Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về cơ chế quản lý tài chính ở các trường đại học công lập. Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về cơ chế quản lý tài chính ở các trường đại học công lập. Chương 3: Thực trạng cơ chế quản lý tài chính ở Trường Đại học Y Dược Cần Thơ. Chương 4: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý tài chính ở Trường Đại học Y Dược Cần Thơ.
10 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CƠ CHẾ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH Ở CÁC TRƢỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP Trường đại học công lập là tổ chức sự nghiệp công lập có thu. Với chủ trương của Chính phủ về nâng cao tính tự chủ của các đơn vị sự nghiệp công lập, giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước, nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước cho các đơn vị sự nghiệp công lập nói chung, các trường đại học công lập nói riêng, những năm qua đã có khá nhiều nghiên cứu trong nước có liên quan tới cơ chế quản lý tài chính và đổi mới cơ chế quản lý tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập và các trường đại học công lập. Các nghiên cứu về đề tài này khá tập trung, chủ yếu xoay quanh những nội dung về tự chủ tài chính theo Nghị định 43/2006/NĐ-CP của Chính phủ nhưng với các cơ quan, đơn vị sự nghiệp khác nhau. Theo phạm vi đối tượng, có thể chia các nghiên cứu này làm 2 nhóm chính.
Nhóm thứ nhất là các nghiên cứu về cơ chế quản lý tài chính cho các đơn vị sự nghiệp công lập nói chung và nghiên cứu về các loại hình hoặc đơn vị sự nghiệp công lập cụ thể, như các đơn vị sự nghiệp y tế, khoa học công nghệ và các đơn vị sự nghiệp khác, trừ các trường đại học công lập. Các đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động trong khuôn khổ pháp lý chung về cơ chế quản lý tài chính gắn gắn với Luật ngân sách 2002 (sau được thay bằng Luật ngân sách 2015), cơ chế tự chủ tài chính theo Nghị định 43/2006/NĐ-CP (sau được thay thế bằng Nghị định 16/2015/NĐ-CP) của Chính phủ. Là đơn vị sự nghiệp công lập, các trường đại học công lập cũng vận hành và chịu sự chi phối của các cơ chế quản lý tài chính chung cho các đơn vị sự nghiệp. Nhóm thứ hai các nghiên cứu tập trung vào cơ chế quản lý tài chính của các trường đại học công lập, bao gồm các nghiên cứu về cơ chế quản lý tài chính của các trường đại học công lập nói chung, nghiên cứu về 11 một nội dung cụ thể của cơ chế quản lý tài chính và nghiên cứu cơ chế tài chính ở một trường đại học công lập cụ thể.
NGHIÊN CỨU VỀ CƠ CHẾ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH Ở CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP Cơ chế quản lý tài chính tại các đơn vị sự nghiệp công lập là chủ đề nhiều nhà khoa học tập trung nghiên cứu trong lĩnh vực quản lý tài chính công do đơn vị sự nghiệp là một bộ phận của khu vực hành chính sự nghiệp, hưởng kinh phí từ ngân sách nhà nước. Hiện nay, chi cho các đơn vị sự nghiệp chiếm tỷ trọng lớn trong chi tiêu ngân sách nhà nước và là một trong những nhân tố khiến chi thường xuyên tăng cao. Trong bối cảnh ngân sách nhà nước đang chịu sức ép lớn, nợ công sắp chạm trần, Nhà nước đã có chủ trương tăng cường tự chủ, trong đó có tự chủ tài chính của các đơn vị sự nghiệp nhằm giảm gánh nặng ngân sách, đồng thời kích thích sự chủ động, năng động, sáng tạo của các đơn vị sự nghiệp công lập. Các nghiên cứu về cơ chế quản lý tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập ở nước ta đã xuất bản từ khá lâu, chẳng hạn như công trình của Phan Thị Cúc, Đổi mới quản lý tài chính ở đơn vị hành chính, sự nghiệp có thu [14].
tác giả đề cập đến các nguồn đảm bảo các khoản chi cho đơn vị hành chính sự nghiệp, khoán chi hành chính, cơ chế quản lí tài chính đơn vị sự nghiệp có thu công lập, ngoài công lập và vấn đề đổi mới cơ chế quản lý tài chính. Tuy nhiên, trong phạm vi thời gian nghiên cứu, luận án chỉ tập trung phân tích các nghiên cứu liên quan tới cơ chế quản lý tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động theo Nghị định 43/2006/NĐ-CP của Chính phủ ra đời năm 2006, mặc dù trước khi Nghị định ra đời đã có các nghiên cứu liên quan đến chủ đề này. Các nghiên cứu về cơ chế quản lý tài chính ở đơn vị sự nghiệp công lập thường tiếp cận chung về cơ chế quản lý tài chính tại đơn vị sự nghiệp công lập, hoặc chỉ tiếp một nội dung, một bộ phận trong cơ chế quản lý tài chính, hoặc cơ chế quản lý tài chính tại một đơn vị sự nghiệp 12 công lập cụ thể. Một số tác giả đi vào nghiên cứu một loại hình đơn vị sự nghiệp như đơn vị sự nghiệp khoa học, đơn vị sự nghiệp y tế hoặc đơn vị sự nghiệp giáo dục.
Trong số các nghiên cứu về cơ chế quản lý tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập, một công trình cung cấp khá đầy đủ cơ sở lý luận và pháp lý về cơ chế quản lý tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập do hai tác giả Phạm Văn Khoan và Nguyễn Trọng Thản đồng chủ biên, Giáo trình quản lý tài chính các cơ quan nhà nước và đơn vị sự nghiệp công [50]. Trong cuốn sách này, các tác giả đã làm rõ khái niệm đơn vị sự nghiệp công, các nguồn tài chính cho các đơn vị sự nghiệp công và cơ chế chung về quản lý tài chính của các đơn vị sự nghiệp công ở nước ta. Cuốn sách cung cấp, hệ thống hóa cơ sở lý luận, cơ sở pháp lý về cơ chế quản lý tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập. Bên cạnh phân tích cơ chế chung, các tác giả tập trung phân tích sâu hai nội dung trong cơ chế quản lý tài chính của các đơn vị sự nghiệp công lập là cơ chế quản lý quỹ tiền lương và cơ chế quản lý tài sản nhà nước.
Phần lớn các nghiên cứu khác, đặc biệt là các bài báo, luận án tiến sĩ kinh tế, thường tập trung vào phân tích thực trạng áp dụng cơ chế quản lý tài chính, cơ chế tự chủ tài chính ở các đơn vị sự nghiệp công lập. Chẳng hạn, tác giả Đỗ Đức Kiên, Đánh giá thực trạng tự chủ tài chính của các đơn vị sự nghiệp công lập [48], tác giả đã phân tích công tác giao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính tại các đơn vị sự nghiệp công. Tác giả chỉ ra những tồn tại vướng mắc và đề xuất giải pháp khắc phục. Ở một công trình nghiên cứu khác, Nguyễn Thị Mai Hương, Thực trạng và đề xuất giải pháp để đổi mới hiệu quả cơ chế quản lý hoạt động sự nghiệp công lập [43].
Tác giả làm rõ những vấn đề đặt ra đối với cơ chế quản lý tài chính của các đơn vị sự nghiệp công lập như chính sách hai giá trong cung cấp dịch vụ sự nghiệp công kéo theo sự quá tải đối với các đơn vị cung cấp dịch vụ; trình độ, tư duy quản lý của lãnh đạo các đơn vị sự nghiệp còn hạn chế, chậm đổi mới, nặng tư tưởng bao cấp; các 13 định mức kinh tế - kỹ thuật về thu chi tài chính không sát với thực tiễn; qui chế chi tiêu nội bộ của các đơn vị vẫn mang tính bình quân, chưa khuyến khích những người làm tốt,. Từ việc phân tích thực trạng và chỉ rõ nguyên nhân, tác giả cho rằng cần phải tiếp tục đổi mới cơ chế hoạt động, cơ chế quản lý tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập phù hợp với cơ chế thị trường, đảm bảo công bằng xã hội; nâng cao tính tự chủ của các đơn vị sự nghiệp công; hoàn thiện cơ chế đặt hàng, mua hàng, giao nhiệm vụ sự nghiệp công, cơ chế phân bổ ngân sách cho đơn vị sự nghiệp công,. Bàn về cơ chế tính giá dịch vụ sự nghiệp công, trích lập các quỹ, xử lý lao động dôi dư.các tác giả Vũ Như Thăng và Nghiêm Thị Thúy Hằng [79], đã phân tích những vấn đề này và đề xuất giải pháp xử lý các vấn đề liên quan đến tự chủ quản lý tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập. Một nội dung quan trọng trong cơ chế quản lý tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập là cơ chế quản lý chi thường xuyên.
Về vấn đề này, Nguyễn Văn Trung, Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý chi thường xuyên [91]. Tác giả cho rằng chi thường xuyên có vai trò quan trọng đối với hoạt động của đơn vị sự nghiệp công lập. Tuy nhiên, cơ chế quản lý chi thường xuyên hiện nay còn nhiều hạn chế, các định mức chi bất cập, không sát với thực tiễn, chi thường xuyên còn cào bằng, chưa khuyến khích được người lao động, chưa phân bổ hợp lý vào những hoạt động có hiệu quả, quan trọng với đơn vị sự nghiệp. Từ đó, tác giả kiến nghị một số giải pháp khắc phục.
Quản lý tài sản công cũng là chủ đề được nghiên cứu khi phân tích cơ chế quản lý tài chính của các đơn vị sự nghiệp công lập. Các tác giả Trần Đức Thắng và Nguyễn Tân Thịnh, Cơ chế quản lý tài sản công [80], tác giả Phân tích việc thực hiện quản lý, sử dụng tài sản nhà nước bao gồm cơ chế quản lý, qui trình đầu tư và mua sắm tài sản, chỉ ra những hạn chế như hệ thống văn bản pháp luật chưa đầy đủ, đồng bộ; hệ thống tiêu chuẩn, định mức chưa có phân loại giữa cơ quan hành chính nhà nước và đơn vị sự nghiệp công lập; 14 phương thức giao tài sản chưa phù hợp; việc xã hội hóa đầu tư chưa được khuyến khích đúng mức,.Nghiên cứu cũng chỉ ra yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý, sử dụng tài sản công tại đơn vị sự nghiệp cần phải giải quyết. Tác giả Nguyễn Tân Thịnh, Giải pháp để khai thác hiệu quả tài sản công tại các đơn vị sự nghiệp công lập [83]. Theo tác giả tài sản công trong đơn vị sự nghiệp công lập có tỷ trọng lớn, chiếm tới 65% về số lượng và 69% về giá trị tài sản trong khu vực hành chính – sự nghiệp.
Đây là nguồn lực quan trọng mà nếu khai thác hiệu quả sẽ góp phần nâng cao mức độ tự chủ của đơn vị sự nghiệp.