Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa và Khả Năng Thích Ứng Với Lũ Của Nông Dân Tỉnh An Giang

Luận án tiến sĩ phân tích ngành phát triển nông thôn kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ của nông dân tỉnh an giang, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm,

• Tác giả: Phạm Xuân Phú
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Ngọc Đệ
• Trường học: Trường Đại Học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Phát Triển Nông Thôn
• Đề tài: Khả Năng Thích Ứng Với Lũ Của Nông Dân An Giang: Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM TẠ
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH SÁCH BẢNG
• DANH SÁCH HÌNH
• HỘP THÔNG TIN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. MỤC TIÊU CỦA LUẬN ÁN
• 1.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI,Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN LUẬN ÁN
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ KIẾN THỨC BẢN ĐỊA VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU KIẾN THỨC BẢN ĐỊA Ở TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM
• 2.1.1. Khái niệm và quan điểm về kiến thức bản địa
• 2.1.2. Đặc điểm của kiến thức bản địa
• 2.1.3. Các loại hình của kiến thức bản địa
• 2.1.4. Phương pháp tiếp cận trong nghiên cứu kiến thức bản địa
• 2.1.5. Tầm quan trọng của kiến thức bản địa và điều kiện để phát huy tốt vai trò của kiến thức bản địa
• 2.1.6. Các hình thức lưu giữ và bảo tồn kiến thức bản địa.Tình hình nghiên cứu kiến thức bản địa trên thế giới và ViệtNam
• 2.1.6.1. Tình hình nghiên cứu kiến thức bản địa trên thế giới
• 2.1.6.2. Tình hình nghiên cứu kiến thức bản địa ở Việt Nam
• 2.2. TỔNG QUAN VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU, THIÊN TAI VÀ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ THIÊN TAI TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM
• 2.2.1. Tổng quan về biến đổi khí hậu, thiên tai trên thế giới và Việt Nam
• 2.2.1.1. Khái niệm về biến đổi khí hậu
• 2.2.1.2. Khái niệm về thiên tai
• 2.2.2. Tác động của BĐKH và thiên tai trên thế giới và Việt Nam
• 2.2.2.1. Tác động của BĐKH về thảm họa thiên tai trên thế giới
• 2.2.2.2. Tác động của BĐKH về thảm họa thiên tai ở Việt Nam
• 2.3. TỔNG QUAN VỀ SINH KẾ BỀN VỮNG
• 2.3.1. Khái niệm về sinh kế
• 2.3.2. Khung sinh kế
• 2.4. CÁC PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG VÀ CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN TỔN THƯƠNG SINH KẾ TRÊN THẾ VÀ VIỆT NAM
• 2.4.1. Khái niệm về tổn thương
• 2.4.2. Các nghiên cứu liên quan đến tổn thương sinh kế trên thế giới và Việt Nam
• 2.4.2.1. Đối với tổn thương trên thế giới
• 2.4.2.2. Đối với tôn thương ở Việt Nam
• 2.4.3. Các phương pháp xác định tính dễ bị tổn thương
• 2.4.3.1. Phương pháp đánh giá tổn thương do BĐKH
• 2.4.3.2. Phương pháp đánh giá tổn thương về sinh kế
• 2.4.3.3. Phương pháp tổn thương về lũ
• 2.4.3.4. Phương pháp tiếp cận khung sinh kế bền vững
• 2.5. Thích ứng và giải pháp thích ứng với lũ và BĐKH
• 2.5.1. Khái niệm thích ứng
• 2.5.2. Các biện pháp thích ứng với lũ và BĐKH
• 2.6. DIỄN BIẾN LŨ Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG VÀ TỈNH AN GIANG
• 2.6.1. Khái niệm lũ và phân loại lũ
• 2.6.2. Đặc điểm và diễn biến lũ ở khu vực ĐBSCL
• 2.6.3. Diễn biến thời tiết và lũ qua các năm ở tỉnh An Giang
• 2.6.4. Các biện pháp thích ứng và giảm nhẹ lũ ở ĐBSCL đã thực hiện
• 2.6.4.1. Biện pháp công trình
• 2.6.4.2. Biện pháp phi công trình
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP CHỌN VÙNG VÀ CHỌN MẪU NC
• 3.2.1. Phương pháp chọn vùng nghiên cứu
• 3.2.2. Phương pháp chọn mẫu
• 3.3. PHƯƠNG PHÁP THU THẬP SỐ LIỆU
• 3.3.1. Thu thập tài liệu thứ cấp
• 3.3.2. Thu thập số liệu sơ cấp
• 3.4. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ VÀ PHÂN TÍCH SỐ LIỆU
• 3.4.1. Phương pháp phân tích số liệu
• 3.4.1.1. Mục tiêu 1: Hệ thống hóa và đánh giá được sự phù hợp của KTBĐ và khả năng thích ứng với lũ của nông dân ở các điều kiện khác nhau
• 3.4.1.2. Mục tiêu 2: Phân tích tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng với lũ của nông dân ở các điều kiện khác nhau
• 3.4.1.3. Mục tiêu 3: Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị sử dụng KTBĐ của nông dân tỉnh An Giang
• 3.4.2. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ THẢO LUẬN
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM KHẢO SÁT CỦA NÔNG HỘ
• 4.2. ĐẶC ĐIỂM CÁC VÙNG KHẢO SÁT
• 4.2.1. Đặc điểm về kinh tế - xã hội vùng nghiên cứu
• 4.2.2. Diễn biến lũ tại vùng khảo sát
• 4.2.3. Ảnh hưởng của lũ đến cuộc sống và sản xuất của người dân
• 4.3. HỆ THỐNG HÓA VÀ ĐÁNH GIÁ TÍNH PHÙ HỢP KIẾN THỨC BẢN ĐỊA VÀ KHẢ NĂNG THÍCH ỨNG VỚI LŨ TRONG SXNN VÀ ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI DÂN Ở ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 4.3.1. Hệ thống hóa kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ trong SXNN và đời sống của người dân
• 4.3.1.1. Kiến thức bản địa của người dân trong dự báo thời tiết
• 4.3.1.2. Kiến thức bản địa của người dân trong dự báo thích ứng với lũ
• 4.3.1.3. Kiến thức bản địa của người dân trong nhận biết đất tốt và đất xấu qua dấu hiệu của động vật và chỉ thị môi trường
• 4.3.1.4. Kiến thức bản địa của người dân trong bảo quản các loại giống và bảo quản thực phẩm
• 4.3.1.5. Kiến thức bản địa của người dân ươm giống nẩy mầm và bón phân trong hoạt động SXNN
• 4.3.1.6. Kiến thức bản địa của người dân trong chăn nuôi gia súc gia cầm
• 4.3.1.7. Kiến thức bản địa của người dân trong đánh bắt cá trên sông
• 4.3.1.8. Kiến thức bản địa của người dân trong xây nhà thích ứng với lũ
• 4.3.1.9. Kiến thức bản địa của người dân trong việc chữa bệnh từ các loại cây thuốc tự nhiên
• 4.3.2. Đánh giá tính phù hợp kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ trong SXNN và đời sống của người dân
• 4.3.2.1. Đánh giá tính phù hợp của kiến thức bản địa mà người dân sử dụng trong dự báo thời tiết
• 4.3.2.2. Đánh giá tính phù hợp của kiến thức bản địa mà người dân sử dụng trong dự báo lũ
• 4.3.2.3. Đánh giá tính phù hợp của kiến thức bản địa mà người dân sử dụng trong SXNN và đời sống
• 4.4. HIỆN TRẠNG SỬ DỤNG KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA NGƯỜI DÂN Ở BA VÙNG NGHIÊN CỨU ( ĐẦU NGUỒN, GIỮA NGUỒN, CUỐI NGUỒN) TRONG DỰ BÁO VÀ THÍCH ỨNG VỚI LŨ
• 4.4.1. Quan điểm của người dân về lũ và vai trò của lũ trong hoạt động sản xuất nông nghiệp
• 4.4.2. Nhận định về sự thay đổi của lũ đối với đời sống và hoạt động SXNN
• 4.4.3. Hiện trạng sử dụng kiến thức bản địa của người dân trong dự báo lũ ở vùng nghiên cứu
• 4.4.4. Hiện trạng sử dụng kiến thức bản địa của người dân trong thích nghi với lũ
• 4.4.5. Hiện trạng sử dụng kiến thức bản địa của người dân trong SXNN và khả năng thích nghi với lũ
• 4.5. XU HƯỚNG NGƯỜI DÂN SỬ DỤNG CÁC KÊNH THÔNG TIN ĐỂ DỰ ĐOÁN VÀ KHẢ NĂNG THÍCH ỨNG VỚI LŨ
• 4.6. ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO LŨ ĐẾN SINH KẾ CỦA NÔNG HỘ VÙNG TRONG VÀ NGOÀI ĐÊ BAO
• 4.6.1. Đánh giá tính dễ bị tổn thương do lũ đến sinh kế của nông hộ ở vùng ngoài đê bao
• 4.6.2. Đánh giá tính dễ bị tổn thương do lũ đến sinh kế của nông hộ ở vùng trong đê bao
• 4.7. MỐI QUAN HỆ GIỮA TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG SINH KẾ VÀ VIỆC SỬ DỤNG KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA NÔNG HỘ TRONG VÀ NGOÀI ĐÊ BAO Ở VÙNG NGHIÊN CỨU
• 4.7.1. So sánh tính dễ bị tổn thương sinh kế của nông hộ ngoài đê bao ở địa bàn nghiên cứu
• 4.7.2. So sánh kiến thức bản địa của nông hộ trong SXNN trong và ngoài x đê bao ở địa bàn nghiên cứu
• 4.7.3. So sánh sự khác nhau 3 vùng nghiên cứu đầu nguồn, giữa nguồn, cuối nguồn về kinh nghiệm thích ứng thay đổi của lũ trong SXNN….
• 4.7.4. So sánh tương quan kiến thức bản địa với tổn thương sinh kế trong và ngoài đê bao ở địa bàn nghiên cứu
• 4.8. NHỮNG VẤN ĐỀ TRỞ NGẠI TRONG SXNN CỦA NÔNG HỘ TRONG VÀ NGOÀI ĐÊ BAO Ở ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 4.9. GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA NGƯỜI DÂN THÍCH ỨNG VỚI LŨ TRONG ĐIỀU KIỆN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Ở ĐỊA BÀN NGHIÊNCỨU
• 4.9.1. Giải pháp thích ứng với lũ trong SXNN và đời sống
• 4.9.2. Giải pháp bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Kiến Thức Bản Địa Thích Ứng Lũ An Giang

An Giang, một tỉnh đầu nguồn của Đồng bằng sông Cửu Long, hàng năm phải đối mặt với lũ lụt. Nghiên cứu này tập trung vào việc hệ thống hóa và đánh giá kiến thức bản địa của nông dân trong việc ứng phó với lũ. Mục tiêu là xác định tính phù hợp của những kiến thức này, làm cơ sở khoa học để bảo tồn và phát huy, giúp giảm thiểu tính dễ bị tổn thương của cộng đồng. Phương pháp tiếp cận khung sinh kế bền vững được sử dụng để đánh giá tổn thương sinh kế, kết hợp với các phương pháp thống kê để phân tích dữ liệu. Nghiên cứu nhằm góp phần vào việc xây dựng các giải pháp thích ứng hiệu quả hơn trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Trích dẫn từ tài liệu gốc, "An Giang là một trong chín tỉnh của Đồng Bằng Sông Cửu Long chịu ảnh hưởng bởi lũ hàng năm...khi lũ về đã gây ra không ít những khó khăn cho hoạt động sản xuất nông nghiệp và sinh kế của nông dân."

1.1. Tác động của lũ lụt đến nông nghiệp An Giang

Lũ lụt gây ra những tác động tiêu cực đáng kể đến nông nghiệp An Giang. Ngập úng làm hư hại mùa màng, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng cây trồng. Ngoài ra, lũ cũng gây khó khăn cho việc chăn nuôi, làm mất nguồn thức ăn và tăng nguy cơ dịch bệnh cho gia súc, gia cầm. Hơn nữa, cơ sở hạ tầng phục vụ nông nghiệp như kênh mương, đường giao thông cũng bị hư hỏng, gây cản trở cho hoạt động sản xuất và vận chuyển nông sản. Việc khắc phục hậu quả sau lũ đòi hỏi nhiều chi phí và thời gian, gây thiệt hại kinh tế lớn cho nông dân An Giang.

1.2. Sinh kế của nông dân An Giang trong mùa lũ

Mùa lũ ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của nông dân An Giang. Nhiều hộ gia đình mất đi nguồn thu nhập chính từ nông nghiệp do mùa màng bị thiệt hại. Một số người chuyển sang các hoạt động khác như đánh bắt cá, làm thuê hoặc buôn bán nhỏ để kiếm sống trong thời gian lũ. Tuy nhiên, những công việc này thường không ổn định và thu nhập thấp. Vì vậy, nhiều nông dân phải đối mặt với tình trạng thiếu thốn, thậm chí là đói nghèo trong mùa lũ. Việc hỗ trợ sinh kế cho người dân vùng lũ là một vấn đề cấp bách.

II. Thách Thức Biến Đổi Khí Hậu và Lũ Lụt ở ĐBSCL

Biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tần suất và cường độ của lũ lụt ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), trong đó có An Giang. Mực nước lũ ngày càng cao, thời gian lũ kéo dài hơn, gây ra những thiệt hại lớn hơn cho nông nghiệp và sinh kế của người dân. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu còn gây ra những tác động khác như xâm nhập mặn, hạn hán, sạt lở bờ sông, làm phức tạp thêm tình hình và gia tăng tính dễ bị tổn thương của khu vực. Theo tài liệu, "Kết quả nghiên cứu cho thấy chỉ số tổn thương sinh kế của khu vực nghiên cứu giảm dần theo các yếu tố chính là mạng lưới xã hội, kiến thức - kỹ năng, nguồn tài nguyên thiên nhiên, thu nhập và tài chính, chiến lược sinh kế, thảm họa thiên nhiên và khác nhau ở vùng đầu, giữa và cuối nguồn."

2.1. Dự báo lũ và cảnh báo sớm cho nông dân

Dự báo chính xác và cảnh báo sớm về lũ lụt là vô cùng quan trọng để giúp nông dân chủ động ứng phó và giảm thiểu thiệt hại. Tuy nhiên, việc dự báo lũ ở ĐBSCL gặp nhiều khó khăn do hệ thống sông ngòi phức tạp, dữ liệu quan trắc còn hạn chế. Bên cạnh đó, việc truyền tải thông tin dự báo đến người dân, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa, cũng là một thách thức lớn. Cần có những giải pháp công nghệ và truyền thông hiệu quả hơn để nâng cao khả năng dự báo và cảnh báo sớm về lũ lụt cho nông dân An Giang.

2.2. Quản lý rủi ro thiên tai trong nông nghiệp An Giang

Quản lý rủi ro thiên tai là một yếu tố then chốt để đảm bảo sản xuất nông nghiệp ổn định và bền vững ở An Giang. Cần xây dựng các kế hoạch phòng chống thiên tai cụ thể, bao gồm các biện pháp công trình (như xây dựng đê bao, hệ thống thoát nước) và phi công trình (như quy hoạch sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi). Đồng thời, cần nâng cao nhận thức và trang bị kiến thức cho nông dân về quản lý rủi ro thiên tai, giúp họ chủ động ứng phó và giảm thiểu thiệt hại khi có thiên tai xảy ra. Theo nghiên cứu, “người dân ở địa bàn nghiên cứu vẫn còn lưu giữ nhiều kiến bản địa có giá trị trong thích ứng với lũ”.

III. Kiến Thức Bản Địa Cách Nông Dân An Giang Thích Ứng Lũ

Kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong việc giúp nông dân An Giang thích ứng với lũ lụt. Qua nhiều thế hệ, họ đã tích lũy được những kinh nghiệm quý báu về dự báo thời tiết, nhận biết dấu hiệu lũ, lựa chọn giống cây trồng, vật nuôi phù hợp, và áp dụng các biện pháp canh tác thích ứng. Những kiến thức này không chỉ giúp họ giảm thiểu thiệt hại do lũ mà còn tận dụng được những lợi ích mà lũ mang lại, chẳng hạn như phù sa bồi đắp cho đồng ruộng. Cần có những biện pháp để bảo tồn và phát huy giá trị của kiến thức bản địa, kết hợp với những tiến bộ khoa học kỹ thuật để nâng cao khả năng thích ứng của nông dân trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

3.1. Kinh nghiệm đối phó lũ của nông dân An Giang

Nông dân An Giang có nhiều kinh nghiệm đối phó với lũ lụt. Họ quan sát các hiện tượng tự nhiên như mây, gió, mực nước sông để dự đoán thời điểm và cường độ lũ. Họ cũng biết cách bảo vệ nhà cửa, tài sản và vật nuôi khi lũ đến. Trong sản xuất, họ lựa chọn các giống cây trồng chịu úng, chịu ngập, hoặc chuyển sang các mô hình canh tác khác như nuôi cá, trồng rau trên bè. Những kinh nghiệm này là tài sản vô giá giúp họ vượt qua khó khăn trong mùa lũ.

3.2. Ứng phó với lũ lụt bằng kiến thức truyền thống

Kiến thức truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc ứng phó với lũ lụt của nông dân An Giang. Họ sử dụng các loại cây thuốc nam để chữa bệnh, xây dựng nhà sàn để tránh ngập, và áp dụng các phương pháp canh tác truyền thống để bảo vệ đất đai. Những kiến thức này được truyền từ đời này sang đời khác, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa và khả năng thích ứng của cộng đồng. Cần có những nghiên cứu để ghi chép, hệ thống hóa và phổ biến những kiến thức truyền thống này để chúng không bị mai một.

IV. Nghiên Cứu Đánh Giá Kiến Thức Bản Địa và Tính Thích Ứng

Nghiên cứu này đánh giá tính phù hợp của kiến thức bản địa trong việc thích ứng với lũ của nông dân An Giang. Kết quả cho thấy nhiều kiến thức bản địa vẫn còn giá trị và được sử dụng rộng rãi trong cộng đồng. Tuy nhiên, một số kiến thức đã trở nên lạc hậu hoặc không còn phù hợp với điều kiện hiện tại do biến đổi khí hậu và các yếu tố khác. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tính dễ bị tổn thương của nông dân giảm khi họ sử dụng kiến thức bản địa kết hợp với các biện pháp thích ứng hiện đại. Cần có những đánh giá thường xuyên và cập nhật để đảm bảo tính hiệu quả của kiến thức bản địa trong bối cảnh thay đổi.

4.1. Phân tích tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng

Phân tích tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng là một phần quan trọng của nghiên cứu. Các yếu tố như thu nhập, trình độ học vấn, tiếp cận thông tin, và sự tham gia vào các tổ chức cộng đồng đều ảnh hưởng đến tính dễ bị tổn thương của nông dân. Ngược lại, khả năng thích ứng được thể hiện qua việc áp dụng các biện pháp canh tác thích ứng, đa dạng hóa sinh kế, và tham gia vào các hoạt động phòng chống thiên tai. Nghiên cứu nhằm xác định các yếu tố then chốt ảnh hưởng đến tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng để có những giải pháp hỗ trợ phù hợp.

4.2. Vai trò của kiến thức bản địa trong thích ứng khí hậu

Kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong việc giúp nông dân thích ứng với biến đổi khí hậu. Họ có thể sử dụng kiến thức này để dự đoán thời tiết, lựa chọn giống cây trồng phù hợp, và áp dụng các biện pháp canh tác tiết kiệm nước. Tuy nhiên, cần có những nghiên cứu để đánh giá tính hiệu quả của kiến thức bản địa trong bối cảnh biến đổi khí hậu và kết hợp với những tiến bộ khoa học kỹ thuật để nâng cao khả năng thích ứng của cộng đồng. Việc truyền bá và áp dụng kiến thức bản địa cần được chú trọng để phát huy vai trò của nó trong thích ứng với biến đổi khí hậu.

V. Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Huy Kiến Thức Bản Địa Ứng Lũ

Để nâng cao khả năng ứng phó với lũ lụt và giảm thiểu tính dễ bị tổn thương cho nông dân An Giang, cần có những giải pháp đồng bộ để bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa. Các giải pháp này bao gồm việc ghi chép, hệ thống hóa, và phổ biến kiến thức bản địa, kết hợp với những tiến bộ khoa học kỹ thuật để nâng cao tính hiệu quả, và xây dựng các chính sách hỗ trợ để khuyến khích việc áp dụng kiến thức bản địa trong sản xuất và đời sống. Bên cạnh đó, cần tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào quá trình xây dựng và thực hiện các giải pháp thích ứng để đảm bảo tính bền vững và hiệu quả.

5.1. Phát triển nông nghiệp bền vững ở An Giang

Phát triển nông nghiệp bền vững là một mục tiêu quan trọng để đảm bảo an ninh lương thực và sinh kế cho nông dân An Giang. Cần chuyển đổi sang các mô hình canh tác thân thiện với môi trường, sử dụng tiết kiệm tài nguyên, và giảm thiểu tác động tiêu cực đến biến đổi khí hậu. Đồng thời, cần nâng cao giá trị gia tăng của nông sản, xây dựng các chuỗi cung ứng hiệu quả, và tạo điều kiện cho nông dân tiếp cận thị trường. Việc phát triển nông nghiệp bền vững cần được thực hiện trên cơ sở bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa, kết hợp với những tiến bộ khoa học kỹ thuật.

5.2. Chính sách hỗ trợ nông dân vùng lũ An Giang

Cần có những chính sách hỗ trợ phù hợp để giúp nông dân vùng lũ An Giang vượt qua khó khăn và ổn định sinh kế. Các chính sách này có thể bao gồm cung cấp vốn vay ưu đãi, hỗ trợ kỹ thuật, bảo hiểm nông nghiệp, và xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất. Đồng thời, cần tăng cường công tác phòng chống thiên tai, dự báo và cảnh báo sớm về lũ lụt, và xây dựng các khu tái định cư an toàn cho người dân vùng lũ. Các chính sách hỗ trợ cần được thiết kế dựa trên nhu cầu thực tế của nông dân và đảm bảo tính công bằng, minh bạch.

VI. Kết Luận Giá Trị Tương Lai của Kiến Thức Bản Địa

Kiến thức bản địa có vai trò quan trọng trong việc giúp nông dân An Giang thích ứng với lũ lụt và biến đổi khí hậu. Nghiên cứu này đã hệ thống hóa và đánh giá tính phù hợp của kiến thức bản địa, đồng thời đề xuất các giải pháp để bảo tồn và phát huy giá trị của chúng. Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sâu hơn để hiểu rõ hơn về vai trò của kiến thức bản địa trong các lĩnh vực khác của đời sống, và xây dựng các mô hình thích ứng toàn diện hơn. Việc kết hợp kiến thức bản địa với những tiến bộ khoa học kỹ thuật sẽ giúp nông dân An Giang xây dựng một tương lai bền vững hơn.

6.1. Nông dân An Giang và kiến thức truyền thống

Nông dân An Giang là những người gìn giữ và phát huy kiến thức truyền thống. Họ đã tích lũy được những kinh nghiệm quý báu qua nhiều thế hệ, và áp dụng những kiến thức này vào sản xuất và đời sống hàng ngày. Việc tôn trọng và ghi nhận vai trò của nông dân trong việc bảo tồn và phát huy kiến thức truyền thống là vô cùng quan trọng để đảm bảo tính bền vững của các giải pháp thích ứng.

6.2. Phát triển nông nghiệp thông minh ở An Giang

Phát triển nông nghiệp thông minh là một hướng đi tiềm năng cho An Giang. Ứng dụng công nghệ thông tin, cảm biến, và hệ thống quản lý thông minh có thể giúp nông dân nâng cao năng suất, giảm chi phí, và thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, việc phát triển nông nghiệp thông minh cần được thực hiện trên cơ sở bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa, và đảm bảo tính phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tỉnh An Giang là một trong chín tỉnh thuộc vùng Đồng bằng sông Cửu Long chịu tác động trực tiếp của lũ lụt định kỳ hàng năm từ thượng nguồn sông Mekong đổ về kết hợp lượng mưa nội vùng. Theo các ghi nhận thực tế, lũ mang lại nguồn lợi tự nhiên đáng kể như bồi đắp phù sa, cải thiện độ phì nhiêu của đất canh tác, vệ sinh đồng ruộng, thau chua rửa phèn và tạo nguồn sinh kế thủy sản tự nhiên (đánh bắt cá, hái rau thủy sinh, dịch vụ du lịch mùa nước nổi). Tuy nhiên, từ sau các trận lũ lớn như năm 2000 đến nay, diễn biến ngập lũ ngày càng có xu hướng bất thường, thất thường và suy giảm về lượng phù sa cũng như nguồn lợi thủy sản, tác động tiêu cực đến hoạt động sản xuất nông nghiệp và đời sống dân sinh. Nông dân địa phương qua nhiều thế hệ đã tích lũy kho tàng tri thức bản địa phong phú để ứng phó và thích nghi. Mặc dù vậy, nguồn tri thức này chủ yếu tồn tại dưới dạng truyền miệng, chưa được tư liệu hóa, phân loại hay đánh giá một cách có hệ thống về mức độ phù hợp trong bối cảnh biến đổi khí hậu và hệ thống đê bao khép kín phát triển mạnh mẽ.

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Phát triển nông thôn (mã ngành: 9620116) của nghiên cứu sinh Phạm Xuân Phú, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Ngọc Đệ tại Trường Đại học Cần Thơ (năm 2019), mang tên: "Kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ của nông dân tỉnh An Giang". Đề tài tập trung giải quyết khoảng trống nghiên cứu về việc hệ thống hóa, kiểm chứng mức độ phù hợp của các kinh nghiệm dân gian và lượng hóa mối liên hệ giữa việc sử dụng kiến thức bản địa với tính dễ bị tổn thương sinh kế của nông hộ.

Mục tiêu của luận án:

• Mục tiêu tổng quát: Cung cấp các thông tin về kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ của nông dân tỉnh An Giang nhằm làm cơ sở khoa học cho việc đề xuất giải pháp và chính sách phù hợp trong việc sử dụng kiến thức bản địa để giảm tính dễ bị tổn thương, thích ứng với thay đổi chế độ ngập lũ và giúp chiến lược sinh kế của người dân vùng lũ đạt hiệu quả bền vững.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Mục tiêu 1: Hệ thống hóa và đánh giá được sự phù hợp của kiến thức bản địa và khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau.
  2. Mục tiêu 2: Phân tích được tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau.
  3. Mục tiêu 3: Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị sử dụng kiến thức của nông dân tỉnh An Giang.

Câu hỏi nghiên cứu:

• (i) Các kiến thức bản địa nào đã và đang được người dân trong vùng nghiên cứu ứng dụng?
• (ii) Kiến thức bản địa đối với khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau như thế nào?
• (iii) Các yếu tố dễ bị tổn thương ảnh hưởng đến sinh kế của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau ra sao?
• (iv) Cần có giải pháp, chính sách gì để duy trì và bảo tồn kiến thức bản địa của nông dân tỉnh An Giang mang lại hiệu quả và bền vững để góp phần hỗ trợ việc thích ứng và giảm nhẹ tác động tiêu cực trong điều kiện của biến đổi khí hậu?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Nông dân sản xuất nông nghiệp đang sinh sống trong vùng lũ (phân bổ theo 3 tiểu vùng: đầu nguồn, giữa nguồn, cuối nguồn) tại các khu vực trong đê bao và ngoài đê bao thuộc ba huyện An Phú, Châu Thành và Tri Tôn, tỉnh An Giang.
• Phạm vi không gian: Địa bàn ba huyện đại diện cho các vùng sinh thái ngập lũ khác nhau của tỉnh An Giang, gồm huyện An Phú (xã Phú Hữu - vùng đầu nguồn ngập sâu), huyện Châu Thành (xã Vĩnh An - vùng giữa nguồn ngập trung bình) và huyện Tri Tôn (xã Vĩnh Phước - vùng cuối nguồn thuộc vùng Tứ giác Long Xuyên).
• Phạm vi nội dung: Luận án tập trung phân tích kiến thức bản địa trong dự báo và thích ứng với lũ gắn liền với sản xuất nông nghiệp và sinh kế hộ nông dân; luận án không đi sâu phân tích kỹ thuật canh tác chuyên sâu hay đánh giá chi tiết hạch toán kinh tế - môi trường vĩ mô.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về kiến thức bản địa, biến đổi khí hậu, sinh kế bền vững và các phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương do thiên tai, ngập lũ:

Các hướng nghiên cứu quốc tế:

• Về khái niệm và đặc tính tri thức bản địa: Khung lý thuyết của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 1998) và Louise (1998, 1999) xác định kiến thức bản địa là nền tảng hình thành các quyết định tại địa phương trong quản lý tài nguyên, y tế, giáo dục và giải quyết xung đột cộng đồng. Warren (1995) nhấn mạnh tính đặc thù không gian và tính thích nghi động của tri thức địa phương. Broding và Schonberger (2000) đã phân định sự khác biệt bản chất giữa kiến thức bản địa và kiến thức hàn lâm trên các khía cạnh phương thức lưu truyền, cơ chế tiếp cận, bản chất dữ liệu và hệ thống tư duy.
• Về ứng dụng tri thức bản địa trong dự báo và thích ứng khí hậu: Báo cáo IPCC (2007), nghiên cứu của Senanayake (2006), Vinita và cộng sự, Susan và cộng sự, Judith Ehlert (2010), Ajani và cộng sự ghi nhận các cộng đồng nông nghiệp tại châu Phi và châu Á sử dụng hành vi động vật (chim, côn trùng, lợn), chỉ thị thực vật (chu kỳ ra hoa, kết trái) và hiện tượng thiên văn (mây, trăng, sao) để dự báo thời tiết, hạn hán, lũ lụt và xác định lịch mùa vụ. Dewalt (1994) và Paul Mundy (1993) khẳng định việc tích hợp tri thức địa phương vào các dự án phát triển giúp tăng quyền tự quyết và năng lực tự phục hồi của cộng đồng.

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam:

• Về lý luận tri thức địa phương: Các công trình của Hoàng Xuân Tý và Lê Trọng Cúc (1998), Ngô Đức Thịnh (1995, 2004), Nguyễn Duy Thiệu (1994), Phạm Quang Hoan (2005), Phan Văn Tân và cộng sự, Bùi Hoài Sơn (2008), Vũ Trường Giang (2007, 2009, 2012), Ngô Thị Phương Lan (2013), Ngô Văn Lệ và cộng sự (2012, 2015, 2016) đã phân loại tri thức dân gian thành các nhóm: nhận thức tự nhiên - môi trường, kỹ thuật sản xuất, đời sống vật chất, tổ chức quản lý xã hội và văn hóa tinh thần.
• Về thích ứng lũ và sinh kế tại Đồng bằng sông Cửu Long: Nghiên cứu của Dương Văn Nhã (2006), Mai Văn Tùng (2006), Hoàng Thị Hoàng Ngân (2010), Van và cộng sự (2011), Bùi Quang Vinh (2013), Nguyễn Kim Uyên (2013), Hanh (2014) khảo sát tác động của lũ, biện pháp công trình (đê bao triệt để, đê bao tháng Tám) và phi công trình đối với sinh kế nông hộ vùng ngập lũ.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu riêng lẻ về lũ lụt ở ĐBSCL hoặc nghiên cứu tri thức bản địa ở vùng đồng bào thiểu số miền núi, nhưng chưa có công trình nào hệ thống hóa đầy đủ, chi tiết các nhóm kinh nghiệm bản địa trong dự báo thời tiết, dự báo lũ và kỹ thuật sản xuất nông nghiệp tại vùng đầu nguồn lũ An Giang. Đồng thời, các nghiên cứu trước đây chưa lượng hóa được mức độ phù hợp thực tế của từng kinh nghiệm trong điều kiện thủy văn thay đổi, cũng như chưa kết hợp Khung sinh kế bền vững để phân tích tương quan giữa việc áp dụng kiến thức bản địa với Chỉ số tổn thương sinh kế (LVI) theo các tiểu vùng sinh thái (đầu nguồn, giữa nguồn, cuối nguồn) và theo điều kiện có đê bao hoặc không có đê bao.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và phân loại khái niệm

Luận án dựa trên các khung lý thuyết và khái niệm chuẩn mực sau:

1. Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - SLF của DFID): Phân tích sinh kế dựa trên 5 nguồn vốn: Nguồn vốn nhân lực (học vấn, kinh nghiệm, lao động), Nguồn vốn tự nhiên (đất đai, nước mặt, phù sa, nguồn lợi thủy sản), Nguồn vốn xã hội (mạng lưới quan hệ, sự tương trợ cộng đồng, tổ hợp tác), Nguồn vốn vật chất (nhà cửa, công trình đê bao, máy móc, ngư cụ) và Nguồn vốn tài chính (thu nhập, tích lũy, tiếp cận tín dụng).
2. Chỉ số tổn thương sinh kế (Livelihood Vulnerability Index - LVI): Được phát triển để lượng hóa mức độ tổn thương của nông hộ vùng lũ. Chỉ số này tích hợp các hợp phần chính gồm: đặc điểm nhân khẩu, chiến lược sinh kế, mạng lưới xã hội, nguồn nước, tài nguyên thiên nhiên, kiến thức - kỹ năng, thu nhập - tài chính và thảm họa thiên tai.
3. Đánh giá tính dễ bị tổn thương theo IPCC (LVI-IPCC): Tổng hợp các hợp phần thành ba chiều cạnh tác động: Phơi nhiễm (Exposure), Độ nhạy cảm (Sensitivity) và Năng lực thích ứng (Adaptive Capacity).
4. Phân loại kiến thức bản địa: Kế thừa cách tiếp cận của Louise (1998), IIRR (1996) và Ngô Đức Thịnh (2004), phân chia thành: thông tin, kỹ thuật thực hành sản xuất, nhận biết chỉ thị môi trường, bảo quản nông sản và phương thức sinh hoạt thích nghi.

Tiêu chí phân định	Kiến thức bản địa (Broding & Schonberger, 2000; Bùi Hoài Sơn, 2008)	Kiến thức khoa học / hàn lâm (Broding & Schonberger, 2000; Bùi Hoài Sơn, 2008)
Hình thức lưu truyền	Truyền miệng, thực hành, câu ca dao tục ngữ, biểu diễn	Ghi chép văn bản, giáo trình, ấn phẩm, cơ sở dữ liệu số
Cơ chế tiếp nhận	Quan sát, thử - sai, trải nghiệm thực tiễn cuộc sống	Lý thuyết, nghiên cứu quy chuẩn, giáo dục chính quy
Phương pháp tư duy	Trực giác, tiếp cận tổng thể, kinh nghiệm dân gian	Phân tích, quy nạp, trừu tượng hóa, thực nghiệm kiểm chứng
Bản chất dữ liệu	Chủ yếu định tính, mang tính đại chúng tại địa phương	Chủ yếu định lượng, mang tính chuyên môn hóa, phổ quát
Mục đích sử dụng	Phục vụ trực tiếp cho sự sinh tồn và sinh kế địa phương	Khám phá quy luật tự nhiên, dự báo có kiểm soát

Phương pháp nghiên cứu và thu thập dữ liệu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định tính và định lượng:

• Phương pháp chọn vùng nghiên cứu: Chọn 3 huyện đại diện theo lát cắt thủy văn dọc tỉnh An Giang:
  • Vùng đầu nguồn: Huyện An Phú (xã Phú Hữu), đặc trưng ngập sâu, lũ về sớm, tiếp giáp biên giới Campuchia.
  • Vùng giữa nguồn: Huyện Châu Thành (xã Vĩnh An), đặc trưng ngập trung bình, có hệ thống đê bao sản xuất lúa 3 vụ phát triển.
  • Vùng cuối nguồn: Huyện Tri Tôn (xã Vĩnh Phước), đặc trưng ngập nông hơn, chịu ảnh hưởng thoát lũ ra biển Tây thuộc vùng Tứ giác Long Xuyên.
• Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp: Thu thập số liệu khí tượng - thủy văn (chuỗi dữ liệu mực nước đỉnh lũ và tần suất lũ tại trạm Tân Châu giai đoạn 1926-2015, dữ liệu nhiệt độ giai đoạn 1985-2015), số liệu thống kê kinh tế - xã hội, báo cáo thiệt hại do lũ (các năm 2000, 2011, 2016) và tiến trình phát triển hệ thống đê bao qua các thời kỳ.
• Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp:
  • Khảo sát nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) tại các điểm nghiên cứu.
  • Thảo luận nhóm tập trung và phỏng vấn bảng hỏi đối với Người am hiểu địa phương (Key Informant Panel - KIP) bao gồm các nông dân cao tuổi, giàu kinh nghiệm và cán bộ nông nghiệp cơ sở.
  • Điều tra nông hộ bằng bảng câu hỏi cấu trúc đối với các hộ sản xuất nông nghiệp trong và ngoài đê bao tại 3 xã nghiên cứu.

Phương pháp phân tích và xử lý số liệu

• Xử lý dữ liệu: Nhập liệu và phân tích bằng phần mềm thống kê SPSS (Statistical Package for Social Sciences).
• Các kỹ thuật phân tích thống kê:
  • Thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn) nhằm mô tả đặc điểm nhân khẩu, hiện trạng áp dụng kiến thức bản địa.
  • Bảng chéo (crosstab) để phân tích tần suất sử dụng các chỉ báo dân gian giữa các tiểu vùng.
  • Kiểm định so sánh trung bình hai mẫu độc lập (Independent Samples T-test) để đánh giá sự khác biệt về chỉ số tổn thương sinh kế giữa nhóm nông hộ trong và ngoài đê bao.
  • Phân tích phương sai một yếu tố (One-way ANOVA) so sánh sự khác biệt về kiến thức và các chỉ số LVI giữa 3 vùng sinh thái (đầu nguồn, giữa nguồn, cuối nguồn).
  • Phân tích hệ số tương quan Pearson (Pearson correlation) nhằm xác định chiều hướng và mức độ liên hệ giữa việc nắm giữ/sử dụng kiến thức bản địa với mức độ tổn thương sinh kế của nông hộ.
• Xây dựng chỉ số LVI và LVI-IPCC: Chuẩn hóa các biến chỉ thị thành các chỉ số thành phần từ 0 đến 1, sau đó tổng hợp trọng số để tính chỉ số tổn thương chung cho từng nhóm nông hộ theo khu vực địa lý và đê bao.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương này thiết lập cơ sở đặt vấn đề nghiên cứu về vai trò kép của lũ tại tỉnh An Giang: vừa mang lại phù sa, nguồn lợi thủy sản, cải tạo môi trường đất, vừa tiềm ẩn hiểm họa thiên tai đe dọa sinh kế khi diễn biến ngập lụt trở nên dị thường. Tác giả xác định tính cấp thiết của việc bảo tồn tri thức bản địa, trình bày hệ thống mục tiêu nghiên cứu (1 mục tiêu tổng quát, 3 mục tiêu cụ thể), 4 câu hỏi nghiên cứu trọng tâm, xác định đối tượng là nông hộ sản xuất nông nghiệp trong và ngoài đê bao tại 3 huyện An Phú, Châu Thành, Tri Tôn, đồng thời nêu rõ ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án.

Chương 2: Tổng quan tài liệu

Chương 2 cung cấp nền tảng lý luận toàn diện qua 6 nội dung trọng tâm:

1. Khái niệm, bản chất, 4 đặc điểm cốt lõi và các loại hình kiến thức bản địa; so sánh kiến thức bản địa với kiến thức khoa học và kiến thức hàn lâm.
2. Tổng quan về biến đổi khí hậu, thiên tai và các kịch bản nước biển dâng, mức độ hiểm họa thiên tai tại Việt Nam và ĐBSCL.
3. Lý thuyết về sinh kế bền vững và khung phân tích 5 nguồn vốn sinh kế (SLF).
4. Các phương pháp lượng hóa tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu và lũ lụt (phương pháp LVI, LVI-IPCC, FVI).
5. Khái niệm thích ứng và các giải pháp thích ứng công trình/phi công trình.
6. Đặc điểm thủy văn lũ ở ĐBSCL và tỉnh An Giang: phân tích diễn biến đỉnh lũ trạm Tân Châu từ năm 1926 đến 2015, nhiệt độ từ 1985 đến 2015, cùng quá trình hình thành, phát triển của hệ thống đê bao kiểm soát lũ.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 chi tiết hóa phương pháp luận và tiến trình triển khai nghiên cứu:

• Thiết lập khung tiếp cận sinh kế bền vững gắn với phân tích tri thức bản địa.
• Quy trình chọn 3 tiểu vùng nghiên cứu đại diện cho vùng đầu nguồn (An Phú), giữa nguồn (Châu Thành) và cuối nguồn (Tri Tôn) cùng cơ cấu mẫu điều tra hộ trong và ngoài đê bao.
• Hệ thống hóa các phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp (khí tượng thủy văn, lịch sử thiệt hại lũ 2000, 2011, 2016) và sơ cấp (PRA, KIP, điều tra hộ).
• Quy định cụ thể hệ thống thang đo, bảng phân loại mức độ tổn thương của chỉ số LVI, phân nhóm các hợp phần chính theo ba yếu tố ảnh hưởng của IPCC (phơi nhiễm, nhạy cảm, năng lực thích ứng).
• Chi tiết hóa quy trình phân tích định lượng trên phần mềm SPSS phục vụ giải quyết từng mục tiêu nghiên cứu cụ thể.

Chương 4: Kết quả thảo luận

Chương 4 là chương nội dung thực nghiệm trọng tâm của luận án, tập trung vào các kết quả phân tích số liệu thu thập được:

1. Đặc điểm kinh tế - xã hội và diễn biến lũ:

• Khảo sát đặc điểm nhân khẩu của nông hộ (trình độ học vấn, quy mô gia đình, diện tích đất canh tác, số năm kinh nghiệm sản xuất lúa).
• Tổng hợp biên niên các sự kiện lịch sử liên quan đến lũ tại xã Phú Hữu (An Phú), xã Vĩnh An (Châu Thành) và xã Vĩnh Phước (Tri Tôn).
• Đánh giá diễn biến đỉnh lũ tháng 9 qua các năm và phân tích quan điểm của người dân về sự suy giảm lượng nước lũ và lượng phù sa trong 10 năm qua, cùng thiệt hại qua các đợt lũ lớn (2000, 2011, 2016).

2. Hệ thống hóa và đánh giá tính phù hợp của 9 nhóm kiến thức bản địa: Luận án đã hệ thống hóa kho tàng tri thức dân gian của nông dân An Giang thành 9 nhóm nội dung cụ thể:

1. Dự báo thời tiết: Quan sát dấu hiệu của động vật (kiến di đàn, chuồn chuồn bay thấp/cao, ếch nhái kêu, chim chóc); thực vật (cây cỏ chỉ thị, hiện tượng rụng lá, ra chồi); hiện tượng khí quyển (trời, mây ráng đỏ, sao sáng/mờ, cầu vồng).
2. Dự báo lũ lụt: Nhận biết lũ lớn/nhỏ, lũ sớm/muộn qua sự xuất hiện của các loài cá non, tổ ong làm trên cao hay thấp, mức độ sinh trưởng của cây bình bát, cỏ ống; hướng gió thổi (gió chướng, gió bấc) và sự thay đổi màu sắc của nước sông.
3. Nhận biết đất tốt và đất xấu: Dựa vào sự xuất hiện của các loài chỉ thị đất (giun đất, cỏ dại đặc trưng) và màu sắc, kết cấu tầng đất phù sa bồi đắp sau mùa lũ.
4. Bảo quản giống và thực phẩm: Kỹ thuật phơi sấy, gác bếp, bảo quản hạt giống lúa trong chum, vò bằng tro trấu; phương pháp ủ mắm, làm cá khô để dự trữ lương thực trong mùa nước nổi kéo dài.
5. Ươm giống nảy mầm và bón phân: Kỹ thuật ủ giống lúa theo độ ẩm tự nhiên, quan sát bọt nước để xác định thời điểm bón phân đón đòng phù hợp.
6. Chăn nuôi gia súc, gia cầm trong mùa lũ: Làm chuồng trại nổi, bè nuôi gia cầm trên mặt nước, kỹ thuật chăm sóc thú y bằng thảo mộc tự nhiên.
7. Đánh bắt thủy sản mùa lũ: Kinh nghiệm sử dụng cành cây me nước (ngọt nước, nhiều rong bám) để làm chà (đặt chà dưới lòng sông) nhằm thu hút tôm cá tập trung đánh bắt tự nhiên.
8. Kỹ thuật cất nhà sàn thích ứng ngập lụt: Thiết kế cột kê, sàn gỗ nâng cao vượt mức đỉnh lũ lịch sử, xu hướng điều chỉnh độ cao sàn nhà khi chế độ lũ có sự thay đổi.
9. Sử dụng cây thuốc nam tự nhiên trị bệnh: Danh mục các loại cây cỏ vườn nhà và mọc hoang dã dùng chữa trị các bệnh thông thường phát sinh trong mùa lũ (tiêu chảy, cảm sốt, da liễu do ngâm nước).

3. Đánh giá tính phù hợp và hiện trạng sử dụng:

• Đánh giá mức độ chính xác của các dấu hiệu dự báo thời tiết, dự báo lũ và kỹ thuật sản xuất trong bối cảnh khí hậu biến động. Nhiều kinh nghiệm dự báo lũ dựa vào chu kỳ thời gian cố định trước đây đã giảm độ chính xác do tác động điều tiết của các công trình thủy điện thượng nguồn và hệ thống đê bao vùng châu thổ.
• So sánh sự khác biệt trong việc tiếp cận và ứng dụng kiến thức bản địa giữa ba vùng sinh thái (đầu nguồn, giữa nguồn, cuối nguồn) và giữa nhóm nông hộ trong vùng đê bao khép kín (tập trung sản xuất lúa vụ 3) với ngoài đê bao (duy trì sinh kế khai thác mùa lũ).

4. Đánh giá Chỉ số tổn thương sinh kế (LVI và LVI-IPCC):

• Tính toán chi tiết giá trị của 5 nguồn vốn sinh kế và các yếu tố phụ của chỉ số LVI đối với nông hộ vùng trong và ngoài đê bao.
• Kết quả kiểm định t-test và ANOVA cho thấy: Mức độ tổn thương sinh kế có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các vùng sinh thái. Vùng đầu nguồn (An Phú) có mức độ phơi nhiễm thiên tai cao hơn nhưng nguồn vốn tự nhiên từ lũ dồi dào hơn; vùng giữa nguồn (Châu Thành) có thế mạnh về vốn tài chính và vật chất nhờ sản xuất thâm canh trong đê bao nhưng đối mặt với suy giảm độ phì nhiêu của đất và gia tăng chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật.
• Phân tích tương quan Pearson: Cho thấy mối tương quan nghịch giữa mức độ am hiểu/áp dụng kiến thức bản địa phù hợp với chỉ số tổn thương sinh kế (nông hộ nắm giữ và vận dụng linh hoạt kiến thức bản địa có chỉ số tổn thương sinh kế thấp hơn).

5. Những trở ngại trong sản xuất và giải pháp:

• Nông dân đối mặt với các trở ngại lớn: dịch hại chuột phá hoại mùa màng, suy giảm nguồn lợi cá tự nhiên, suy giảm phù sa bồi đắp, thiếu thông tin dự báo chính xác và áp lực chi phí vật tư nông nghiệp gia tăng.
• Đề xuất hai nhóm giải pháp: Giải pháp kỹ thuật - sinh kế thích ứng lũ (chuyển đổi mùa vụ, mô hình sinh kế dựa vào lũ như trồng rau màu trên bè lục bình, nuôi thủy sản mùa lũ) và Giải pháp bảo tồn, tư liệu hóa, tích hợp kiến thức bản địa vào chương trình khuyến nông địa phương.

Chương 5: Kết luận và đề xuất

Chương 5 đúc kết toàn bộ các kết quả đạt được tương ứng với các mục tiêu nghiên cứu; khẳng định vai trò thực tiễn của tri thức bản địa trong quản lý rủi ro thiên tai; đồng thời đưa ra các đề xuất cụ thể đối với chính quyền các cấp, cơ quan quản lý nông nghiệp tỉnh An Giang và vùng ĐBSCL nhằm bảo tồn tri thức dân gian, quy hoạch đê bao hợp lý và nâng cao năng lực thích ứng sinh kế bền vững cho người dân vùng lũ.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Hệ thống hóa toàn diện tri thức bản địa vùng lũ: Luận án là công trình nghiên cứu đầu tiên tại tỉnh An Giang tiến hành tổng hợp, phân loại có hệ thống 9 nhóm kiến thức bản địa trong dự báo thời tiết, dự báo lũ và kỹ thuật sản xuất - sinh hoạt nông nghiệp của cư dân châu thổ.
2. Cung cấp cơ sở khoa học kiểm chứng tri thức dân gian: Nghiên cứu đã phân tích, luận giải tính phù hợp và tính hạn chế của các chỉ báo dân gian dưới tác động của biến đổi khí hậu và can thiệp nhân tạo (thủy điện thượng nguồn, đê bao khép kín), chỉ ra những kinh nghiệm còn giữ nguyên giá trị dự báo và những kinh nghiệm đã bị sai lệch.
3. Phương pháp luận tích hợp: Ứng dụng thành công Khung sinh kế bền vững (SLF) kết hợp phương pháp tính toán Chỉ số tổn thương sinh kế (LVI) và LVI-IPCC để lượng hóa mối tương quan giữa tri thức bản địa và năng lực giảm thiểu tính dễ bị tổn thương của nông hộ theo từng tiểu vùng thủy văn (đầu nguồn, giữa nguồn, cuối nguồn) và theo quy hoạch đê bao (trong/ngoài đê bao).

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và kiến nghị giải pháp

1. Cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý rủi ro thiên tai: Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn cho các nhà hoạch định chính sách nông nghiệp và quản lý tài nguyên nước tại An Giang và ĐBSCL trong việc xây dựng kế hoạch thích ứng dựa vào cộng đồng.
2. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát huy tri thức:
   • Xây dựng cẩm nang ghi chép và tư liệu hóa tri thức bản địa phục vụ giáo dục cộng đồng và truyền dạy cho thế hệ trẻ.
   • Kết hợp hài hòa giữa dự báo khí tượng thủy văn hiện đại với các dấu hiệu quan sát sinh thái dân gian trong hệ thống cảnh báo sớm tại cộng đồng.
   • Tái cơ cấu mô hình sản xuất nông nghiệp mùa lũ: khuyến khích xả lũ lấy phù sa theo chu kỳ vào vùng đê bao, phát triển các mô hình sinh kế thích ứng mùa nước nổi (trồng dưa hấu/hoa màu trên nền lục bình, khai thác và nuôi thủy sản nước ngọt) nhằm đa dạng hóa nguồn thu nhập và giảm phụ thuộc vào độc canh cây lúa.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Theo nội dung trình bày trong phạm vi luận án, các hạn chế và hướng mở rộng nghiên cứu được ghi nhận như sau:

• Về phạm vi nội dung: Luận án giới hạn khảo sát ở khía cạnh kiến thức bản địa và năng lực thích ứng sinh kế trong sản xuất nông nghiệp của hộ nông dân; chưa đi sâu phân tích cơ chế sinh lý, sinh hóa của các chỉ thị thực vật/động vật trong dự báo cũng như chưa thực hiện hạch toán chi tiết hiệu quả kinh tế - kỹ thuật nông học và cân bằng sinh thái môi trường chuyên sâu.
• Về phạm vi không gian: Nghiên cứu tập trung tại 3 huyện đại diện của tỉnh An Giang (An Phú, Châu Thành, Tri Tôn); đặc thù thủy văn và văn hóa của vùng Tứ giác Long Xuyên có thể có những nét riêng biệt so với vùng Đồng Tháp Mười hoặc vùng bán đảo Cà Mau.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Cần mở rộng khảo sát trên toàn vùng sinh thái ngập lũ ĐBSCL; tiến hành các nghiên cứu thực nghiệm liên ngành giữa sinh học, khí tượng học và nông học để kiểm chứng cơ chế khoa học của các loài chỉ thị môi trường; nghiên cứu sâu hơn về cơ chế chuyển giao và bảo tồn tri thức bản địa trong trường học và các hợp tác xã nông nghiệp.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên: Cung cấp tài liệu tham khảo trong các chuyên ngành Phát triển nông thôn, Biến đổi khí hậu, Quản lý tài nguyên thiên nhiên, Xã hội học nông thôn; là hình mẫu về phương pháp luận kết hợp phân tích định tính (PRA, KIP) và định lượng (LVI, LVI-IPCC, ANOVA, kiểm định t, tương quan Pearson).
• Các nhà quản lý nông nghiệp và cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ thực tiễn cho Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh An Giang và các tỉnh vùng ĐBSCL trong việc quy hoạch phân vùng kiểm soát lũ, điều tiết lịch thời vụ xả lũ lấy phù sa và thiết kế các chương trình sinh kế thích ứng dựa vào cộng đồng.
• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan quản lý thiên tai: Sử dụng làm tài liệu hướng dẫn khai thác tri thức bản địa trong các dự án nâng cao năng lực ứng phó thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu tại vùng đồng bằng châu thổ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã hệ thống hóa bao nhiêu nhóm kiến thức bản địa của nông dân tỉnh An Giang? Luận án đã hệ thống hóa 9 nhóm kiến thức bản địa chính: (1) Dự báo thời tiết; (2) Dự báo lũ lụt; (3) Nhận biết đất tốt và đất xấu; (4) Bảo quản các loại giống và bảo quản thực phẩm; (5) Ươm giống nảy mầm và bón phân; (6) Chăn nuôi gia súc, gia cầm; (7) Đánh bắt cá trên sông bằng chà me nước; (8) Cất nhà sàn thích ứng với lũ; (9) Chữa bệnh thông thường bằng các loại cây thuốc tự nhiên.

2. Người dân địa phương sử dụng những dấu hiệu tự nhiên nào để dự báo thời tiết và dự báo lũ? Để dự báo thời tiết và lũ lụt, người dân dựa vào:

• Dấu hiệu động vật: Tập tính di đàn của kiến, chuồn chuồn bay, tiếng kêu của ếch nhái, vị trí làm tổ của chim cút/ong, sự xuất hiện của cá non.
• Dấu hiệu thực vật: Sự đâm chồi, ra hoa, kết trái của các cây thân gỗ địa phương (bình bát, me nước), sự phát triển của cỏ ống.
• Hiện tượng tự nhiên - thủy văn: Quan sát trăng, sao, mây ráng đỏ, cầu vồng, chu kỳ con nước, hướng gió chướng/gió bấc và sự thay đổi màu nước trên sông.

3. Phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương sinh kế được luận án sử dụng là gì? Luận án sử dụng Khung sinh kế bền vững (SLF) kết hợp phương pháp tính toán Chỉ số tổn thương sinh kế (LVI) và Chỉ số tổn thương sinh kế theo IPCC (LVI-IPCC). Chỉ số được tính toán dựa trên các hợp phần chính (nhân khẩu, chiến lược sinh kế, mạng lưới xã hội, nguồn nước, tài nguyên, kiến thức - kỹ năng, thu nhập - tài chính, thiên tai) và quy về 3 yếu tố: Phơi nhiễm, Độ nhạy cảm và Năng lực thích ứng.

4. Sự khác biệt về tính dễ bị tổn thương sinh kế giữa nông hộ trong đê bao và ngoài đê bao là gì? Nông hộ ngoài đê bao có mức độ phơi nhiễm trực tiếp với lũ cao hơn, dễ bị gián đoạn sinh kế khi lũ lớn bất thường nhưng lại thụ hưởng nguồn lợi tự nhiên (phù sa, thủy sản) và nắm giữ, áp dụng nhiều kiến thức bản địa thích ứng hơn. Ngược lại, nông hộ trong đê bao kiểm soát được mùa vụ để sản xuất 3 vụ lúa, có vốn vật chất tốt hơn nhưng đối mặt với tình trạng suy thoái độ phì đất, chi phí sản xuất tăng do thiếu phù sa và giảm dần các kỹ năng thích nghi với lũ tự nhiên.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Phạm Xuân Phú là công trình nghiên cứu chuyên ngành Phát triển nông thôn, đã hệ thống hóa thành công 9 nhóm kiến thức bản địa và đánh giá mức độ phù hợp thực tế của chúng trong việc thích ứng với lũ tại tỉnh An Giang. Bằng việc kết hợp phương pháp định tính và định lượng qua Khung sinh kế bền vững và chỉ số LVI, luận án đã làm rõ sự khác biệt về mức độ tổn thương sinh kế giữa ba vùng sinh thái (đầu nguồn, giữa nguồn, cuối nguồn) cũng như giữa khu vực trong và ngoài đê bao. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho việc ban hành các chính sách bảo tồn tri thức dân gian và hoạch định chiến lược sinh kế thích ứng lũ bền vững tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ An Giang là một trong những tỉnh đầu nguồn của Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) nên chịu ảnh hưởng của lũ hàng năm. Theo Dương Văn Nhã (2006), khi lũ về, bên cạnh việc mang một lượng lớn phù sa để bồi đắp, cải thiện độ phì của đất, vệ sinh đồng ruộng, rửa phèn, lũ còn tạo việc làm và thu nhập cho người dân qua việc đánh bắt cá tự nhiên, hái rau thủy sinh, các dịch vụ du lịch. Tuy nhiên, lũ cũng mang đến một số bất lợi cho người dân, cụ thể từ năm 2000 cho đến nay diễn biến bất thường của lũ đã làm ảnh hưởng đến các hoạt động sinh kế của người dân. Để có thể thích ứng với những thay đổi của lũ, với những thay đổi của xã hội và môi trường con người phải luôn biết cách sử dụng kiến thức bản địa để khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách thích hợp và quản lý một cách linh hoạt hơn (CRES, 2010).

Kiến thức bản địa trong thích nghi với lũ ở An Giang được hiểu là kinh nghiệm được tích lũy của cộng đồng địa phương qua nhiều thế hệ và được thừa kế một cách rộng rãi, nó được phản ảnh qua việc người dân địa phương sống và ứng phó hài hòa với lũ hàng năm để khai thác hiệu quả các nguồn tài nguyên do lũ mang lại, nhưng tránh được các tổn thương do lũ gây ra (Van et al. Công tác ứng phó với lũ dựa trên kiến thức sẵn có của cộng đồng địa phương cần được tìm hiểu và phổ biến hiệu quả để góp phần vào phát triển bền vững của địa phương trước hoàn cảnh của biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến thay đổi bất thường của lũ. Đã có nhiều tác giả nghiên cứu về kiến thức bản bản địa về thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo tồn về cây dược liệu, bảo tồn gen, giống địa phương, sống chung với lũ ở ĐBSCL, thay đổi thời tiết. của các tác giả Warren (1995); Luise (1999); Hoàng Xuân Tý và Lê Trọng Cúc (1998); Mai Văn Tùng (2006), Hoàng Thị Hoàng Ngân (2010); Van et al., (2011); Bùi Quang Vinh (2013); Nguyên Kim Uyên (2013); Hanh (2014); Ngô Văn Lệ và ctv.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy chưa có nhiều nghiên cứu về hệ thống hóa và đánh giá tính phù hợp của kiến thức bản địa trong khả năng thích nghi với những thay 1 đổi của lũ trong sản xuất nông nghiệp ở địa bàn nghiên cứu trước bối cảnh biến đổi khí hậu. Do đó, đề tài “ Kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ của nông dân tỉnh An Giang” được tiến hành nhằm tìm hiểu hệ thống hóa và đánh giá sự phù hợp của kiến thức bản địa góp phần cung cấp cơ sở khoa học và thự tiễn cho khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị sử dụng kiến thức bản địa của nông dân tỉnh An Giang giảm nhẹ tính dễ bị tổn thương của nông dân trong sản xuất nông nghiệp trước bối cảnh của biến đổi khí hậu.2 MỤC TIÊU CỦA LUẬN ÁN 1.1 Mục tiêu tổng quát Cung cấp các thông tin về kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ của nông dân tỉnh An Giang nhằm làm cơ sở khoa học cho việc đề xuất giải pháp và chính sách phù hợp trong việc sử dụng kiến thức bản địa để giảm tính dễ bị tổn thương để thích ứng với thay đổi chế độ ngập lũ và chiến lược sinh kế của người dân vùng lũ được hiệu quả và bền vững.