MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU Trong tiến trình hội nhập quốc tế Việt Nam theo lộ trình cam kết của WTO chúng ta cần cho phép những nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào lĩnh vực GD & ĐT kể từ năm 2008. Do đó trong giáo dục ĐH của Việt Nam không tránh khỏi việc phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các đối tác nước ngoài với nguồn đầu tư lớn cùng các nền giáo dục ĐH tiên tiến và hơn tất cả chính là các dịch vụ đào tạo chất lượng cao. Nhận thức được điều đó Việt nam đang thực hiện chiến lược đổi mới toàn diện hệ thống giáo dục ĐH theo hướng tự chủ và trong thời gian qua từng bước có nhiều những chuyển biến tích cực.
Từ chỗ toàn bộ hệ thống GDĐH của Việt nam giống như là một Đại học lớn và phải chịu quản lý chung Nhà nước về các mặt thông qua Bộ giáo dục và Đào tạo nhưng đến nay các trường ĐHCL được trao quyền tự chủ ngày một mạnh mẽ hơn thông qua các chính sách Nhà nước. Khởi đầu, Chính phủ ban hành Nghị định số 10/2002/ NĐ- CP giao quyền cho các đơn vị SNCL có thu tự chủ tài chính (Nghị định 10), tiếp đến là Nghị định số 43/2006/ NĐ-CP tiếp tục trao quyền tự chủ cho các đơn vị SNCL rộng hơn không chỉ về lĩnh vực tài chính (Nghị định 43). Đến năm 2015 tiếp tục ban hành Nghị định số 16/2015/NĐ-CP về quy định cơ chế tự chủ của đơn vị SNCL thay thế Nghị định 43 và được đánh giá là bước đột phá về cơ chế tự chủ đối với các đơn vị SNCL nói chung, trong đó có các trường ĐHCL nói riêng (Nghị định 16). Đồng thời, Chính phủ cũng đã ban hành Nghị quyết số 77/NQ-CP với đề án thí điểm đổi mới về cơ chế hoạt động áp dụng đối với các cơ sở Đại học công lập giai đoạn 2014- 2017, theo đó cơ chế tự chủ cho phép các trường ĐHCL tự chủ cao về mọi mặt nhưng hơn tất cả là tự chủ về TC.
Cơ chế tự chủ cũng quy định các mức độ khác nhau đối với đơn vị SNCL trong lĩnh vực cụ thể dựa theo nguyên tắc là khi đơn vị có mức tự chủ cao về TC thì cũng có quyền tự chủ cao trong công tác quản lý và ngược lại. Điều đó đã khuyến khích các đơn vị có mức tự chủ thấp sẽ cố gắng để đạt được chủ ở mức cao hơn. Mặt khác, là thúc đẩy các cơ sở giáo dục ĐHCL phát triển dịch vụ công cả về lượng và chất tạo 2 một môi trường cạnh tranh giữa các trường được bình đẳng, tăng nhu cầu đầu tư từ các thành phần kinh tế. Để có thể phát huy tốt hơn về lợi thế và vai trò của các trường ĐHCL nói chung đặc biệt tại các trường ĐHCL đào tạo các ngành KT-CN của Việt nam nói riêng ngoài việc các trường phải làm tốt các nhiệm vụ được Nhà nước giao, các trường có thể hợp tác với tổ chức, cá nhân để thực hiện hoạt động SXKD, dịch vụ thuộc lĩnh vực đào tạo và chuyển giao CN với mục tiêu đem lại các lợi ích cho các bên và để các trường có cơ hội phát triển cơ sở vật chất, nâng cao thương hiệu của mình để hội nhập quốc tế, theo đó để các trường ĐHCL đào tạo các ngành KT-CN của Việt nam muốn sớm thích nghi với điều đó thì các công cụ quản lý về TC và KT phải phù hợp.
Ngày 30/03/2006 BTC đã ban hành Quyết định số 19/2006/QĐ- BTC sau đó cũng đã ban hành thêm các văn bản sửa đổi, bổ sung về KT nhưng hệ thống KT này là các hướng dẫn cụ thể về thực hành kế toán theo nội dung các hoạt động mang tính khung cứng tạo ra những quy định mang tính khuôn mẫu phục vụ cho việc kiểm soát của Nhà nước tình hình sử dụng nguồn kinh phí mà chưa tuân thủ theo khuôn mẫu chung được thừa nhận trên thế giới nên có nhiều khác biệt giữa KT khu vực công ở Việt Nam so với thế giới. Khi vận hành tại các trường ĐHCL đào tạo các ngành KT- CN của Việt Nam theo cơ chế tự chủ đã gặp nhiều vướng mắc nguồn kinh phí trong các trường được hình thành do nhiều nguồn khác nhau đặc biệt là các nguồn kinh phí không có nguồn gốc từ NSNN mà từ các nguồn xã hội hóa. Khi các trường sử dụng hệ thống kế toán HCSN trong viêc ghi nhận cũng như trình bày thông tin về KT thu, chi và KQ hoạt động đã gây nhiều ảnh hưởng đến các chất lượng của hệ thống thông tin do KT cung cấp để trình bày và công bố đồng thời cũng đã làm ảnh hưởng cho việc sử dụng thông tin KT để phục vụ trong các quyết định tài chính trong đơn vị theo cơ chế tự chủ. Để có thể khắc phục được những hạn chế ngày 10/11/2017 BTC đã ban hành Thông tư 107/2017/TT-BTC thay thế Quyết định 19/2006/QĐ-BTC và được áp dụng từ ngày 01/01/2018.
Nhưng theo Chế độ KT mới ban hành theo (Thông tư 107) vẫn chỉ là các hướng dẫn để thực hiện các giao dịch mang tính thực hành, coi trọng hình 3 thức của giao dịch nên hiện tại vẫn chưa có thể đáp ứng các yêu cầu của một hệ thống đồng bộ về KT mang tính khuôn mẫu, mặc dù chế độ cũng có những thay đổi bản chất và đã được chuyển từ hệ thống KT trên cơ sở KT tiền mặt sang kế toán trên cơ sở KT dồn tích xong chưa đạt được kỳ vọng là cần phải có một hệ thống CMKT trong khu vực công của Việt nam phù hợp với thông lệ quốc tế. Xuất phát từ những lý do trên, NCS đã chọn chọn đề tài “Kế toán thu, chi và kết quả hoạt động tại các trường Đại học công lập đào tạo nhóm ngành KT-CN ở Việt nam” cho nghiên cứu đề tài Luận án. 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2.1 Tình hình nghiên cứu nước ngoài Các nghiên cứu của tác giả nước ngoài có liên quan đến nội dung của Luận án được tác giả tổng hợp theo các hướng nghiên cứu dưới đây: Các nghiên cứu về thông tin kế toán trong trường Đại học Tác giả Reich & A braham (2006), “Activity Based Costing and Activity Data Collection: A Case study in the Hight Education Sector” [48], trong nghiên cứu này các tác giả đã trình bày phương pháp phi truyền thống từ việc thu thập dữ liệu hoạt động tại một số trường đại học ở Australia với mục đích nhận diện chi phí một các chính xác và hoàn thiện hơn bằng cách sử dụng mô hình nghiên cứu ABC (Activity Based Costing) trong nghiên cứu. Nghiên cứu thông qua khảo sát và phỏng vấn các nhân viên đang làm việc tại một số trường đại học ở Australia về cách thu thập dữ liệu hoạt động của các trường từ đó nghiên cứu đưa ra những thảo luận và phân tích để từ đó nghiên cứu có cơ sở đưa ra nhận định việc sử dụng mô hình nghiên cứu ABC trong lĩnh vực hoạt động phi lợi nhuận đặc biệt là đối với các trường đại học được xem như một công cụ quản lý hiệu quả.
Nghiên cứu của các tác giả Ajayi & Omirin (2007), “The Use of Management Information Systems in Decision Making in The South- West Nigerian Universities” [36], công trình nghiên cứu về việc vận dụng hệ thống thông tin quản lý cho việc ra các quyết định ngắn hạn và dài hạn cũng như các quyết định liên quan đến tài chính tại các trường đại học tại miền Tây - Nam của Nigeria. Nghiên cứu đã sử dụng công cụ T-test để kiểm định sự khác biệt giữa các trường đại học thuộc liên bang và các trường đại học tiểu bang ở miền Tây - Nam Nigeria thông qua các giả thuyết nghiên cứu. Trên cơ sở đó các tác giả đưa ra được kết luận là chưa có sự vận dụng hợp lý và 4 thích đáng của hệ thống thông tin quản trị cho việc ra các quyết định trong quản lý và điều hành hoạt động của các đơn vị. Đồng thời, nghiên cứu cũng đã đưa ra được những khuyến cáo cho các trường đại học nên vận dụng hệ thống thông tin vào việc ra quyết định cho những kế hoạch ngắn và dài hạn cũng như các kế hoạch ngân sách tại các trường.
Các tác giả Momoh & Abdulsalam (2014), “Information Management Efficiency in Universities in Northern Nigeria: An Analysis” [34], với nghiên cứu này tác giả muốn tìm hiểu sử dụng hệ thống thông tin kế toán trong quản lý các trường đại học miền Bắc Nigeria. Thông qua thống kê mô tả các tác giả đã chọn lọc ra được 15 trong số 44 trường đại học ở khu vực miền Bắc Nigeria để tiến hành khảo sát nhằm kiểm định giả thuyết nghiên cứu là thông tin quản lý trong các trường đại học ở miền Bắc Nigeria thiếu hiệu quả. Sau khi nghiên cứu sử dụng công cụ Pearson Chi-Square và One- Sample-t-Test để phân tích thì kết quả nghiên cứu cho thấy hệ thống thông tin quản lý không được khai thác hiệu quả tại các trường trong mẫu nghiên cứu của các tác giả. Trên cơ sở những hạn chế nghiên cứu cũng đã đề xuất những giải pháp để các trường đại học ở khu vực miền Bắc Nigeria khai thác được hiệu quả hơn các thông tin quản lý trong các đơn vị.
Các nghiên cứu về ứng dụng mô hình kế toán trong các trường Đại học Tác giả Jarra, Smith và Dolley (2007) [45], đã nghiên cứu về việc ứng dụng mô hình kế toán chi phí theo hoạt động vào các trường đại học tại Australia nhằm cung cấp thông tin cho các nhà quản lý và điều hành đơn vị được hiệu quả. Để các tác giả đưa ra được các giải pháp ứng dụng mô hình kế toán chi phí theo hoạt động vào các trường đại học các tác giả đã tiến hành khảo sát thực trạng và đánh giá thực trạng ứng dụng mô hình kế toán chi phí theo hoạt động trong các trường đại học từ năm 2002 đến năm 2007 và nhóm nghiên cứu đã đưa ra kết luận cần thiết để làm cơ sở đề xuất các hướng giải pháp. Đồng thời, để giải pháp được đề xuất trong nghiên cứu được triển khai hiệu quả và đồng bộ, nhóm nghiên cứu cũng đưa ra điều kiện đồng bộ gồm từ phía các cơ quan quản lý Nhà nước và điều kiện từ phía các trường đại học của Australia. Tác giả Adeyeme (2011), “Impact of information and communication technology on the effective management of universities in South- West Nigeria” [47] trong nghiên cứu này mục tiêu của tác giả là tìm ra mối liên hệ của truyền thông và công nghệ thông tin đến hiệu quả quản lý ở các trường ĐHCL ở miền Tây- Nam của Nigeria.