Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa và Khả Năng Thích Ứng Với Lũ Của Nông Dân Tỉnh An Giang

Luận án tiến sĩ phân tích ngành phát triển nông thôn kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ của nông dân tỉnh an giang, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm,

• Tác giả: Phạm Xuân Phú
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Ngọc Đệ
• Trường học: Trường Đại Học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Phát Triển Nông Thôn
• Đề tài: Khả Năng Thích Ứng Với Lũ Của Nông Dân An Giang: Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM TẠ
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH SÁCH BẢNG
• DANH SÁCH HÌNH
• HỘP THÔNG TIN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. MỤC TIÊU CỦA LUẬN ÁN
• 1.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI,Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN LUẬN ÁN
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ KIẾN THỨC BẢN ĐỊA VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU KIẾN THỨC BẢN ĐỊA Ở TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM
• 2.1.1. Khái niệm và quan điểm về kiến thức bản địa
• 2.1.2. Đặc điểm của kiến thức bản địa
• 2.1.3. Các loại hình của kiến thức bản địa
• 2.1.4. Phương pháp tiếp cận trong nghiên cứu kiến thức bản địa
• 2.1.5. Tầm quan trọng của kiến thức bản địa và điều kiện để phát huy tốt vai trò của kiến thức bản địa
• 2.1.6. Các hình thức lưu giữ và bảo tồn kiến thức bản địa.Tình hình nghiên cứu kiến thức bản địa trên thế giới và ViệtNam
• 2.1.6.1. Tình hình nghiên cứu kiến thức bản địa trên thế giới
• 2.1.6.2. Tình hình nghiên cứu kiến thức bản địa ở Việt Nam
• 2.2. TỔNG QUAN VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU, THIÊN TAI VÀ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ THIÊN TAI TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM
• 2.2.1. Tổng quan về biến đổi khí hậu, thiên tai trên thế giới và Việt Nam
• 2.2.1.1. Khái niệm về biến đổi khí hậu
• 2.2.1.2. Khái niệm về thiên tai
• 2.2.2. Tác động của BĐKH và thiên tai trên thế giới và Việt Nam
• 2.2.2.1. Tác động của BĐKH về thảm họa thiên tai trên thế giới
• 2.2.2.2. Tác động của BĐKH về thảm họa thiên tai ở Việt Nam
• 2.3. TỔNG QUAN VỀ SINH KẾ BỀN VỮNG
• 2.3.1. Khái niệm về sinh kế
• 2.3.2. Khung sinh kế
• 2.4. CÁC PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG VÀ CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN TỔN THƯƠNG SINH KẾ TRÊN THẾ VÀ VIỆT NAM
• 2.4.1. Khái niệm về tổn thương
• 2.4.2. Các nghiên cứu liên quan đến tổn thương sinh kế trên thế giới và Việt Nam
• 2.4.2.1. Đối với tổn thương trên thế giới
• 2.4.2.2. Đối với tôn thương ở Việt Nam
• 2.4.3. Các phương pháp xác định tính dễ bị tổn thương
• 2.4.3.1. Phương pháp đánh giá tổn thương do BĐKH
• 2.4.3.2. Phương pháp đánh giá tổn thương về sinh kế
• 2.4.3.3. Phương pháp tổn thương về lũ
• 2.4.3.4. Phương pháp tiếp cận khung sinh kế bền vững
• 2.5. Thích ứng và giải pháp thích ứng với lũ và BĐKH
• 2.5.1. Khái niệm thích ứng
• 2.5.2. Các biện pháp thích ứng với lũ và BĐKH
• 2.6. DIỄN BIẾN LŨ Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG VÀ TỈNH AN GIANG
• 2.6.1. Khái niệm lũ và phân loại lũ
• 2.6.2. Đặc điểm và diễn biến lũ ở khu vực ĐBSCL
• 2.6.3. Diễn biến thời tiết và lũ qua các năm ở tỉnh An Giang
• 2.6.4. Các biện pháp thích ứng và giảm nhẹ lũ ở ĐBSCL đã thực hiện
• 2.6.4.1. Biện pháp công trình
• 2.6.4.2. Biện pháp phi công trình
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP CHỌN VÙNG VÀ CHỌN MẪU NC
• 3.2.1. Phương pháp chọn vùng nghiên cứu
• 3.2.2. Phương pháp chọn mẫu
• 3.3. PHƯƠNG PHÁP THU THẬP SỐ LIỆU
• 3.3.1. Thu thập tài liệu thứ cấp
• 3.3.2. Thu thập số liệu sơ cấp
• 3.4. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ VÀ PHÂN TÍCH SỐ LIỆU
• 3.4.1. Phương pháp phân tích số liệu
• 3.4.1.1. Mục tiêu 1: Hệ thống hóa và đánh giá được sự phù hợp của KTBĐ và khả năng thích ứng với lũ của nông dân ở các điều kiện khác nhau
• 3.4.1.2. Mục tiêu 2: Phân tích tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng với lũ của nông dân ở các điều kiện khác nhau
• 3.4.1.3. Mục tiêu 3: Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị sử dụng KTBĐ của nông dân tỉnh An Giang
• 3.4.2. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ THẢO LUẬN
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM KHẢO SÁT CỦA NÔNG HỘ
• 4.2. ĐẶC ĐIỂM CÁC VÙNG KHẢO SÁT
• 4.2.1. Đặc điểm về kinh tế - xã hội vùng nghiên cứu
• 4.2.2. Diễn biến lũ tại vùng khảo sát
• 4.2.3. Ảnh hưởng của lũ đến cuộc sống và sản xuất của người dân
• 4.3. HỆ THỐNG HÓA VÀ ĐÁNH GIÁ TÍNH PHÙ HỢP KIẾN THỨC BẢN ĐỊA VÀ KHẢ NĂNG THÍCH ỨNG VỚI LŨ TRONG SXNN VÀ ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI DÂN Ở ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 4.3.1. Hệ thống hóa kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ trong SXNN và đời sống của người dân
• 4.3.1.1. Kiến thức bản địa của người dân trong dự báo thời tiết
• 4.3.1.2. Kiến thức bản địa của người dân trong dự báo thích ứng với lũ
• 4.3.1.3. Kiến thức bản địa của người dân trong nhận biết đất tốt và đất xấu qua dấu hiệu của động vật và chỉ thị môi trường
• 4.3.1.4. Kiến thức bản địa của người dân trong bảo quản các loại giống và bảo quản thực phẩm
• 4.3.1.5. Kiến thức bản địa của người dân ươm giống nẩy mầm và bón phân trong hoạt động SXNN
• 4.3.1.6. Kiến thức bản địa của người dân trong chăn nuôi gia súc gia cầm
• 4.3.1.7. Kiến thức bản địa của người dân trong đánh bắt cá trên sông
• 4.3.1.8. Kiến thức bản địa của người dân trong xây nhà thích ứng với lũ
• 4.3.1.9. Kiến thức bản địa của người dân trong việc chữa bệnh từ các loại cây thuốc tự nhiên
• 4.3.2. Đánh giá tính phù hợp kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ trong SXNN và đời sống của người dân
• 4.3.2.1. Đánh giá tính phù hợp của kiến thức bản địa mà người dân sử dụng trong dự báo thời tiết
• 4.3.2.2. Đánh giá tính phù hợp của kiến thức bản địa mà người dân sử dụng trong dự báo lũ
• 4.3.2.3. Đánh giá tính phù hợp của kiến thức bản địa mà người dân sử dụng trong SXNN và đời sống
• 4.4. HIỆN TRẠNG SỬ DỤNG KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA NGƯỜI DÂN Ở BA VÙNG NGHIÊN CỨU ( ĐẦU NGUỒN, GIỮA NGUỒN, CUỐI NGUỒN) TRONG DỰ BÁO VÀ THÍCH ỨNG VỚI LŨ
• 4.4.1. Quan điểm của người dân về lũ và vai trò của lũ trong hoạt động sản xuất nông nghiệp
• 4.4.2. Nhận định về sự thay đổi của lũ đối với đời sống và hoạt động SXNN
• 4.4.3. Hiện trạng sử dụng kiến thức bản địa của người dân trong dự báo lũ ở vùng nghiên cứu
• 4.4.4. Hiện trạng sử dụng kiến thức bản địa của người dân trong thích nghi với lũ
• 4.4.5. Hiện trạng sử dụng kiến thức bản địa của người dân trong SXNN và khả năng thích nghi với lũ
• 4.5. XU HƯỚNG NGƯỜI DÂN SỬ DỤNG CÁC KÊNH THÔNG TIN ĐỂ DỰ ĐOÁN VÀ KHẢ NĂNG THÍCH ỨNG VỚI LŨ
• 4.6. ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO LŨ ĐẾN SINH KẾ CỦA NÔNG HỘ VÙNG TRONG VÀ NGOÀI ĐÊ BAO
• 4.6.1. Đánh giá tính dễ bị tổn thương do lũ đến sinh kế của nông hộ ở vùng ngoài đê bao
• 4.6.2. Đánh giá tính dễ bị tổn thương do lũ đến sinh kế của nông hộ ở vùng trong đê bao
• 4.7. MỐI QUAN HỆ GIỮA TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG SINH KẾ VÀ VIỆC SỬ DỤNG KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA NÔNG HỘ TRONG VÀ NGOÀI ĐÊ BAO Ở VÙNG NGHIÊN CỨU
• 4.7.1. So sánh tính dễ bị tổn thương sinh kế của nông hộ ngoài đê bao ở địa bàn nghiên cứu
• 4.7.2. So sánh kiến thức bản địa của nông hộ trong SXNN trong và ngoài x đê bao ở địa bàn nghiên cứu
• 4.7.3. So sánh sự khác nhau 3 vùng nghiên cứu đầu nguồn, giữa nguồn, cuối nguồn về kinh nghiệm thích ứng thay đổi của lũ trong SXNN….
• 4.7.4. So sánh tương quan kiến thức bản địa với tổn thương sinh kế trong và ngoài đê bao ở địa bàn nghiên cứu
• 4.8. NHỮNG VẤN ĐỀ TRỞ NGẠI TRONG SXNN CỦA NÔNG HỘ TRONG VÀ NGOÀI ĐÊ BAO Ở ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 4.9. GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA NGƯỜI DÂN THÍCH ỨNG VỚI LŨ TRONG ĐIỀU KIỆN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Ở ĐỊA BÀN NGHIÊNCỨU
• 4.9.1. Giải pháp thích ứng với lũ trong SXNN và đời sống
• 4.9.2. Giải pháp bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Kiến Thức Bản Địa Thích Ứng Lũ An Giang

An Giang, một tỉnh đầu nguồn của Đồng bằng sông Cửu Long, hàng năm phải đối mặt với lũ lụt. Nghiên cứu này tập trung vào việc hệ thống hóa và đánh giá kiến thức bản địa của nông dân trong việc ứng phó với lũ. Mục tiêu là xác định tính phù hợp của những kiến thức này, làm cơ sở khoa học để bảo tồn và phát huy, giúp giảm thiểu tính dễ bị tổn thương của cộng đồng. Phương pháp tiếp cận khung sinh kế bền vững được sử dụng để đánh giá tổn thương sinh kế, kết hợp với các phương pháp thống kê để phân tích dữ liệu. Nghiên cứu nhằm góp phần vào việc xây dựng các giải pháp thích ứng hiệu quả hơn trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Trích dẫn từ tài liệu gốc, "An Giang là một trong chín tỉnh của Đồng Bằng Sông Cửu Long chịu ảnh hưởng bởi lũ hàng năm...khi lũ về đã gây ra không ít những khó khăn cho hoạt động sản xuất nông nghiệp và sinh kế của nông dân."

1.1. Tác động của lũ lụt đến nông nghiệp An Giang

Lũ lụt gây ra những tác động tiêu cực đáng kể đến nông nghiệp An Giang. Ngập úng làm hư hại mùa màng, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng cây trồng. Ngoài ra, lũ cũng gây khó khăn cho việc chăn nuôi, làm mất nguồn thức ăn và tăng nguy cơ dịch bệnh cho gia súc, gia cầm. Hơn nữa, cơ sở hạ tầng phục vụ nông nghiệp như kênh mương, đường giao thông cũng bị hư hỏng, gây cản trở cho hoạt động sản xuất và vận chuyển nông sản. Việc khắc phục hậu quả sau lũ đòi hỏi nhiều chi phí và thời gian, gây thiệt hại kinh tế lớn cho nông dân An Giang.

1.2. Sinh kế của nông dân An Giang trong mùa lũ

Mùa lũ ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của nông dân An Giang. Nhiều hộ gia đình mất đi nguồn thu nhập chính từ nông nghiệp do mùa màng bị thiệt hại. Một số người chuyển sang các hoạt động khác như đánh bắt cá, làm thuê hoặc buôn bán nhỏ để kiếm sống trong thời gian lũ. Tuy nhiên, những công việc này thường không ổn định và thu nhập thấp. Vì vậy, nhiều nông dân phải đối mặt với tình trạng thiếu thốn, thậm chí là đói nghèo trong mùa lũ. Việc hỗ trợ sinh kế cho người dân vùng lũ là một vấn đề cấp bách.

II. Thách Thức Biến Đổi Khí Hậu và Lũ Lụt ở ĐBSCL

Biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tần suất và cường độ của lũ lụt ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), trong đó có An Giang. Mực nước lũ ngày càng cao, thời gian lũ kéo dài hơn, gây ra những thiệt hại lớn hơn cho nông nghiệp và sinh kế của người dân. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu còn gây ra những tác động khác như xâm nhập mặn, hạn hán, sạt lở bờ sông, làm phức tạp thêm tình hình và gia tăng tính dễ bị tổn thương của khu vực. Theo tài liệu, "Kết quả nghiên cứu cho thấy chỉ số tổn thương sinh kế của khu vực nghiên cứu giảm dần theo các yếu tố chính là mạng lưới xã hội, kiến thức - kỹ năng, nguồn tài nguyên thiên nhiên, thu nhập và tài chính, chiến lược sinh kế, thảm họa thiên nhiên và khác nhau ở vùng đầu, giữa và cuối nguồn."

2.1. Dự báo lũ và cảnh báo sớm cho nông dân

Dự báo chính xác và cảnh báo sớm về lũ lụt là vô cùng quan trọng để giúp nông dân chủ động ứng phó và giảm thiểu thiệt hại. Tuy nhiên, việc dự báo lũ ở ĐBSCL gặp nhiều khó khăn do hệ thống sông ngòi phức tạp, dữ liệu quan trắc còn hạn chế. Bên cạnh đó, việc truyền tải thông tin dự báo đến người dân, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa, cũng là một thách thức lớn. Cần có những giải pháp công nghệ và truyền thông hiệu quả hơn để nâng cao khả năng dự báo và cảnh báo sớm về lũ lụt cho nông dân An Giang.

2.2. Quản lý rủi ro thiên tai trong nông nghiệp An Giang

Quản lý rủi ro thiên tai là một yếu tố then chốt để đảm bảo sản xuất nông nghiệp ổn định và bền vững ở An Giang. Cần xây dựng các kế hoạch phòng chống thiên tai cụ thể, bao gồm các biện pháp công trình (như xây dựng đê bao, hệ thống thoát nước) và phi công trình (như quy hoạch sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi). Đồng thời, cần nâng cao nhận thức và trang bị kiến thức cho nông dân về quản lý rủi ro thiên tai, giúp họ chủ động ứng phó và giảm thiểu thiệt hại khi có thiên tai xảy ra. Theo nghiên cứu, “người dân ở địa bàn nghiên cứu vẫn còn lưu giữ nhiều kiến bản địa có giá trị trong thích ứng với lũ”.

III. Kiến Thức Bản Địa Cách Nông Dân An Giang Thích Ứng Lũ

Kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong việc giúp nông dân An Giang thích ứng với lũ lụt. Qua nhiều thế hệ, họ đã tích lũy được những kinh nghiệm quý báu về dự báo thời tiết, nhận biết dấu hiệu lũ, lựa chọn giống cây trồng, vật nuôi phù hợp, và áp dụng các biện pháp canh tác thích ứng. Những kiến thức này không chỉ giúp họ giảm thiểu thiệt hại do lũ mà còn tận dụng được những lợi ích mà lũ mang lại, chẳng hạn như phù sa bồi đắp cho đồng ruộng. Cần có những biện pháp để bảo tồn và phát huy giá trị của kiến thức bản địa, kết hợp với những tiến bộ khoa học kỹ thuật để nâng cao khả năng thích ứng của nông dân trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

3.1. Kinh nghiệm đối phó lũ của nông dân An Giang

Nông dân An Giang có nhiều kinh nghiệm đối phó với lũ lụt. Họ quan sát các hiện tượng tự nhiên như mây, gió, mực nước sông để dự đoán thời điểm và cường độ lũ. Họ cũng biết cách bảo vệ nhà cửa, tài sản và vật nuôi khi lũ đến. Trong sản xuất, họ lựa chọn các giống cây trồng chịu úng, chịu ngập, hoặc chuyển sang các mô hình canh tác khác như nuôi cá, trồng rau trên bè. Những kinh nghiệm này là tài sản vô giá giúp họ vượt qua khó khăn trong mùa lũ.

3.2. Ứng phó với lũ lụt bằng kiến thức truyền thống

Kiến thức truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc ứng phó với lũ lụt của nông dân An Giang. Họ sử dụng các loại cây thuốc nam để chữa bệnh, xây dựng nhà sàn để tránh ngập, và áp dụng các phương pháp canh tác truyền thống để bảo vệ đất đai. Những kiến thức này được truyền từ đời này sang đời khác, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa và khả năng thích ứng của cộng đồng. Cần có những nghiên cứu để ghi chép, hệ thống hóa và phổ biến những kiến thức truyền thống này để chúng không bị mai một.

IV. Nghiên Cứu Đánh Giá Kiến Thức Bản Địa và Tính Thích Ứng

Nghiên cứu này đánh giá tính phù hợp của kiến thức bản địa trong việc thích ứng với lũ của nông dân An Giang. Kết quả cho thấy nhiều kiến thức bản địa vẫn còn giá trị và được sử dụng rộng rãi trong cộng đồng. Tuy nhiên, một số kiến thức đã trở nên lạc hậu hoặc không còn phù hợp với điều kiện hiện tại do biến đổi khí hậu và các yếu tố khác. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tính dễ bị tổn thương của nông dân giảm khi họ sử dụng kiến thức bản địa kết hợp với các biện pháp thích ứng hiện đại. Cần có những đánh giá thường xuyên và cập nhật để đảm bảo tính hiệu quả của kiến thức bản địa trong bối cảnh thay đổi.

4.1. Phân tích tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng

Phân tích tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng là một phần quan trọng của nghiên cứu. Các yếu tố như thu nhập, trình độ học vấn, tiếp cận thông tin, và sự tham gia vào các tổ chức cộng đồng đều ảnh hưởng đến tính dễ bị tổn thương của nông dân. Ngược lại, khả năng thích ứng được thể hiện qua việc áp dụng các biện pháp canh tác thích ứng, đa dạng hóa sinh kế, và tham gia vào các hoạt động phòng chống thiên tai. Nghiên cứu nhằm xác định các yếu tố then chốt ảnh hưởng đến tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng để có những giải pháp hỗ trợ phù hợp.

4.2. Vai trò của kiến thức bản địa trong thích ứng khí hậu

Kiến thức bản địa đóng vai trò quan trọng trong việc giúp nông dân thích ứng với biến đổi khí hậu. Họ có thể sử dụng kiến thức này để dự đoán thời tiết, lựa chọn giống cây trồng phù hợp, và áp dụng các biện pháp canh tác tiết kiệm nước. Tuy nhiên, cần có những nghiên cứu để đánh giá tính hiệu quả của kiến thức bản địa trong bối cảnh biến đổi khí hậu và kết hợp với những tiến bộ khoa học kỹ thuật để nâng cao khả năng thích ứng của cộng đồng. Việc truyền bá và áp dụng kiến thức bản địa cần được chú trọng để phát huy vai trò của nó trong thích ứng với biến đổi khí hậu.

V. Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Huy Kiến Thức Bản Địa Ứng Lũ

Để nâng cao khả năng ứng phó với lũ lụt và giảm thiểu tính dễ bị tổn thương cho nông dân An Giang, cần có những giải pháp đồng bộ để bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa. Các giải pháp này bao gồm việc ghi chép, hệ thống hóa, và phổ biến kiến thức bản địa, kết hợp với những tiến bộ khoa học kỹ thuật để nâng cao tính hiệu quả, và xây dựng các chính sách hỗ trợ để khuyến khích việc áp dụng kiến thức bản địa trong sản xuất và đời sống. Bên cạnh đó, cần tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào quá trình xây dựng và thực hiện các giải pháp thích ứng để đảm bảo tính bền vững và hiệu quả.

5.1. Phát triển nông nghiệp bền vững ở An Giang

Phát triển nông nghiệp bền vững là một mục tiêu quan trọng để đảm bảo an ninh lương thực và sinh kế cho nông dân An Giang. Cần chuyển đổi sang các mô hình canh tác thân thiện với môi trường, sử dụng tiết kiệm tài nguyên, và giảm thiểu tác động tiêu cực đến biến đổi khí hậu. Đồng thời, cần nâng cao giá trị gia tăng của nông sản, xây dựng các chuỗi cung ứng hiệu quả, và tạo điều kiện cho nông dân tiếp cận thị trường. Việc phát triển nông nghiệp bền vững cần được thực hiện trên cơ sở bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa, kết hợp với những tiến bộ khoa học kỹ thuật.

5.2. Chính sách hỗ trợ nông dân vùng lũ An Giang

Cần có những chính sách hỗ trợ phù hợp để giúp nông dân vùng lũ An Giang vượt qua khó khăn và ổn định sinh kế. Các chính sách này có thể bao gồm cung cấp vốn vay ưu đãi, hỗ trợ kỹ thuật, bảo hiểm nông nghiệp, và xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất. Đồng thời, cần tăng cường công tác phòng chống thiên tai, dự báo và cảnh báo sớm về lũ lụt, và xây dựng các khu tái định cư an toàn cho người dân vùng lũ. Các chính sách hỗ trợ cần được thiết kế dựa trên nhu cầu thực tế của nông dân và đảm bảo tính công bằng, minh bạch.

VI. Kết Luận Giá Trị Tương Lai của Kiến Thức Bản Địa

Kiến thức bản địa có vai trò quan trọng trong việc giúp nông dân An Giang thích ứng với lũ lụt và biến đổi khí hậu. Nghiên cứu này đã hệ thống hóa và đánh giá tính phù hợp của kiến thức bản địa, đồng thời đề xuất các giải pháp để bảo tồn và phát huy giá trị của chúng. Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sâu hơn để hiểu rõ hơn về vai trò của kiến thức bản địa trong các lĩnh vực khác của đời sống, và xây dựng các mô hình thích ứng toàn diện hơn. Việc kết hợp kiến thức bản địa với những tiến bộ khoa học kỹ thuật sẽ giúp nông dân An Giang xây dựng một tương lai bền vững hơn.

6.1. Nông dân An Giang và kiến thức truyền thống

Nông dân An Giang là những người gìn giữ và phát huy kiến thức truyền thống. Họ đã tích lũy được những kinh nghiệm quý báu qua nhiều thế hệ, và áp dụng những kiến thức này vào sản xuất và đời sống hàng ngày. Việc tôn trọng và ghi nhận vai trò của nông dân trong việc bảo tồn và phát huy kiến thức truyền thống là vô cùng quan trọng để đảm bảo tính bền vững của các giải pháp thích ứng.

6.2. Phát triển nông nghiệp thông minh ở An Giang

Phát triển nông nghiệp thông minh là một hướng đi tiềm năng cho An Giang. Ứng dụng công nghệ thông tin, cảm biến, và hệ thống quản lý thông minh có thể giúp nông dân nâng cao năng suất, giảm chi phí, và thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, việc phát triển nông nghiệp thông minh cần được thực hiện trên cơ sở bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa, và đảm bảo tính phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Biến đổi khí hậu toàn cầu và sự can thiệp nhân sinh vào dòng chảy sông Mekong đang tái định hình sâu sắc chế độ thủy văn tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Trong bối cảnh đó, An Giang – tỉnh đầu nguồn tiếp giáp Campuchia – đóng vai trò là "túi đón lũ" trọng yếu, nơi cộng đồng nông dân qua nhiều thế kỷ đã định hình các phương thức thích ứng linh hoạt. Luận án Tiến sĩ ngành Phát triển Nông thôn (mã ngành 9620116) của nghiên cứu sinh Phạm Xuân Phú, thực hiện tại Trường Đại học Cần Thơ dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Ngọc Đệ, mang tiêu đề: "Kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ của nông dân tỉnh An Giang". Luận án giải quyết khoảng trống nghiên cứu (research gap) then chốt: sự thiếu hụt các phân tích định lượng kết hợp định tính có hệ thống nhằm đánh giá tính phù hợp và khả năng duy trì của tri thức địa phương trước tác động kép của công trình đê bao khép kín và biến động khí hậu cực đoan.

Mục tiêu tổng quát của luận án là cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc nhằm hệ thống hóa tri thức bản địa (Indigenous Knowledge - IK), lượng hóa tính dễ bị tổn thương sinh kế (Livelihood Vulnerability) và xác lập các hàm ý chính sách bảo tồn nguồn lực tri thức nội sinh. Hệ thống câu hỏi nghiên cứu được thiết kế mạch lạc:

1. Những loại hình kiến thức bản địa nào đang được nông dân An Giang duy trì và ứng dụng trong bối cảnh ngập lũ?
2. Mức độ phù hợp và hiệu quả thực tế của tri thức bản địa trong dự báo và thích ứng với lũ diễn ra như thế nào tại các tiểu vùng sinh thái?
3. Tính dễ bị tổn thương sinh kế của nông hộ biến đổi ra sao dưới ảnh hưởng của hệ thống đê bao và vị trí địa lý sinh thái?
4. Những giải pháp và cơ chế chính sách chiến lược nào cần thiết lập để tích hợp hiệu quả tri thức bản địa vào các chương trình thích ứng biến đổi khí hậu?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu tập trung kiểm định:

• H1: Mức độ nắm giữ và ứng dụng kiến thức bản địa có mối tương quan nghịch với chỉ số tổn thương sinh kế của nông hộ.
• H2: Tồn tại sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ tổn thương sinh kế và năng lực thích ứng giữa nông hộ trong đê bao triệt để và ngoài đê bao.
• H3: Vị trí sinh thái (đầu nguồn, giữa nguồn, cuối nguồn) quy định các cấu trúc thích ứng và mức độ tin cậy của các chỉ thị môi trường dân gian.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - SLF của DFID) kết hợp phương pháp Đánh giá tính dễ bị tổn thương của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC). Nghiên cứu khảo sát trên địa bàn 3 huyện đại diện (An Phú, Châu Thành, Tri Tôn), phân tích chuỗi dữ liệu thủy văn trạm Tân Châu giai đoạn 1926–2015 cùng các biến cố lũ lịch sử (2000, 2011, 2016), tạo nên công trình nghiên cứu toàn diện về thích ứng lũ tại ĐBSCL.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về tri thức bản địa và quản trị thích ứng thiên tai cho thấy sự chuyển dịch mô thức từ phủ nhận sang công nhận giá trị khoa học của nguồn lực nội sinh. Các công trình kinh điển của Warren (1995) và Louise (1998) đã đặt nền móng lý thuyết khi định nghĩa tri thức bản địa là hệ thống tri thức đặc thù, tích lũy qua tương tác lâu dài giữa con người và một sinh thái cảnh quan xác định. Tại Việt Nam, các học giả như Hoàng Xuân Tý và Lê Trọng Cúc (1998), Ngô Đức Thịnh (2004), Ngô Văn Lệ (2012, 2016) nhấn mạnh tính chất linh hoạt, tích hợp văn hóa và khả năng tự phục hồi của tri thức địa phương.

Về mặt học thuật, tồn tại hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc:

• Luồng quan điểm thứ nhất (chủ nghĩa kỹ trị - Technocratic Paradigm) dựa trên các can thiệp công trình (đê bao, cống ngăn mặn, trạm bơm), lập luận rằng các giải pháp kỹ thuật công nghiệp hóa là biện pháp tối ưu để kiểm soát tự nhiên, xem tri thức bản địa là "sự trì trệ, lạc hậu và thiếu độ chính xác định lượng" (Broding & Schonberger, 2000; Ngô Đức Thịnh, 2004).
• Luồng quan điểm thứ hai (thích ứng dựa vào cộng đồng - Community-Based Adaptation Paradigm) được thúc đẩy bởi Chambers (1983), Dewalt (1994) và UNESCO (2010), khẳng định tri thức bản địa là kho tàng kinh nghiệm thực tiễn phong phú, có khả năng bổ sung hoàn hảo cho khoa học chính thống và thúc đẩy quá trình thích nghi chi phí thấp.

Luận án định vị chính xác vào khoảng trống nghiên cứu của ĐBSCL. Trong khi các nghiên cứu trước (Dương Văn Nhã, 2006; CRES, 2010; Van et al., 2011) chủ yếu khảo sát mô tả định tính về "sống chung với lũ", luận án này tiên phong tích hợp chỉ số LVI-IPCC để lượng hóa tác động của tri thức bản địa đối với năng lực thích ứng nông hộ.

So với các nghiên cứu quốc tế:

• Nghiên cứu của Senanayake (2006) tại Sri Lanka và Ajani et al. (2013) tại Nigeria tập trung vào dự báo khí tượng dựa trên hành vi sinh vật ở vùng khô hạn, trong khi luận án mở rộng sang hệ sinh thái ngập lũ sông lớn nhiệt đới gió mùa.
• So với nghiên cứu của Judith Ehlert (2010) và Hanh (2014) về chuyển đổi sinh kế vùng lũ, luận án đào sâu tương tác giữa hệ thống bao đê nhân tạo với mức độ xói mòn và suy giảm độ chính xác của các chỉ thị tri thức bản địa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm phong phú Lý thuyết Sinh kế Bền vững (Chambers & Conway, 1992; DFID, 1999) bằng việc tích hợp biến số "Tri thức bản địa" như một hợp phần cấu thành của vốn con người (Human Capital) và vốn xã hội (Social Capital), trực tiếp điều tiết tính tổn thương sinh kế (Livelihood Vulnerability). Luận án chứng minh tri thức địa phương không phải là một tập hợp kinh nghiệm tĩnh mà là một cấu trúc động lực học (dynamic paradigm), liên tục tiếp biến và tái thích nghi.

Bốn mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions) được xác lập:

• Mệnh đề P1: Sự gia tăng của các can thiệp công trình cứng (đê bao khép kín) làm giảm tính nhạy bén và không gian thực hành của tri thức bản địa về chu kỳ ngập lũ tự nhiên.
• Mệnh đề P2: Mức độ tích hợp giữa tri thức bản địa và thông tin khoa học hiện đại tạo ra hiệu ứng cộng hưởng tích cực, nâng cao năng lực hấp thụ cú sốc thiên tai (Absorptive Capacity).
• Mệnh đề P3: Vốn xã hội đóng vai trò là kênh lưu trữ và phân phối chính của tri thức bản địa; sự suy giảm liên kết cộng đồng đẩy nhanh quá trình xói mòn tri thức truyền thống.
• Mệnh đề P4: Tính tổn thương sinh kế đa chiều giảm thiểu rõ rệt tại các cộng đồng sở hữu chiến lược sinh kế linh hoạt dựa trên nhịp điệu lũ tự nhiên thay vì độc canh lúa ba vụ khép kín.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp ba trụ cột lý thuyết: Khung sinh kế bền vững (SLF), Mô hình thành phần tổn thương IPCC (Vulnerability = Exposure + Sensitivity - Adaptive Capacity), và Khung phân loại tri thức của Broding & Schonberger (2000).

                                  KHUNG PHÂN TÍCH LUẬN ÁN

Phạm vi biên giới lý thuyết (Boundary conditions) được xác định rõ: Khung phân tích áp dụng tối ưu cho các hệ sinh thái nông nghiệp đồng bằng châu thổ chịu lũ ngập định kỳ theo mùa tại các nước đang phát triển thuộc hạ lưu sông Mekong, nơi cấu trúc kinh tế nông hộ gắn liền với tài nguyên lũ và nguồn lợi thủy sản tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường triết học hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp diễn giải luận (Interpretivism), khẳng định hiện tượng ngập lũ và biến đổi sinh kế vừa có tính quy luật khách quan vừa phụ thuộc vào bối cảnh nhận thức và thực hành văn hóa của cộng đồng địa phương. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level mixed methods design) được triển khai qua sự kết hợp chặt chẽ giữa kỹ thuật định lượng chuẩn tắc và điều tra định tính sâu rộng.

Không gian nghiên cứu được phân tầng theo 3 vùng sinh thái lũ đặc thù của tỉnh An Giang:

• Vùng đầu nguồn (huyện An Phú): Khu vực chịu tác động ngập sâu và trực tiếp nhất từ dòng chảy biên giới Campuchia.
• Vùng giữa nguồn (huyện Châu Thành): Khu vực chuyển tiếp với áp lực thâm canh lúa cao và hệ thống đê bao bán triệt để/triệt để phát triển mạnh.
• Vùng cuối nguồn (huyện Tri Tôn): Khu vực vùng trũng Tứ giác Long Xuyên với chế độ tiêu thoát nước phức tạp và có sự hiện diện của đất phèn, đồng bào dân tộc thiểu số.

Nghiên cứu so sánh trực diện hai nhóm đối tượng: Nông hộ canh tác ngoài đê bao (tiếp cận lũ tự nhiên) và nông hộ canh tác trong đê bao (kiểm soát lũ hoàn toàn để sản xuất 3 vụ lúa).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp tuân thủ nguyên tắc tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation):

• Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng kỹ thuật lấy mẫu phân tầng ngẫu nhiên (Stratified Random Sampling). Tổng dung lượng mẫu điều tra bảng hỏi cấu trúc đạt 360 nông hộ trên toàn bộ 3 tiểu vùng sinh thái (phân bổ cân đối giữa vùng trong và ngoài đê bao).
• Thu thập dữ liệu định tính: Thực hiện 12 cuộc thảo luận nhóm tập trung (Focus Group Discussions - FGDs) sử dụng các công cụ đánh giá nhanh có sự tham gia của người dân (PRA), bao gồm lập biểu đồ Venn, vẽ bản đồ tài nguyên thôn xóm, sơ đồ mặt cắt địa hình và xây dựng lịch thời vụ nông nghiệp chi tiết.
• Phỏng vấn sâu chuyên gia: Triển khai 18 cuộc phỏng vấn cá nhân am hiểu (Key Informant Panels - KIP), bao gồm các bậc cao niên giàu kinh nghiệm quan sát lũ, thầy thuốc nam dân gian, cán bộ khuyến nông và đại diện ban chỉ huy phòng chống lụt bão địa phương.

Công cụ nghiên cứu	Quy mô / Phương thức triển khai	Mục tiêu kiểm chứng
Khảo sát bảng hỏi (Survey)	$N = 360$ nông hộ tại An Phú, Châu Thành, Tri Tôn	Thu thập số liệu nhân khẩu, vốn sinh kế, tính toán chỉ số LVI
Thảo luận nhóm PRA	12 nhóm (8–10 người/nhóm), lập lịch mùa vụ, lát cắt địa hình	Hệ thống hóa danh mục tri thức bản địa, lịch sử lũ
Phỏng vấn sâu (KIP)	18 chuyên gia bản địa (người cao tuổi, thợ đặt chà, cán bộ)	Giải mã cơ chế logic của các kinh nghiệm dự báo và thích ứng
Dữ liệu thủy văn thứ cấp	Trạm Tân Châu (chuỗi dữ liệu 1926–2015)	Đối chiếu tính chuẩn xác của các năm lũ lớn (2000, 2011, 2016)

Độ tin cậy của thang đo được đánh giá qua hệ số Cronbach's Alpha ($\alpha > 0.78$ trên các nhóm chỉ báo thành phần sinh kế). Giá trị nội dung và giá trị cấu trúc được thẩm định qua đối chiếu chéo giữa lời kể người dân và số liệu trạm thủy văn quốc gia.

Data và phân tích

Số liệu điều tra được mã hóa, làm sạch và xử lý trên phần mềm SPSS. Quy trình phân tích thống kê bao gồm:

1. Thống kê mô tả và Bảng chéo (Crosstabulation): Khái quát hóa đặc điểm nhân khẩu, diện tích đất, số năm kinh nghiệm sản xuất lúa, tần suất sử dụng các chỉ thị thời tiết.
2. Kiểm định Independent Samples T-test: So sánh sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$) về giá trị các nguồn vốn sinh kế giữa nhóm nông hộ trong và ngoài đê bao.
3. Phân tích phương sai một chiều (One-Way ANOVA): Kiểm định sự khác biệt về mức độ tổn thương sinh kế giữa 3 vùng sinh thái đầu nguồn, giữa nguồn và cuối nguồn.
4. Hệ số tương quan Pearson ($r$): Xác lập mối liên hệ định lượng giữa mức độ nắm vững tri thức bản địa với từng chiều kích tổn thương của chỉ số LVI.

Công thức tính toán chỉ số tổn thương sinh kế LVI-IPCC tuân thủ mô hình chuẩn hóa của Hahn et al. (2009):

$$LVI = \sum_{i=1}^M w_{M_i} M_{di} \Bigg/ \sum_{i=1}^M w_{M_i}$$

$$CF_d = \frac{\sum_{i=1}^n w_{M_i} M_{di}}{\sum_{i=1}^n w_{M_i}}$$

$$LVI\text{-}IPCC_d = (e_d - a_d) \times s_d$$

Trong đó: $e_d$ là mức độ phơi nhiễm (Exposure), $a_d$ là năng lực thích ứng (Adaptive Capacity), $s_d$ là độ nhạy cảm (Sensitivity) của địa bàn nghiên cứu $d$.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất: Hệ thống hóa toàn diện 9 nhóm kiến thức bản địa thích ứng lũ. Nghiên cứu đã phân loại và giải mã cơ sở thực tiễn của các tri thức dân gian tại An Giang, bao gồm:

1. Dự báo thời tiết qua chỉ thị động vật (chuồn chuồn bay thấp/cao, kiến đen dời tổ lên cao báo hiệu mưa lớn).
2. Dự báo thời điểm và cường độ lũ qua thực vật và thủy văn (quan sát độ đục phù sa, hướng gió chướng, sự xuất hiện của các loài cá non, chu kỳ trăng rằm tháng 7–tháng 8 âm lịch).
3. Nhận biết độ phì của đất qua chỉ thị sinh học (sự hiện diện của giun đất, cỏ chỉ, cỏ lác).
4. Kỹ thuật bảo quản hạt giống lúa mùa nổi và nông sản bằng tro bếp, chum vại truyền thống chống ẩm mốc mùa ngập.
5. Kỹ thuật ngâm ủ hạt giống và bón phân thuận theo nhịp lũ.
6. Phương pháp chăn nuôi gia súc, gia cầm trên bè nổi hoặc sàn cao trong mùa ngập lũ.
7. Kỹ thuật đánh bắt thủy sản bằng "đặt chà me nước" dưới lòng sông để dẫn dụ cá tự nhiên mùa nước nổi.
8. Kỹ nghệ dựng nhà sàn gỗ truyền thống với hệ thống cột kê linh hoạt, dễ dàng cơi nới sàn nhà thích ứng với đỉnh lũ dâng cao.
9. Tri thức y học dân gian sử dụng các cây thuốc nam mọc hoang dã quanh bờ đê (cỏ mực, ngải cứu, lá lốt, kim thất tai) để điều trị các bệnh da liễu, tiêu hóa trong mùa lũ.

                           HỆ THỐNG HÓA 9 NHÓM KIẾN THỨC BẢN ĐỊA (IK)

Thứ hai: Lượng hóa sự phân hóa tính dễ bị tổn thương sinh kế (LVI). Nông hộ ngoài đê bao có mức độ phơi nhiễm thiên tai ($e_d$) cao hơn nhưng lại có năng lực thích ứng tự nhiên ($a_d$) đa dạng hơn nhờ mạng lưới xã hội và kinh nghiệm khai thác nguồn lợi thủy sản. Ngược lại, nông hộ trong đê bao khép kín có độ nhạy cảm ($s_d$) cao đối với rủi ro dịch bệnh cây trồng và suy kiệt tài chính khi chi phí phân bón hóa học tăng vọt do đồng ruộng không còn nhận được phù sa bồi đắp.

Thứ ba: Nghịch lý đê bao và sự suy giảm nguồn lợi phù sa. Nghiên cứu phát hiện thực tế: Việc đóng kín đê bao sản xuất 3 vụ lúa liên tục đã triệt tiêu dòng chảy tự nhiên, khiến 88.5% nông dân trong vùng khảo sát nhận định đất canh tác bị suy thoái nghiêm trọng do mất lớp phù sa hàng năm bồi đắp ($p < 0.01$). Điều này kéo theo tình trạng bùng phát dịch chuột phá hoại đồng ruộng (Hộp thông tin 4.12) và gia tăng lượng sử dụng thuốc hóa học độc hại không rõ nguồn gốc.

Thứ tư: Mô hình thích ứng sáng tạo – Trồng dưa hấu trên bè lục bình. Tại vùng ngập sâu An Phú, nông dân đã phát triển sáng kiến độc đáo: tận dụng cây lục bình trôi nổi trên sông, kết thành các bè nổi để canh tác dưa hấu và rau màu mùa lũ. Mô hình này giúp biến lũ lụt từ mối đe dọa thành lợi thế kinh tế, tạo thu nhập bổ trợ đáng kể trong những tháng ngưng canh tác lúa.

Thứ năm: Xói mòn tri thức bản địa thế hệ trẻ. Hơn 72% kiến thức bản địa có giá trị chỉ tồn tại dưới dạng truyền miệng trong nhóm nông dân lớn tuổi ($> 50$ tuổi). Giới trẻ nông thôn có xu hướng rời bỏ nông nghiệp di cư lên các đô thị, dẫn đến nguy cơ đứt gãy và biến mất hoàn toàn của các tri thức bản địa quý giá nếu không có chương trình số hóa và tư liệu hóa kịp thời.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Luận án cung cấp bộ chỉ số và bằng chứng thực nghiệm khẳng định tri thức bản địa là một biến số không thể thiếu khi xây dựng mô hình định lượng tổn thương xã hội - sinh thái tại các đồng bằng châu thổ.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình chuẩn kết hợp giữa công cụ đánh giá có sự tham gia (PRA) và các chỉ số chuẩn hóa LVI-IPCC, có thể nhân rộng sang các lưu vực sông khác như Đồng bằng sông Hồng hoặc lưu vực sông Ayeyarwady (Myanmar).
• Về mặt thực tiễn sản xuất: Cung cấp hướng dẫn cụ thể về việc duy trì lịch thời vụ linh hoạt xả lũ lấy phù sa ("2 năm 3 vụ" hoặc "3 năm 8 vụ"), thay thế cho chiến lược đóng đê khép kín triệt để làm bạc màu đất.
• Về mặt chính sách: Luận án là luận cứ khoa học để UBND tỉnh An Giang và Bộ NN&PTNT tái cơ cấu quy hoạch thủy lợi vùng Tứ giác Long Xuyên theo hướng "thuận thiên" (Nghị quyết 120/NQ-CP của Chính phủ).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 4 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn không gian: Nghiên cứu tập trung tại tỉnh An Giang; các phát hiện có thể cần điều chỉnh khi áp dụng cho các tỉnh hạ lưu ĐBSCL (như Bến Tre, Trà Vinh) nơi lũ chịu ảnh hưởng tương tác mạnh với triều cường và xâm nhập mặn.
2. Giới hạn dữ liệu chuỗi thời gian: Nghiên cứu sử dụng dữ liệu mặt cắt ngang (Cross-sectional data) tại thời điểm khảo sát; chưa thể theo dõi theo chiều dọc (Longitudinal study) sự biến đổi sinh kế qua nhiều thập kỷ.
3. Đánh giá định lượng về kinh tế - môi trường: Luận án tập trung vào khía cạnh phát triển nông thôn và tổn thương sinh kế, chưa đo lường chi tiết giá trị tiền tệ hóa (monetization) của lượng phù sa bị mất hoặc tính toán phát thải khí nhà kính từ ruộng lúa 3 vụ.
4. Biến động khí hậu cực đoan phi truyền thống: Nhiều chỉ thị thời tiết dựa vào hành vi sinh vật bắt đầu xuất hiện sai số lớn trước các hiện tượng thời tiết cực đoan bất thường do biến đổi khí hậu toàn cầu.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần hướng tới:

• Ứng dụng công nghệ GIS và viễn thám không gian để xây dựng bản đồ tích hợp tri thức bản địa với nguy cơ ngập lụt cục bộ thời gian thực.
• Thiết lập các mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) nhằm đo lường hiệu ứng lan tỏa của việc xả lũ lấy phù sa giữa các tiểu vùng.
• Nghiên cứu cơ chế chính sách chi trả dịch vụ hệ sinh thái (PES) cho các nông hộ duy trì mô hình trữ lũ thượng nguồn để giảm tải ngập cho vùng hạ lưu.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của NCS. Phạm Xuân Phú đã tạo ra những tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Ảnh hưởng học thuật: Được trích dẫn rộng rãi trong các công trình nghiên cứu về thích ứng biến đổi khí hậu tại ĐBSCL, đóng góp vào hệ thống giáo trình đào tạo sau đại học ngành Phát triển Nông thôn, Quản lý Tài nguyên Môi trường tại Trường Đại học Cần Thơ và Đại học An Giang.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ trực tiếp phục vụ việc điều chỉnh quy hoạch hệ thống đê bao kiểm soát lũ tại tỉnh An Giang, thúc đẩy quá trình chuyển đổi mô hình sinh kế mùa lũ từ "ngăn lũ triệt để" sang "quản lý lũ tích hợp và kiểm soát lũ có chọn lọc".
• Tác động cộng đồng và xã hội: Khôi phục niềm tự hào văn hóa và nâng cao nhận thức của cộng đồng nông dân về giá trị của tri thức bản địa, khuyến khích các sáng kiến sinh kế bản địa thích ứng lũ bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên đại học: Tiếp cận khung phương pháp luận kết hợp chuẩn tắc giữa LVI-IPCC và PRA để triển khai các nghiên cứu liên ngành xã hội - sinh thái.
• Nhà hoạch định chính sách nông nghiệp: Nhận được cơ sở khoa học để thiết kế các chính sách công trình thủy lợi thân thiện môi trường, tối ưu hóa chu kỳ xả lũ lấy phù sa.
• Cán bộ khuyến nông và quản lý thiên tai: Sở hữu danh mục hệ thống hóa các kinh nghiệm dân gian trong dự báo thời tiết và xử lý dịch bệnh cây trồng để biên soạn tài liệu tập huấn cộng đồng.
• Cộng đồng nông dân vùng lũ ĐBSCL: Thụ hưởng các mô hình sinh kế mùa lũ có chi phí đầu tư thấp, bảo tồn được nguồn lợi thủy sản tự nhiên và nâng cao khả năng chống chịu trước thiên tai.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Luận án đã mở rộng Lý thuyết Khung sinh kế bền vững (DFID, 1999) bằng cách chứng minh tri thức bản địa (IK) vận hành như một cơ chế "bộ đệm sinh thái - xã hội" (Social-Ecological Buffer), trực tiếp làm giảm độ nhạy cảm ($s_d$) và nâng cao năng lực thích ứng ($a_d$) của nông hộ trong phương trình tổn thương của IPCC.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?
Khác với các nghiên cứu trước chỉ dừng lại ở khảo sát định tính mô tả (Ngô Đức Thịnh, 2004; Van et al., 2011), luận án đã số hóa và lượng hóa thành công các giá trị tri thức bản địa vào hệ thống chỉ số LVI-IPCC với 7 hợp phần chính và 35 chỉ báo phụ, cho phép thực hiện các kiểm định thống kê đa biến (ANOVA, T-test, Pearson Correlation) có độ tin cậy cao.

3. Phát hiện nào trong nghiên cứu mang tính bất ngờ nhất?
Phát hiện bất ngờ nhất là nông hộ sống trong vùng đê bao khép kín tưởng chừng an toàn tuyệt đối trước rủi ro thiên tai lại có mức độ tổn thương sinh kế dài hạn về vốn tự nhiên và tài chính cao hơn đáng kể so với nông hộ ngoài đê bao, do tình trạng suy kiệt độ phì nhiêu của đất vì thiếu phù sa và sự lệ thuộc nặng nề vào phân bón vô cơ.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không?
Hoàn toàn có. Luận án chi tiết hóa toàn bộ bảng hỏi khảo sát $N=360$, thang đo LVI, công thức chuẩn hóa chỉ số và quy trình 5 bước tổ chức thảo luận nhóm PRA, cho phép các nhà nghiên cứu dễ dàng tái lập quy trình tại các vùng châu thổ ngập lũ khác trên thế giới.

5. Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?
Luận án đề xuất chương trình 10 năm tập trung vào 3 trụ cột: (1) Số hóa và xây dựng ngân hàng dữ liệu mở về tri thức bản địa vùng Mekong; (2) Tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và viễn thám để kiểm chứng độ chính xác của các chỉ thị sinh vật dân gian; (3) Thể chế hóa tri thức bản địa vào chương trình giáo dục phổ thông và quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Kết luận

Luận án "Kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ của nông dân tỉnh An Giang" của TS. Phạm Xuân Phú xác lập 6 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và chuẩn hóa khoa học 9 nhóm kiến thức bản địa truyền thống của nông dân vùng lũ An Giang từ dự báo khí tượng, canh tác nông - thủy sản đến cư trú an toàn.
2. Lượng hóa thành công chỉ số tổn thương sinh kế (LVI-IPCC) trên 3 vùng sinh thái lũ đặc thù, chứng minh sự khác biệt sâu sắc giữa mô hình sinh kế trong đê bao và ngoài đê bao.
3. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về tác động tiêu cực của hệ thống bao đê triệt để đối với chất lượng đất phù sa và hệ sinh thái đồng ruộng.
4. Phát hiện và ghi nhận các mô hình thích ứng sáng tạo nội sinh có giá trị kinh tế cao như mô hình trồng dưa hấu trên bè lục bình và kỹ thuật chà me nước.
5. Thiết lập khung phân tích lý thuyết tích hợp giữa Khung sinh kế bền vững (SLF) và mô hình đánh giá rủi ro thiên tai của IPCC trong bối cảnh ĐBSCL.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện về chính sách, kỹ thuật và văn hóa nhằm bảo tồn và chuyển giao tri thức bản địa cho các thế hệ tương lai.

Công trình đánh dấu bước chuyển mình quan trọng từ tư duy "chống lũ thuần kỹ trị" sang tư duy "quản trị lũ thuận thiên dựa vào tri thức cộng đồng", đặt nền tảng học thuật và thực tiễn vững chắc cho sự phát triển nông thôn bền vững tại Đồng bằng sông Cửu Long trước thách thức biến đổi khí hậu toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ An Giang là một trong những tỉnh đầu nguồn của Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) nên chịu ảnh hưởng của lũ hàng năm. Theo Dương Văn Nhã (2006), khi lũ về, bên cạnh việc mang một lượng lớn phù sa để bồi đắp, cải thiện độ phì của đất, vệ sinh đồng ruộng, rửa phèn, lũ còn tạo việc làm và thu nhập cho người dân qua việc đánh bắt cá tự nhiên, hái rau thủy sinh, các dịch vụ du lịch. Tuy nhiên, lũ cũng mang đến một số bất lợi cho người dân, cụ thể từ năm 2000 cho đến nay diễn biến bất thường của lũ đã làm ảnh hưởng đến các hoạt động sinh kế của người dân. Để có thể thích ứng với những thay đổi của lũ, với những thay đổi của xã hội và môi trường con người phải luôn biết cách sử dụng kiến thức bản địa để khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách thích hợp và quản lý một cách linh hoạt hơn (CRES, 2010).

Kiến thức bản địa trong thích nghi với lũ ở An Giang được hiểu là kinh nghiệm được tích lũy của cộng đồng địa phương qua nhiều thế hệ và được thừa kế một cách rộng rãi, nó được phản ảnh qua việc người dân địa phương sống và ứng phó hài hòa với lũ hàng năm để khai thác hiệu quả các nguồn tài nguyên do lũ mang lại, nhưng tránh được các tổn thương do lũ gây ra (Van et al. Công tác ứng phó với lũ dựa trên kiến thức sẵn có của cộng đồng địa phương cần được tìm hiểu và phổ biến hiệu quả để góp phần vào phát triển bền vững của địa phương trước hoàn cảnh của biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến thay đổi bất thường của lũ. Đã có nhiều tác giả nghiên cứu về kiến thức bản bản địa về thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo tồn về cây dược liệu, bảo tồn gen, giống địa phương, sống chung với lũ ở ĐBSCL, thay đổi thời tiết. của các tác giả Warren (1995); Luise (1999); Hoàng Xuân Tý và Lê Trọng Cúc (1998); Mai Văn Tùng (2006), Hoàng Thị Hoàng Ngân (2010); Van et al., (2011); Bùi Quang Vinh (2013); Nguyên Kim Uyên (2013); Hanh (2014); Ngô Văn Lệ và ctv.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy chưa có nhiều nghiên cứu về hệ thống hóa và đánh giá tính phù hợp của kiến thức bản địa trong khả năng thích nghi với những thay 1 đổi của lũ trong sản xuất nông nghiệp ở địa bàn nghiên cứu trước bối cảnh biến đổi khí hậu. Do đó, đề tài “ Kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ của nông dân tỉnh An Giang” được tiến hành nhằm tìm hiểu hệ thống hóa và đánh giá sự phù hợp của kiến thức bản địa góp phần cung cấp cơ sở khoa học và thự tiễn cho khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị sử dụng kiến thức bản địa của nông dân tỉnh An Giang giảm nhẹ tính dễ bị tổn thương của nông dân trong sản xuất nông nghiệp trước bối cảnh của biến đổi khí hậu.2 MỤC TIÊU CỦA LUẬN ÁN 1.1 Mục tiêu tổng quát Cung cấp các thông tin về kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ của nông dân tỉnh An Giang nhằm làm cơ sở khoa học cho việc đề xuất giải pháp và chính sách phù hợp trong việc sử dụng kiến thức bản địa để giảm tính dễ bị tổn thương để thích ứng với thay đổi chế độ ngập lũ và chiến lược sinh kế của người dân vùng lũ được hiệu quả và bền vững.2 Mục tiêu cụ thể Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là: (1) Hệ thống hóa và đánh giá được sự phù hợp của kiến thức bản địa và khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau. (2) Phân tích được tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau. (3) Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị sử dụng kiến thức của nông dân tỉnh An Giang.3 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU (a) Hệ thống hóa và đánh giá được sự phù hợp của kiến thức bản địa và khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau: (i) Điều tra, sưu tập kiến thức bản địa đối với khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ 2 trong các điều kiện khác nhau; (ii) Đánh giá sự phù hợp và khả năng của kiến thức bản địa ứng dụng trong thực tế của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau.

(b) Phân tích được tính dễ bị tổn thương và khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau: (i) Tính tổn thương của nông dân đối với lũ ở các điều kiện khác nhau; (ii) Đánh giá khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ ở các điều kiện khác nhau. (c) Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị sử dụng kiến thức của nông dân tỉnh An Giang: (i) Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị sử dụng kiến thức của nông dân tỉnh An Giang.4 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU (i) Các kiến thức bản địa nào đã và đang được người dân trong vùng nghiên cứu ứng dụng? (ii) Kiến thức bản địa đối với khả năng thích ứng của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau như thế nào? (iii) Các yếu dễ bị tổn thương ảnh hưởng đến sinh kế của nông dân đối với lũ trong các điều kiện khác nhau ra sao? (iv) Cần có giải pháp, chính sách gì để duy trì và bảo tồn kiến thức bản địa của nông dân tỉnh An Giang mang lại hiệu quả và bền vững để góp phần hỗ trợ việc thích ứng và giảm nhẹ tác động tiêu cực trong điều kiện của biến đổi khí hậu? 1.5 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 1.1 Đối tượng nghiên cứu Nông dân sản xuất nông nghiệp đang sống trong vùng lũ (đầu nguồn, giữa nguồn, cuối nguồn) trong và ngoài đê bao ở ba huyện An Phú, Châu Thành, Tri Tôn trong tỉnh An Giang.2 Phạm vi nghiên cứu - Vùng nghiên cứu gồm: Ba huyện An Phú, Châu Thành, Tri Tôn tỉnh An Giang. - Luận án chỉ tập trung nghiên cứu kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ trong sản xuất nông nghiệp của nông dân tỉnh An Giang. Nghiên cứu không đi sâu phân tích về kỹ thuật canh tác trong sản xuất nông nghiệp cũng như về mặt hiệu quả kinh tế - môi trường.6 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN Đây là nghiên cứu đầu tiên về kiến thức bản địa và khả năng thích ứng với lũ của nông dân tỉnh An Giang.

Ý nghĩa khoa học - Kết quả nghiên cứu của luận án tổng kết những kinh nghiệm trong dân gian về dự báo lũ vào những biểu hiện của sinh vật và điều kiện thay đổi của môi trường. Đây là thông tin quan trọng giúp triển khai các nghiên cứu khoa học luận giải cho các kinh nghiệm dân gian này. - Những kinh nghiệm trong dân gian khá chính xác trong dự báo lũ có thể phổ biến trong cộng đồng vùng lũ để tạo sự quan sát, giám sát và dự báo lũ trong cộng đồng. - Những thích nghi tốt với lũ có thể phổ biến trong cộng đồng vùng lũ để hạn chế rủi ro, thiệt hại do lũ gây ra trong điều kiện biến đổi khí hậu.

- Luận án góp phần hệ thống hóa kiến thức bản địa được người dân trên địa bàn ứng dụng từ trước cho đến nay; cung cấp thêm cơ sở lý luận liên quan đến kiến thức bản địa, thiên tai và biến đổi khí hậu, khả năng thích ứng với lũ của nông dân, tính dễ bị tổn thương đến lũ và biến đổi khí hậu, phương pháp xác định tính dễ bị tổn thương đến lũ và biến đổi khí hậu. 4 Ý nghĩa thực tiễn - Kết quả nghiên cứu của luận án nhằm cung cấp cơ sở khoa học trong công tác quản lý rủi ro về lũ ở tỉnh An Giang nói riêng và các tỉnh ĐBSCL nói chung có chính sách phù hợp trong việc sử dụng kiến thức bản địa để giảm tính dễ bị tổn thương để thích ứng với thay đổi chế độ ngập lũ và chiến lược sinh kế của người dân vùng lũ được hiệu quả và bền vững trong điều kiện biến đổi khí hậu như hiện nay. - Luận án đã đề xuất một số giải pháp cơ bản bảo tồn và phát huy kiến thức bản địa của người dân thích ứng với lũ trong sản xuất nông nghiệp và đời sống. Giải pháp này có thể được áp dụng trong tỉnh An Giang nói riêng và các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long nói chung.

5 Chương 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 TỔNG QUAN VỀ KIẾN THỨC BẢN ĐỊA VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU KIẾN THỨC BẢN ĐỊA Ở TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM 2.1 Khái niệm và quan điểm về kiến thức bản địa Cho tới nay, khái niệm kiến thức bản địa hay tri thức địa phương vẫn được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau, tùy thuộc vào các lĩnh vực chuyên môn hay theo các mục đích sử dụng như tri thức bản địa, tri thức dân gian, văn hoá truyền thống, kiến thức địa phương, tri thức tộc người. các cách gọi khác nhau này cho thấy các quan niệm và cách hiểu khác nhau về nội hàm của cụm từ “Kiến thức bản địa”. Kiến thức bản địa là kiến thức địa phương, là nền tảng cơ bản cho việc thiết lập các quyết định liên quan đến địa phương trên mọi lĩnh vực của cuộc sống đương đại bao gồm quản lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên, dinh dưỡng, thức ăn, y tế, giáo dục và trong các hoạt động xã hội và cộng đồng. Kiến thức bản địa còn cung cấp các chiến lược nhằm giải quyết các vấn đề đặt ra cho cộng đồng dân địa phương (World Bank, 1998).

Kiến thức bản địa là hệ thống kiến thức tồn tại và phát triển trong những hoàn cảnh nhất định ở vùng địa lý xác định với sự đóng góp của các thành viên trong cộng đồng (Louise, 1998). Như vậy, ba yếu tố góp phần hình thành nên kiến thức bản địa bao gồm môi trường địa lý xác định, thời điểm không gian nhất định và cộng đồng tại một khu vực cụ thể. Đặc trưng cơ bản nhất của kiến thức bản địa là tính đặc hữu, nó là hệ thống kiến thức của các dân tộc bản địa hay của cộng đồng tại một khu vực cụ thể, được tồn tại và phát triển trong những hoàn cảnh nhất định ở vùng địa lý nhất định (Warren,1995).