phần mở đầu và kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn gồm 2 chƣơng Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc khai thác và sử dụng tƣ liệu về di tích Lệ Chi Viên trong dạy học lịch sử trƣờng THCS ở huyện Gia Bình. Chƣơng 2: Các biện pháp khai thác và sử dụng tƣ liệu về di tích Lệ Chi Viên trong dạy học lịch sử trƣờng THCS ở huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG TƢ LIỆU VỀ DI TÍCH LỆ CHI VIÊN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƢỜNG THCS HUYỆN GIA BÌNH 1. Khái niệm liên quan 1.
Di tích là gì? Lịch sử là bản thân hiện thực khách quan, tất cả những sự kiện lớn nhỏ đã xảy ra, tạo nên một quá khứ nối tiếp nhau qua các thời kỳ. Lịch sử loài ngƣời từ khi có con ngƣời xuất hiện, trải qua hàng triệu năm đấu tranh vì sự sinh tồn và phát triển, đã để lại những dấu vết minh chứng cho quá khứ có thật của mình. Một trong những dấu vết quan trọng đó là di tích. Theo ý nghĩa ban đầuthì di tích là những “dấu vết, mảnh vụn” còn sót lại của các thời đại trƣớc gắn liền với những nhân vật, sự kiện, hiện tƣợng, biến cố lịch sử.
Ta cũng dễ dàng nhận thấy từ xa xƣa nhiều nƣớc trên thế giới đã đặt tên chung cho di tích lịch sử là dấu tích, dấu vết còn lại. Tiếng Pháp viết vestiges, tiếng Anh cũng viết vestiges, tiếng Nga viết pomiatnik, tiếng Trung Quốc viết cổ tích. Trong quá trình nghiên cứu các nhà sử học đã đƣa ra nhiều khái niệm khác nhau về di tích: Theo “Tự điển tiếng Việt” của Viện Ngôn ngữ học Việt Nam (Xuất bản năm 2006 thì: “Di tích là dấu vết của quá khứ còn lưu lại trong lòng đất hoặc trên mặt đất có ý nghĩa về mặt văn hóa và lịch sử”. Theo hiến chƣơng Vơnije- Italia năm 1946 thì di tích bao gồm “ những công trình xây dựng riêng lẻ, những khu di tích ở đô thị hay nông thôn, là bằng chứng của một nền văn minh riêng biệt, của một sự tiến hóa có ý nghĩa hay là một biến cố về lịch sử” [19-Tr50].
Điều này cho phép chúng ta khẳng định rằng di tích là những công trình có thật, là sản phẩm vật chất do con 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngƣời sáng tạo ra cùng với cuộc sống lao động của mình. Di tích đƣợc phân bố ở khắp mọi nơi, bất kỳ đâu mà con ngƣời đã và đang sinh sống. Di tích lịch sử - văn hóa Theo luật di sản văn hóa của nƣớc ta, Quốc hội nƣớc cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, kỳ họp thứ IX, Quốc hội khóa X thông qua ngày 29/ 6/ 2001 quy định “ di tích là công trình được xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học. Gọi chung là di tích lịch sử-văn hóa vì chúng do con ngƣời (tập thể hoặc cá nhân ) hoạt động sáng tạo lịch sử,con ngƣời hoạt động văn hóa mà hình thành nên.
Văn hóa ở đây bao gồm cả văn hóa vật chất, văn hóa xã hội và văn hóa tinh thần. Theo pháp lệnh bảo vệ và sử dụng tích lịch sử -văn hóa và danh lam thắng cảnh, công bố ngày 4/4/1984 thì di tích lịch sử- văn hóa đƣợc quy định nhƣ sau; “Di tích lịch sử -văn hóa là những công trình được xây dựng, địa điểm, đồ vật, tài liệu và các tác phẩm có giá trị lịch sử, khoa học, nghệ thuật, cũng như có giá trị văn hóa khác, hoặc liên quan đến các sự kiện lịch sử, quá trình phát triển văn hóa xã hội. Theo đại từ điển tiếng Việt: “Di tích lịch sử - văn hóa là tổng thể những công trình, địa điểm, đồ vật hoặc tác phẩm, tài liệu có giá trị lịch sử hay văn hóa được lưu lại.” Luật di sản văn hóa đƣợc Quốc hội nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XII, kỳ họp thứ 5 thông qua ngày 18 tháng 5 năm 2009 có nêu:Di tích lịch sử - văn hóa là: “Công trình xây dựng, địa điểm gắn với sự kiện lịch sử, văn hóa tiêu biểu của quốc gia hoặc của địa phương; thân thế và sự nghiệp của anh hùng dân tộc, danh nhân, nhân vật lịch sử có ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển của quốc gia hoặc của địa phương trong các thời kỳ lịch sử, địa điểm khảo cổ có giá trị tiêu biểu.Công trình kiến trúc, nghệ thuật, quần thể kiến trúc, tổng thể kiến trúc đô thị và địa điểm cư trú có giá trị 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiêu biểu cho một hoặc nhiều giai đoạn phát triển kiến trúc, nghệ thuật của giai đoạn đó ở một địa điểm cụ thể, nhất định.” Trên góc độ khoa học, giáo trình của trƣờng Đại học Văn hóa đã đƣa ra định nghĩa khái quát nhƣ sau: “ Di tích lịch sử - văn hóa là những không gian vật chất cụ thể, khách quan, trong đó chứa đựng các giá trị điển hình lịch sử, do tập thể hoặc cá nhân con người hoạt động sáng tạo ra trong lịch sử để lại”[14 - Tr24]. Di tích còn gồm những hiện vật bằng vật chất nhƣ nhà cửa, thành quách, y phục, công cụ lao động, lăng mộ…Di tích lịch sử phản ánh những hoạt động, đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa của con ngƣời qua các thời đại.
“Bất cứ thời đại nào, trình độ phát triển mọi mặt của nó đều được phản ánh khá rõ trong các di tích lịch sử. Vì vậy, di tích lịch sử là những tấm gương soi của lịch sử, là hơi thở của lịch sử đương thời” [14-Tr 171] Di tích lịch sử là những loại dấu vết của lịch sử còn lƣu lại cho đến ngày nay, nó phản ánh những hoạt động, đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa, phong tục tập quán của con ngƣời qua các thời đại hay phản ánh cả một thời kỳ lịch sử dài. Di tích lịch sử còn là nơi lƣu niệm, tƣởng nhớ các nhân vật lịch sử, các anh hùng dân tộc trong những cuộc kháng chiến chống xâm lƣợc, chống thiên tai, các danh nhân văn hóa…nhƣ những đền thờ, tƣợng đài, bia mộ… Nhƣ vậy, một di tích đƣợc xác định là di tích lịch sử “ là nó phải có thực từ trước và được lưu giữ đến ngày nay, bao giờ cũng gắn liền, phản ánh, ghi nhận, minh chứng một sự kiện, nhân vật lịch sử, đặc biệt là những sự kiện lịch sử lớn, quan trọng” [8-Tr16]. Căn cứ vào Luật Di sản Văn hóa đƣợc Quốc hội nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa X, kỳ họp thứ 9 thông qua ngày 29.2001, có hiệu lực thi hành ngày 01.2002 thì “Di tích lịch sử - văn hóa là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm có giá trị lịch sử văn hóa, khoa học”.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh của Việt Nam đƣợc xác định trên cơ sở các tiêu chí sau: + Công trình xây dựng, địa điểm gắn với sự kiện lịch sử tiêu biểu trong quá trình dựng nƣớc và giữ nƣớc. + Công trình, địa điểm gắn với thân thế và sự nghiệp của anh hùng dân tộc, danh nhân của đất nƣớc. + Công trình, địa điểm gắn với sự kiện lịch sử tiêu biểu của các thời kỳ cách mạng, kháng chiến. + Là địa điểm có giá trị tiêu biểu về khảo cổ.
+ Quần thể công trình kiến trúc hoặc công trình kiến trúc đơn lẻ có giá trị tiêu biểu về kiến trúc, nghệ thuật của một hay nhiều giai đoạn lịch sử. + Các cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá trị thẩm mỹ tiêu biểu. + Khu vực thiên nhiên có giá trị khoa học về địa chất, địa mạo, địa lý, đa dạng sinh học, hệ sinh thái đặc thù hoặc khu vực thiên nhiên chứa đựng những dấu tích vật chất về các giai đoạn phát triển của trái đất. Nhƣ vậy ta thấy, thời đại nào, trình độ phát triển kinh tế - xã hội nào cũng có thể nhìn thấy rõ qua các di tích, nên có thể nói “di tích là những tấm gương của lịch sử” [14-Tr171] Tóm lại, di tích lịch sử - văn hóa là một trong những di sản vật chất quý báu mà lịch sử để lại.
Chúng có ý nghĩa nhiều mặt đối với cuộc sống của con ngƣời nhƣ: truyền bá kiến thức khoa học, tìm hiểu lịch sử, giáo dục truyền thống, tham quan du lịch…Trong thời đại ngày nay, với sự phát triển của khoa học, kĩ thuật, đời sống kinh tế đƣợc nâng cao, thì phải cần chú ý đến việc giữ gìn, khai thác, sử dụng các di tích lịch sử, đặc biệt là khai thác, sử dụng vào việc dạy học lịch sử cho các thế hệ học sinh. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Di tích lịch sử cách mạng Di tích lịch sử cách mạng không phải là một loại hình di tích riêng, mà là những di tích thuộc loại hình di tích lịch sử hoặc di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật. Đối với di tích lịch sử, gồm có: loại di tích lƣu niệm sự kiện và lƣu niệm danh nhân.
- Di tích lƣu niệm sự kiện là công trình, địa điểm, nơi diễn ra sự kiện lịch sử. Căn cứ vào tính chất, giá trị và ý nghĩa của sự kiện lịch sử diễn ra tại địa điểm đó để xếp hạng là di tích cấp tỉnh (thành phố) hoặc di tích quốc qia, hay di tích quốc gia đặc biệt quan trọng. - Di tích lƣu niệm danh nhân là công trình, địa điểm gắn liền hoặc có sự liên hệ mật thiết với quá trình hoạt động, hoặc nơi diễn ra sự kiện lịch sử tiêu biểu của nhân vật lịch sử, danh nhân lịch sử nhƣ: anh hùng dân tộc, các nhà hoạt động cách mạng tiêu biểu… Nhƣ vậy ta thấy, trải qua hàng nghìn năm dựng nƣớc và giữ nƣớc, các di tích lịch sử ở địa phƣơng là những bằng chứng về truyền thống lịch sử - văn hóa của quốc gia, dân tộc, của từng địa phƣơng qua nhiều thế hệ, gắn với sự phát triển của xã hội cũng nhƣ những bƣớc thăng trầm trong lịch sử khai phá, xây dựng, đấu tranh để giữ gìn và phát huy những thành quả đạt đƣợc, những giá trị truyền thống, để cuối cùng tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam.