp của Hồ Quý Ly trong tiểu thuyết mang đến nhiều bài học về cải cách, quyền lực và sự sụp đổ. Cải cách cần đi đôi với sự đồng thuận của xã hội, quyền lực phải đi kèm với trách nhiệm, và sự sụp đổ là hệ quả của những sai lầm và tham vọng.

6.2. Giá Trị Nhân Văn Sự Đồng Cảm Thấu Hiểu và Vị Tha

Tiểu thuyết truyền tải những giá trị nhân văn cao đẹp như sự đồng cảm, thấu hiểu và vị tha. Dù khắc họa những bi kịch và tranh giành quyền lực, tác phẩm vẫn đề cao những phẩm chất tốt đẹp của con người như tình yêu thương, sự hy sinh và lòng dũng cảm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Lịch sử và tiểu thuyết lịch sử Chương 2: Hồ Quý Ly: từ nhân vật lịch sử đến nhân vật tiểu thuyết Chương 3: Nghệ thuật tiểu thuyết Hồ Quý Ly (LUAN.thuyet 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1: LỊCH SỬ VÀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ 1. Khái niệm lịch sử và tiểu thuyết lịch sử 1. Khái niệm lịch sử Khi nói đến lịch sử, các nhà nghiên cứ khá nhất trí với nhau ở ba nội dung sau:  Việc diễn ra trong quá khứ: Những sự kiện diễn ra trong quá khứ cho đến thời điểm hiện tại, không thể thay đổi được, cố định trong không gian và thời gian, mang tính chất tuyệt đối và khách quan.  Ghi lại những việc diễn ra trong quá khứ: con người muốn nắm bắt quá khứ, diễn đạt theo sự kiện theo từ ngữ và giải thích ý nghĩa của sự kiện, mang tính chất tương đối và chủ quan của người ghi lại bằng những câu chuyện kể.

 Làm thành tài liệu của việc diễn ra trong quá khứ: cách làm hoặc quá trình tập hợp những sự việc diễn ra trong quá khứ thành tài liệu cũng chính là câu chuyện kể đối với hiện tại. Theo Wikipedia, lịch sử ít nhất có hai nghĩa. Thứ nhất là sự biến đổi của vật tồn tại trong hiện thực được diễn đạt khác đi và định nghĩa là Lịch sử. Tuy nhiên việc bảo tồn quá trình đó là không có và cuối cùng biến mất.

Một ý nghĩa khác của lịch sử là chỉ kết quả ghi chép lại với đối tượng là sự biến chuyển đang dần biến mất đó tức là ghi chép lịch sử. Như vậy cái trước được gọi là nghĩa rộng: toàn thể các sự kiện, cái thứ hai được gọi là sách lịch sử. Các nhà nghiên cứu đều có mong muốn nghiên cứu sâu lịch sử và dự đoán tương lai. Tuy nhiên cả ghi chép lịch sử cũng không có khả năng ghi chép toàn bộ khuôn mặt nó chịu sự chi phối của tri thức, giá trị quan, bối cảnh thời đại, lực lượng của người chấp bút và nó trở thành hiện tượng được ghi chép qua bộ lọc và bóp méo sự thật.

Edward Hallett Carr trong tác phẩm Lịch sử là gì đã chỉ ra điều đó. Các ghi chép trong chính sử bao gồm sự phản tỉnh hay bất lợi cho kẻ thắng thường có độ tin cậy cao hơn.thuyet 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Tiếp theo, phải nói tới cách viết sử. Một cách viết sử nâng lên thành trường phái, được vận dụng nhiều ở Việt Nam là trường phái Marxist dựa trên chủ nghĩa duy vật lịch sử của Karl Marx. Chủ nghĩa duy vật lịch sử của Marx chú trọng quan hệ giữa con người với quá trình sản xuất, tìm ra hệ thống những quan hệ sản xuất tồn tại mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng.

Do đó, phương pháp nghiên cứu theo chủ nghĩa Marx là phương pháp lịch sử và phương pháp logic, xem hai phương pháp này là hai mặt biểu hiện biện chứng. Theo đó, sử luận Marxist được xem là cung cấp nền tảng vững chắc cho lịch sử xã hội. Sử gia Việt Nam theo hai phương pháp này là chủ yếu, theo hướng phân tích biện chứng sự hình thành xã hội, phân tích vai trò của các giai cấp… Tuy nhiên, lịch sử gắn liền với chính trị, ảnh hưởng yếu tố chính trị chi phối cách viết sử của một số nhà sử học Việt Nam, có thể nhìn thấy rõ nhất trong nghiên cứu của Gs. Trần Văn Giàu và Gs.

Đinh Xuân Lâm, nguồn sử liệu lớn trong những tác phẩm của ông là vô cùng lớn nhưng ông cũng cho thấy cách viết theo khuynh hướng chính trị rõ nét khi đưa ra cách nhìn nhận đối với phong kiến. Cũng theo quan điểm Marxist, Gs. Đào Duy Anh được xem là người coi trọng việc giám định sử liệu. Trong nghiên cứu sử học, đối với ông, "phải chuyên tâm nghiên cứu lịch sử vì chỉ có hiểu biết đầy đủ lịch sử dân tộc thì mới có thể chắt lọc ra đâu là những yếu tố truyền thống, đâu là những yếu tố ngoại lai".

Khái niệm tiểu thuyết lịch sử Tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm mang trọn đặc trưng của tiểu thuyết nhưng lại lấy đề tài lịch sử làm cảm hứng sáng tạo nghệ thuật. Ở đây, tác giả dựa vào những sự kiện trong quá khứ, hư cấu tưởng tượng thêm để tạo nên tác phẩm nhằm gây hứng thú cho người đọc. Tiểu thuyết lịch sử tuy mượn đề tài và lấy cảm hứng từ lịch sử nhưng không hề né tránh, xa rời hiện tại. Tiểu thuyết lịch sử, vì thế bao giờ cũng (LUAN.thuyet 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thấm đẫm tinh thần thời đại.

Mặc dù lấy những sự kiện, những nhân vật trong lịch sử nhưng các tác giả của tiểu thuyết lịch sử không chỉ trình bày lại cái tư thế lịch sử mà còn cho chúng ta biết nhiều mặt khác của đời sống con người, thậm chí cả những mặt sinh hoạt mang tính chất đời tư của nhân vật. Bàn đến vấn đề khác nhau giữa tiểu thuyết lịch sử với sử học, ta có thể tóm lược lại những phương diện khác nhau sau: - Điểm khác nhau trước hết, quan trọng nhất giữa sử học và tiểu thuyết lịch sử đó là vấn đề tư duy. Nếu tư duy trong sử học là tư duy sự kiện lịch sử theo năm, tháng, chính xác, nhân vật chính xác thì tiểu thuyết lịch sử là tư duy hình tượng. Các nhà văn chỉ tập trung vào một số chi tiết sinh động để tạo nên hình tượng nghệ thuật đặc sắc.

- Nếu mục đích của sử học là khám phá sự thật lịch sử, phản ánh gương mặt khách quan của lịch sử thì tiểu thuyết lịch sử thông qua việc tái hiện lịch sử rút ra những quan niệm và suy ngẫm về cuộc sống, về con người. - Nếu nhiệm vụ của nhà sử học xem trọng biên niên, sự kiện, lấy sự thật làm giá trị thì nhà viết tiểu thuyết lịch sử lại xem trọng hư cấu lấy hư cấu làm giá trị. Vì vậy “nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử khác với nhà sử học ở chỗ họ phải làm sống lại những tài liệu lịch sử bằng trí tưởng tượng, bằng hư cấu nghệ thuật”[16, tr. - Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử phải sinh động hơn nhân vật trong chính sử như Luccas có viết: “Các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử phải sinh động hơn cả các nhân vật lịch sử vì các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử được trao cho sự sống còn của các nhân vật lịch sử thì đã sống” [16, tr.

Hơn nữa chính sử chỉ đủ đất cho những nhân vật chính như vua, chúa, quan lại, người đứng đầu một cuộc nổi dậy… và hầu như không có chỗ cho quần chúng nhân dân, hàng vạn người chết trong các cuộc thảm sát, hàng triệu người chết trong các cuộc chiến tranh thường chỉ được ghi lại một dòng sơ (LUAN.thuyet 16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] sài trong chính sử thậm chí không dòng nào. Đến với tiểu thuyết lịch sử, số phận của những cá nhân trong lịch sử được tác giả dành nhiều bút lực hơn hết. Đó cũng là một đặc điểm của tiểu thuyết lịch sử khác với sử học - số phận con người cá nhân được đề cao. - Phạm vi: Nếu chính sử chỉ tóm tắt những sự kiện lớn lao, tên tuổi những người đứng đầu triều đại, những anh hùng có công lớn hay những tên tay sai phản quốc mà không đi sâu vào những vấn đề nhỏ như diện mạo, ngôn ngữ, tính cách, tâm trạng, đời tư nhân vật thì tiểu thuyết lịch sử lại xây dựng hình tượng những con người một cách đa dạng, phong phú hoặc của những con người chỉ xuất hiện vài dòng trong chính sử hay không xuất hiện để từ đó tái hiện cả một thời đại đã làm cho các nhân vật đó suy nghĩ, hành động như vậy.

- Tác dụng của sử học đối với người đọc là cung cấp hiểu biết khái quát nhất về lịch sử dân tộc qua các thời đại còn với tiểu thuyết lịch sử không chỉ hiểu biết về một thời kì lịch sử mà còn khơi gợi trí tưởng tượng phong phú cùng những cảm xúc, tâm trạng nơi độc giả. Như vậy, điểm khác nhau cơ bản giữa sử học và tiểu thuyết lịch sử là nhà văn phải làm sống lại lịch sử bằng khả năng hư cấu, sáng tạo của mình. Ta làm rõ thêm đặc điểm của tiểu thuyết lịch sử trong sự đối sánh với tiểu thuyết thông thường. Giữa chúng có những điểm giống và khác nhau.

Môi trường của nhân vật tiểu thuyết lịch sử thuộc về thời quá khứ đòi hỏi nhà viết tiểu thuyết lịch sử phải tìm cách dựng lại qua một quá trình nghiên cứu công phu. Vì thế nhà viết tiểu thuyết lịch sử phải có sự hiểu biết như một nhà sử học. Tiểu thuyết lịch sử không chỉ xây dựng những chi tiết, những sự kiện, nhân vật như trong lịch sử mà còn chú ý đến đời tư của nhân vật. Yếu tố đời tư của nhân vật đã làm tăng tính chất văn chương, tính tiểu thuyết và tính đời thường cho các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử.

Trong tiểu thuyết lịch sử, (LUAN.thuyet 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] người đọc có thể bắt gặp mọi sự diễn ra như trong cuộc đời. Tiểu thuyết lịch sử cũng đòi hỏi nhà văn không được sao chép lịch sử một cách giản đơn mà đòi hỏi phải có sự sáng tạo. Sáng tạo là bản chất của nghệ thuật và cũng là đặc trưng của thể loại tiểu thuyết lịch sử. Bởi vậy, yêu cầu đặt ra trong tiểu thuyết lịch sử là cần phải có sự kết hợp hài hòa giữa hư cấu tưởng tượng và sự thật lịch sử.

Khái niệm tiểu thuyết lịch sử du nhập vào nước ta từ đầu thế kỷ XX cùng với quá trình hiện đại hóa văn học. Ngay trong Nhà văn hiện đại, Vũ Ngọc Phan đã phân biệt khá rõ lịch sử, ký sự lịch sử và tiểu thuyết lịch sử. “Khi viết về một quyển lịch sử, nhà chép sử không lưu tâm đến những việc cá nhân không ảnh hưởng đến xã hội. Nhưng khi viết những bài lịch sử ký sự, nhà văn có thể viết một cách tỉ mỉ những việc cá nhân không ảnh hưởng gì đến dân chúng chỉ có cái thú vị riêng của nó mà thôi.

Không những thế, khi viết một quyển lịch sử ký sự nhà văn lại cần phải lưu tâm đến những việc đời tư, lối ấy cũng gần như lối chép sử vậy. còn như viết lịch sử tiểu thuyết, nhà văn chỉ phải căn cứ vào vài việc con con đã qua rồi vẽ vời cho ra một chuyện lớn, cốt giữ cho mọi việc đừng trái với thời đại, còn không cần phải hoàn toàn sự thật” [3, tr.