Luận án tiến sĩ về quản lý tài chính tại các trường đại học công lập TP.HCM trong điều kiện tự chủ

Luận án tiến sĩ nghiên cứu quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc bộ giáo dục và đào tạo trên địa bàn tp, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Trương Thị Hiền
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Lan
• Trường học: Học Viện Tài Chính
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Quản Lý Tài Chính Tại Các Trường Đại Học Công Lập Trực Thuộc Bộ Giáo Dục Và Đào Tạo Trên Địa Bàn Thành Phố Hồ Chí Minh Trong Điều Kiện Tự Chủ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CỦA CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP TRỰC THUỘC BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TẠI TP.HCM GIAI ĐOẠN 2011-2015
• 1.1. Khái quát một số nét cơ bản các trường Đại học công lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo trên địa bàn TP.
• 1.2. Quản lý tài chính của các trường Đại học công lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo tại TP.HCM trong điều kiện tự chủ
• 1.2.1. Thực trạng công tác quản lý tài chính tại bốn trường Đại học công lập trực thuộc Bộ GD&ĐT trên địa bàn TP.HCM giai đoạn 2011-2015
• 1.2.2. Quản lý nguồn kinh phí
• 1.2.3. Quản lý các khoản chi
• 1.2.4. Quản lý phân phối kết quả tài chính
• 1.2.5. Quản lý thu nhập bình quân của cán bộ, giảng viên giai đoạn 2011 - 2015
• 1.2.6. Thực trạng về sử dụng các công cụ quản lý tài chính
• 1.2.7. Công tác kế hoạch hóa tại các trường Đại học công lập
• 1.2.8. Quy chế chi tiêu nội bộ của các trường Đại học công lập
• 1.2.9. Công tác hạch toán kế toán tại các trường
• 1.2.10. Bộ máy quản lý tài chính của các trường
• 1.2.11. Hệ thống kiểm soát tài chính nội bộ và công khai tài chính
• 1.2.12. Áp dụng mô hình thẻ bảng điểm cân bằng (BSC) trong quản lý tài chính của các trường Đại học công lập tại TP.
• 1.2.13. Mức độ tự chủ tài chính của 04 trường Đại học công lập trực thuộc Bộ GD&ĐT trên địa bàn TP.
• 1.2.14. Đánh giá về cơ chế tự chủ tài chính và quản lý tài chính của các trường Đại học công lập trực thuộc Bộ GD&ĐT trên địa bàn TP.
• 1.2.14.1. Những kết quả đạt được
• 1.2.14.2. Những hạn chế của công tác quản lý tài chính tại 04 trường Đại học công lập trực thuộc Bộ GD&ĐT trong điều kiện tự chủ
• 1.2.14.2.1. Nguyên nhân của những hạn chế trên
• 1.3. Kinh nghiệm quản lý tài chính trong các trường Đại học công lập ở một số nước và bài học đối với ở Việt Nam
• 1.3.1. Kinh nghiệm ở một số nước
• 1.3.2. Kinh nghiệm của Singapore
• 1.3.3. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 1.3.4. Kinh nghiệm của Nhật Bản
• 1.3.5. Kinh nghiệm của Hàn Quốc
• 1.3.6. Kinh nghiệm của Thái Lan
• 1.3.7. Bài học kinh nghiệm đối với các trường Đại học công lập tại Việt Nam
• 1.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÔNG TÁC QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP TRỰC THUỘC BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRÊN ĐỊA BÀN TP. HCM TRONG ĐIỀU KIỆN TỰ CHỦ
• 2.1. Định hướng hoàn thiện quản lý tài chính tại 4 trường đại học công lập trực thuộc Bộ GD&ĐT tại TP Hồ Chí Minh trong điều kiện tự chủ
• 2.2. Các giải pháp hoàn thiện công tác quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ GD&ĐT trên địa bàn TP.HCM trong điều kiện tự chủ
• 2.2.1. Nhóm giải pháp về huy động các nguồn tài chính
• 2.2.2. Nhóm giải pháp về quản lý sử dụng tài chính hiệu quả và tiết kiệm
• 2.2.3. Nhóm giải pháp về phân phối các kết quả tài chính
• 2.2.4. Đổi mới việc áp dụng các công cụ quản lý tài chính
• 2.2.5. Hoàn thiện dự toán thu chi tài chính của nhà trường
• 2.2.6. Hoàn thiện quy chế chi tiêu nội bộ
• 2.2.7. Hoàn thiện hệ thống kế toán quản trị trong nhà trường
• 2.2.8. Hoàn thiện công tác kiểm soát nội bộ
• 2.2.9. Hoàn thiện tổ chức bộ máy và nâng cao năng lực cán bộ quản lý tài chính
• 2.2.10. Áp dụng mô hình thẻ bảng điểm cân bằng trong thực hiện mục tiêu chiến lược của các trường đại học công lập
• 2.2.11. Kiến nghị với nhà nước
• 2.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3
• 3.1. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC: BÁO CÁO KẾT QUẢ KHẢO SÁT SINH VIÊN TỐT NGHIỆP CỦA TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT TP.

Tóm tắt

I. Cơ sở khoa học về quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trong điều kiện tự chủ

Trong bối cảnh tự chủ đại học, việc quản lý tài chính trở thành một yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững của các trường đại học công lập. Để hiểu rõ hơn về quản lý tài chính, cần xem xét các khái niệm và đặc điểm riêng biệt của nó trong hệ thống giáo dục. Quản lý tài chính tại các trường đại học không chỉ bao gồm việc phân bổ ngân sách mà còn liên quan đến việc quản lý nguồn lực tài chính hiệu quả, đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong sử dụng ngân sách. Theo nghiên cứu, một trong những nguyên tắc quan trọng trong quản lý tài chính là sự hợp lý trong phân bổ ngân sách, nhằm tối ưu hóa nguồn lực và đáp ứng yêu cầu phát triển của nhà trường. Việc xây dựng các công cụ quản lý tài chính như quy chế chi tiêu nội bộ, kế hoạch hóa ngân sách và kiểm soát tài chính nội bộ là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của các trường đại học.

1.1. Đặc điểm của quản lý tài chính tại các trường đại học công lập

Đặc điểm của quản lý tài chính tại các trường đại học công lập bao gồm tính đa dạng và phức tạp trong nguồn thu và chi. Các trường không chỉ phụ thuộc vào ngân sách nhà nước mà còn phải huy động nguồn lực từ học phí, các hoạt động dịch vụ, nghiên cứu khoa học và các nguồn tài trợ khác. Điều này đòi hỏi các trường phải có chiến lược quản lý tài chính linh hoạt và hiệu quả. Theo nghiên cứu, việc áp dụng các công cụ như thẻ bảng điểm cân bằng (Balanced Scorecard) có thể giúp các trường đánh giá hiệu quả quản lý tài chính một cách toàn diện và kịp thời điều chỉnh chiến lược phát triển. Đặc biệt, trong bối cảnh tự chủ, các trường cần phải chủ động hơn trong việc quản lý và sử dụng nguồn tài chính, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục và nghiên cứu khoa học.

II. Thực trạng quản lý tài chính của các trường đại học công lập tại TP

Giai đoạn 2011-2015, các trường đại học công lập tại TP.HCM đã có những bước tiến đáng kể trong quản lý tài chính. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức tồn tại. Theo số liệu thống kê, nguồn thu từ ngân sách nhà nước giảm dần, trong khi yêu cầu về chất lượng giáo dục ngày càng cao. Điều này đã tạo ra áp lực lớn lên các trường trong việc tìm kiếm và quản lý nguồn tài chính. Các trường đã bắt đầu áp dụng các biện pháp quản lý ngân sách chặt chẽ hơn, đồng thời tăng cường các hoạt động huy động nguồn lực từ xã hội. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những hạn chế trong việc phân bổ ngân sách, dẫn đến tình trạng một số trường không thể đáp ứng đủ nhu cầu chi tiêu cho các hoạt động giáo dục và nghiên cứu. Việc thiếu minh bạch trong quản lý tài chính cũng là một vấn đề cần được giải quyết để tăng cường niềm tin từ xã hội.

2.1. Những kết quả đạt được trong quản lý tài chính

Các trường đại học công lập tại TP.HCM đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong quản lý tài chính. Việc áp dụng các công cụ quản lý hiện đại đã giúp các trường tối ưu hóa nguồn lực tài chính. Nhiều trường đã thành công trong việc tăng cường nguồn thu từ hoạt động nghiên cứu khoa học và dịch vụ, qua đó giảm bớt phụ thuộc vào ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng, sự không đồng đều trong chất lượng và hiệu quả quản lý tài chính giữa các trường vẫn là một thách thức lớn. Một số trường vẫn gặp khó khăn trong việc quản lý chi phí và phân bổ ngân sách hợp lý, điều này ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục và nghiên cứu.

III. Giải pháp hoàn thiện quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trong điều kiện tự chủ

Để nâng cao hiệu quả quản lý tài chính trong bối cảnh tự chủ, các trường đại học cần thực hiện một số giải pháp quan trọng. Đầu tiên, việc hoàn thiện các quy chế về quản lý tài chính là rất cần thiết. Các trường cần xây dựng các quy chế chi tiêu nội bộ rõ ràng, minh bạch để đảm bảo rằng mọi hoạt động tài chính đều được kiểm soát và giám sát chặt chẽ. Thứ hai, cần tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ quản lý tài chính, giúp họ có đủ kiến thức và kỹ năng để thực hiện nhiệm vụ. Cuối cùng, việc áp dụng các công nghệ thông tin trong quản lý tài chính cũng sẽ giúp các trường cải thiện quy trình và tăng cường tính hiệu quả trong quản lý. Theo các chuyên gia, việc áp dụng các phần mềm quản lý tài chính hiện đại sẽ giúp các trường theo dõi và phân tích dữ liệu tài chính một cách nhanh chóng và chính xác.

3.1. Tăng cường tính minh bạch trong quản lý tài chính

Tính minh bạch trong quản lý tài chính là yếu tố quan trọng để xây dựng niềm tin từ xã hội. Các trường cần công khai thông tin về ngân sách, thu chi và các hoạt động tài chính khác. Việc tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm để giải thích về các quyết định tài chính cũng là một cách hiệu quả để tăng cường tính minh bạch. Ngoài ra, cần xây dựng hệ thống kiểm soát tài chính nội bộ chặt chẽ, nhằm phát hiện và ngăn chặn kịp thời các sai phạm trong quản lý tài chính. Theo các chuyên gia, việc này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý tài chính mà còn góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và nghiên cứu tại các trường đại học.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Trương Thị Hiền với đề tài "Quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh trong điều kiện tự chủ", thuộc chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (mã số: 62.01), được thực hiện tại Học viện Tài chính dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Thị Lan và TS. Lê Văn Ái (Hà Nội, 2017).

Trong bối cảnh Nhà nước đẩy mạnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục đại học, xã hội hóa và chuyển giao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho các đơn vị sự nghiệp công lập, nguồn ngân sách nhà nước cấp trực tiếp có xu hướng giảm dần tỷ trọng, đòi hỏi các cơ sở giáo dục đại học công lập phải nâng cao năng lực tự chủ tài chính. Quản lý tài chính không còn đơn thuần là việc tiếp nhận và giải ngân ngân sách theo phân bổ hành chính, mà trở thành công cụ điều phối chiến lược nhằm duy trì hoạt động đào tạo, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học và phát triển cơ sở vật chất. Tại Thành phố Hồ Chí Minh – trung tâm giáo dục và kinh tế năng động, công tác quản lý tài chính nội bộ tại các trường đại học công lập còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn, áp lực cạnh tranh gay gắt và xuất hiện những vi phạm trong thực thi cơ chế quản lý tài chính nội bộ. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là việc thiếu vắng các công trình phân tích chuyên sâu về quản lý tài chính dưới góc độ các quyết định quản trị nội bộ của chính các trường đại học công lập trong mối quan hệ tương tác với khung khổ pháp lý của Nhà nước, cũng như việc ứng dụng các công cụ quản trị hiện đại.

Mục đích tổng quát của luận án là khảo sát, đánh giá thực trạng công tác quản lý tài chính tại 04 trường đại học công lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện công tác này trong điều kiện thực hiện cơ chế tự chủ tài chính.

Luận án tập trung giải quyết 03 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở khoa học về quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trong điều kiện tự chủ.
2. Phân tích, đánh giá thực trạng công tác quản lý tài chính trong giai đoạn 2011–2015 tại 04 trường đại học công lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo đóng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.
3. Đề xuất các quan điểm, định hướng và nhóm giải pháp hoàn thiện công tác quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2020.

Câu hỏi nghiên cứu trung tâm của luận án được xác định: "Làm thế nào để tăng cường hiệu quả của công tác quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trong điều kiện tự chủ?"

• Đối tượng nghiên cứu: Công tác quản lý tài chính nội bộ của các trường đại học công lập.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian: 04 trường đại học công lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, bao gồm: Trường Đại học Sư phạm TP.HCM, Trường Đại học Luật TP.HCM, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM và Trường Đại học Kinh tế TP.HCM.
  • Thời gian: Đánh giá thực trạng giai đoạn 2011–2015 (trước khi triển khai Nghị định số 16/2015/NĐ-CP của Chính phủ) và định hướng hoàn thiện giai đoạn 2015–2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu được tác giả phân chia thành hai nhóm công trình trong nước và quốc tế:

Các công trình nghiên cứu trong nước

• Nguyễn Minh Tuấn (2015): Tác động của công tác QLTC đến chất lượng giáo dục ĐH - nghiên cứu điển hình tại các trường ĐH thuộc Bộ Công thương (Luận án Tiến sĩ, Đại học Kinh tế Quốc dân). Công trình chỉ ra quản lý tài chính tác động gián tiếp đến chất lượng giáo dục thông qua các yếu tố đảm bảo chất lượng (chương trình, đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất), kiến nghị xóa bỏ cơ chế bộ chủ quản và áp dụng tiêu chuẩn ISO.
• Trần Đức Cân (2012): Hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính các trường ĐHCL ở Việt Nam (Luận án Tiến sĩ, Đại học Kinh tế Quốc dân). Tác giả làm rõ bản chất của cơ chế tự chủ tài chính là sự chuyển giao quyền ra quyết định từ Nhà nước sang nhà trường; xây dựng 06 tiêu chí đánh giá cơ chế tự chủ tài chính và phân tích thực trạng thực hiện Nghị định số 43/2006/NĐ-CP tại 60 trường đại học.
• Vũ Thị Thanh Thủy (2012): QLTC các trường ĐHCL Việt Nam (Luận án Tiến sĩ). Luận án khảo sát thực trạng, tiến hành phỏng vấn sâu 06 cán bộ quản lý tài chính tại 06 trường đại học công lập, xây dựng mô hình tính toán chi phí đào tạo đơn vị (unit costs) dựa trên chương trình tiên tiến và đề xuất các chỉ tiêu đánh giá gắn với kết quả đầu ra.
• Nguyễn Thu Hương: Hoàn thiện cơ chế QLTC đối với chương trình đào tạo chất lượng cao trong các trường ĐHCL Việt Nam (Luận án Tiến sĩ). Luận án xây dựng khung quản trị tài chính đặc thù cho hệ chất lượng cao, tiếp cận phương pháp quản lý chi phí theo hoạt động và định mức kinh tế - kỹ thuật.
• Lê Xuân Trường (2010): Hoàn thiện cơ chế QLTC đối với các đơn vị sự nghiệp giáo dục, đào tạo ĐH và cao đẳng (Đề tài NCKH cấp Bộ, Mã số B2010-4). Đề tài tổng kết các vướng mắc pháp lý và thực tiễn thi hành Nghị định số 43/2006/NĐ-CP trong khối trường công lập.

Các nghiên cứu quốc tế

• Arthur M. Hauptman (2006): Phân tích các mô hình phân bổ ngân sách nhà nước cho giáo dục đại học dựa trên công thức và định hướng chính sách, mối liên hệ giữa tăng học phí, quy mô tuyển sinh và chất lượng đào tạo.
• Ngân hàng Phát triển Châu Á - ADB (2002): Báo cáo Chi phí và Tài chính của giáo dục: Xu hướng và kiến nghị chính sách chỉ ra nghịch lý ở 86 quốc gia: các quốc gia có tỷ lệ tuyển sinh cao hơn lại có tỷ lệ chi ngân sách bình quân cho giáo dục đại học thấp hơn; nhấn mạnh việc chia sẻ chi phí và yêu cầu minh bạch giải trình.
• Bryan Cheung (2006): Nghiên cứu về quản lý và xây dựng kế hoạch trong giáo dục đại học, đề xuất vận dụng cơ chế quản trị doanh nghiệp phi lợi nhuận để kiểm soát chi phí đơn vị và các hợp đồng dịch vụ bên ngoài.
• Tony Holloway (2006): Nhấn mạnh sự linh hoạt trong phân bổ nguồn lực ngắn hạn và dài hạn của các trường đại học, khuyến nghị sử dụng các công cụ quản lý tài chính doanh nghiệp thích ứng với biến động thị trường.
• UNICEF (2000) & D. Bruce Johnstone (1998): Đặt ra các nguyên tắc chia sẻ chi phí đào tạo giữa Nhà nước và người học theo định hướng thị trường, tái cơ cấu tài chính giáo dục đại học ở các nước đang phát triển.
• R. S. Kaplan & D. P. Norton (2001): Ứng dụng mô hình Thẻ bảng điểm cân bằng (Balanced Scorecard - BSC) trong các tổ chức công lập và giáo dục đại học để chuyển hóa ngân sách tự chủ và chiến lược thành hệ thống chỉ tiêu đo lường hiệu quả cụ thể.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn

Các công trình đã công bố phần lớn tiếp cận quản lý tài chính từ góc độ quản lý nhà nước vĩ mô hoặc đánh giá chung việc thực hiện chính sách tự chủ theo diện rộng. Luận án của Trương Thị Hiền tập trung giải quyết khoảng trống: nghiên cứu sâu công tác quản lý tài chính nội bộ tại 04 trường đại học công lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo trên một địa bàn đô thị cụ thể (TP.HCM); đánh giá chi tiết quá trình huy động, phân bổ, sử dụng nguồn lực và phân phối kết quả tài chính theo từng trường; đồng thời nghiên cứu khả năng đưa công cụ Thẻ bảng điểm cân bằng (BSC) và phương pháp lập dự toán theo kết quả đầu ra vào quản trị tài chính trường đại học.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm vận dụng

• Quản lý tài chính tại trường đại học công lập: Là quá trình quản lý việc huy động nguồn thu, phân phối và sử dụng các nguồn lực tài chính thông qua việc lập kế hoạch, tổ chức thực hiện và kiểm tra, kiểm soát các hoạt động tài chính nhằm thực hiện nhiệm vụ chính trị, đào tạo và nghiên cứu khoa học của nhà trường không vì mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận.
• Hệ thống 04 nguyên tắc quản lý tài chính: (1) Nguyên tắc công khai, minh bạch; (2) Lấy mục tiêu nâng cao chất lượng thực hiện nhiệm vụ chính trị làm tiêu chí đánh giá; (3) Bảo toàn và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính; (4) Tuân thủ các quy định của pháp luật và Nhà nước.
• Hệ thống 07 công cụ quản lý tài chính: Hệ thống chính sách, pháp luật của Nhà nước; Công cụ kế hoạch hóa; Quy chế chi tiêu nội bộ (CTNB); Công tác hạch toán kế toán; Bộ máy cán bộ quản lý tài chính; Hệ thống kiểm soát tài chính nội bộ và kiểm toán (kiểm toán độc lập, kiểm toán nhà nước); Mô hình Thẻ bảng điểm cân bằng (Balanced Scorecard - BSC).
• Cơ chế phân phối kết quả tài chính: Xác định chênh lệch thu lớn hơn chi thường xuyên hàng năm theo công thức: $$\text{Chênh lệch} = (\text{Thu sự nghiệp} + \text{NSNN cấp hoạt động thường xuyên}) - (\text{Chi hoạt động thường xuyên} + \text{Chi Nhà nước đặt hàng})$$ Quy định mức trích lập 04 quỹ cơ quan: Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, Quỹ bổ sung thu nhập, Quỹ khen thưởng, Quỹ phúc lợi; và quy chế chi trả thu nhập tăng thêm cho cán bộ, viên chức (khống chế hệ số lãnh đạo không quá 2 lần bình quân).

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp luận: Luận án sử dụng phương pháp luận Duy vật biện chứng và Duy vật lịch sử.
• Phương pháp thu thập và xử lý số liệu: Thu thập, thống kê, phân tổ các dữ liệu thứ cấp từ báo cáo tài chính, báo cáo quyết toán ngân sách, quy chế chi tiêu nội bộ và số liệu quy mô sinh viên, giảng viên giai đoạn 2011–2015 tại 04 trường đại học khảo sát.
• Phương pháp mô hình hóa, đồ thị hóa: Xây dựng hệ thống bảng biểu, biểu đồ phản ánh cơ cấu thu - chi, mức độ tự đảm bảo chi thường xuyên và quy trình quản trị tài chính.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: So sánh định lượng các chỉ tiêu tài chính giữa 04 trường và qua các năm tài khóa.
• Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến của các chuyên gia, cán bộ quản lý tài chính tại các đơn vị sự nghiệp công lập và các trường đại học tại Thành phố Hồ Chí Minh.
• Phương pháp nghiên cứu so sánh quốc tế: Tổng hợp kinh nghiệm quản lý tài chính đại học công lập tại 05 quốc gia: Singapore, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan để rút ra bài học cho Việt Nam.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở khoa học về quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trong điều kiện tự chủ

Chương 1 xây dựng khung lý luận về đơn vị sự nghiệp công lập và quản lý tài chính trường đại học công lập trong bối cảnh đổi mới cơ chế quản lý nhà nước:

• Phân loại đơn vị sự nghiệp công lập: Gồm 04 mức độ tự chủ (tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư; tự bảo đảm chi thường xuyên; tự bảo đảm một phần chi thường xuyên; Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên).
• Đặc điểm quản lý tài chính trường đại học công lập: Hoạt động phi lợi nhuận; sản phẩm đào tạo phụ thuộc chất lượng nguồn nhân lực; quan hệ tài chính đa dạng (Nhà nước, người học, xã hội, quốc tế, nội bộ); mục tiêu hài hòa lợi ích kinh tế - xã hội; tính phân cấp chuyên môn sâu trong nội bộ.
• Nội dung quản lý tài chính: Chi tiết hóa quy trình quản lý 05 nhóm nguồn thu (ngân sách nhà nước, học phí/lệ phí, nguồn thu nội bộ/dịch vụ đào tạo, nguồn tài trợ xã hội/chuyển giao công nghệ, hợp tác quốc tế/viện trợ); quản lý các nhóm chi hoạt động (chi thanh toán cá nhân, chi nghiệp vụ chuyên môn/hàng hóa dịch vụ, chi đầu tư tài sản/mua sắm cơ sở vật chất, chi khác); quy trình trích lập các quỹ và chi trả thu nhập tăng thêm.
• Các công cụ quản lý tài chính: Phân tích vai trò của quy chế chi tiêu nội bộ trong việc tạo lập quyền tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình; vai trò hạch toán kế toán hành chính sự nghiệp; cơ chế kiểm soát nội bộ và kiểm toán độc lập/kiểm toán nhà nước; cơ sở vận dụng mô hình BSC (Hình 1.1) và mô hình quản lý tài chính tự chủ (Hình 1.2).
• Kinh nghiệm quốc tế: Đúc kết 05 bài học kinh nghiệm từ Singapore, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan về đa dạng hóa nguồn tài chính, trao quyền tự quyết học phí đi kèm quỹ học bổng hỗ trợ sinh viên khó khăn, và áp dụng cơ chế đánh giá hiệu quả theo kết quả đầu ra.

Chương 2: Thực trạng quản lý tài chính của các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo tại TP.HCM giai đoạn 2011-2015

Chương 2 tập trung khảo sát 04 trường đại học công lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo tại TP.HCM: Trường Đại học Sư phạm TP.HCM, Trường Đại học Luật TP.HCM, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM và Trường Đại học Kinh tế TP.HCM.

+------------------------------------------------------------------------------------+
| 04 TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHẢO SÁT TẠI TP.HCM (GIAI ĐOẠN 2011 - 2015)                     |
| 1. Trường ĐH Sư phạm TP.HCM         | 3. Trường ĐH Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM         |
| 2. Trường ĐH Luật TP.HCM            | 4. Trường ĐH Kinh tế TP.HCM                  |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Hệ thống số liệu và thực trạng quản lý tài chính được tác giả tổng hợp qua các bảng biểu chính:

• Quy mô đào tạo và đội ngũ (Bảng 2.1 – 2.4): Quy mô sinh viên và tỷ lệ giảng viên của từng trường trong giai đoạn 2010–2015 có sự biến động, phản ánh áp lực tự cân đối thu chi theo số lượng người học.
• Nguồn kinh phí huy động (Bảng 2.5, Biểu đồ 2.1 – 2.9): Nguồn ngân sách nhà nước cấp trực tiếp giảm dần hoặc giữ mức ổn định thấp; nguồn thu sự nghiệp (chủ yếu là học phí, lệ phí) chiếm tỷ trọng chi phối trong tổng thu của các trường (trên 70–80% ở các trường khối kinh tế, luật; trường sư phạm vẫn phụ thuộc nhiều vào ngân sách hỗ trợ sư phạm). Bảng 2.6 tổng hợp thứ tự 03 nguồn thu lớn nhất năm 2015 của các trường.
• Quản lý các khoản chi (Bảng 2.7, Biểu đồ 2.10 – 2.19): Tổng hợp cơ cấu chi tiêu giai đoạn 2011–2015 cho thấy chi thanh toán cho cá nhân (lương, phụ cấp, thu nhập tăng thêm) chiếm tỷ trọng lớn nhất, tiếp đến là chi mua sắm hàng hóa dịch vụ, nghiệp vụ chuyên môn; chi đầu tư tài sản và nghiên cứu khoa học chiếm tỷ trọng khiêm tốn.
• Cân đối tài chính và phân phối kết quả (Bảng 2.8 – 2.11, Biểu đồ 2.20): Đánh giá mức chênh lệch thu chi qua các năm; phân tích cơ cấu trích lập Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp và Quỹ bổ sung thu nhập; chi tiết mức thu nhập bình quân của cán bộ, giảng viên có xu hướng tăng nhưng có sự cách biệt giữa các trường khối ngành khác nhau.
• Mức độ tự đảm bảo chi hoạt động thường xuyên (Bảng 2.12): Trường ĐH Kinh tế TP.HCM và ĐH Luật TP.HCM đạt mức tự chủ cao về chi thường xuyên; Trường ĐH Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM từng bước tăng tỷ lệ tự đảm bảo; Trường ĐH Sư phạm TP.HCM phụ thuộc nhiều vào ngân sách nhà nước do đặc thù miễn học phí sư phạm.

Chỉ tiêu / Khía cạnh phân tích	Trường ĐH Sư phạm TP.HCM	Trường ĐH Luật TP.HCM	Trường ĐH Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM	Trường ĐH Kinh tế TP.HCM
Cơ cấu nguồn thu chính	Ngân sách nhà nước cấp chi phối; thu dịch vụ khác thấp	Thu học phí, lệ phí chiếm tỷ trọng áp đảo	Học phí chiếm phần lớn; kết hợp ngân sách cấp và dịch vụ	Thu học phí, đào tạo sau đại học và dịch vụ chiếm tỷ trọng lớn
Mức độ tự đảm bảo chi thường xuyên	Đơn vị tự bảo đảm một phần chi thường xuyên	Đạt mức tự bảo đảm cao chi hoạt động thường xuyên	Mức độ tự chủ tăng dần qua giai đoạn 2011–2015	Đạt mức độ tự bảo đảm toàn bộ chi thường xuyên
Trọng tâm cơ cấu chi	Chi thanh toán cá nhân chiếm tỷ trọng chủ yếu	Chi thanh toán cá nhân và chi hoạt động chuyên môn	Chi thanh toán cá nhân, bổ sung trang thiết bị kỹ thuật	Chi cho nhân lực, nghiên cứu khoa học và trích lập quỹ cơ quan

• Thực trạng sử dụng công cụ quản lý tài chính: Công tác lập kế hoạch còn mang tính đối phó, chủ yếu dựa trên số liệu lịch sử; quy chế chi tiêu nội bộ chưa gắn kết chặt chẽ định mức chi với hiệu suất công việc thực tế; hệ thống kế toán chủ yếu thực hiện kế toán tài chính, chưa xây dựng kế toán quản trị; kiểm soát nội bộ còn mang tính kiêm nhiệm hình thức; mô hình Thẻ bảng điểm cân bằng (BSC) chưa được triển khai đồng bộ.
• Hạn chế và nguyên nhân: Nguồn thu còn đơn điệu (phụ thuộc học phí); cơ chế quản lý chi chưa tối ưu; trích lập quỹ cho nghiên cứu khoa học và phát triển dài hạn còn thấp; nguyên nhân do khung pháp lý chuyển tiếp (Nghị định 43 sang Nghị định 16) còn vướng mắc, tâm lý bao cấp còn tồn tại và năng lực bộ máy quản lý tài chính chưa đồng đều.

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện công tác quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo trên địa bàn TP.HCM trong điều kiện tự chủ

Chương 3 đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị đến năm 2020:

• Định hướng: Hoàn thiện quản lý tài chính theo hướng nâng cao quyền tự chủ gắn liền với trách nhiệm giải trình, chuyển dịch từ quản trị tài chính hành chính sang mô hình quản trị tài chính hiện đại.
• Nhóm giải pháp về huy động nguồn lực: Đa dạng hóa nguồn thu thông qua mở rộng hoạt động dịch vụ đào tạo ngắn hạn, tư vấn chuyển giao công nghệ, thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học, khai thác hiệu quả cơ sở vật chất, thu hút nguồn tài trợ cựu sinh viên và doanh nghiệp.
• Nhóm giải pháp về quản lý sử dụng chi tiêu hiệu quả: Tối ưu hóa định mức chi tiêu, thực hành tiết kiệm, cơ cấu lại chi thường xuyên để gia tăng tỷ trọng chi cho cơ sở vật chất, học liệu và nghiên cứu khoa học.
• Nhóm giải pháp về phân phối kết quả tài chính: Hoàn thiện nguyên tắc phân phối thu nhập tăng thêm theo hiệu quả công việc (KPIs), minh bạch hóa quy trình trích lập 04 quỹ cơ quan nhằm bảo đảm tái đầu tư phát triển trường.
• Đổi mới việc áp dụng các công cụ quản lý tài chính:
  • Áp dụng quy trình lập dự toán thu, chi theo kết quả đầu ra (Hình 3.1) thay cho phương pháp lập dự toán theo yếu tố đầu vào truyền thống.
  • Sửa đổi, hoàn thiện quy chế chi tiêu nội bộ với các tiêu chí định mức cụ thể, minh bạch.
  • Xây dựng hệ thống kế toán quản trị trong nhà trường để cung cấp thông tin phân tích chi phí đào tạo trên từng sinh viên và từng ngành học.
  • Kiện toàn ban kiểm soát nội bộ, tách bạch chức năng kiểm tra giám sát tài chính độc lập với bộ phận hạch toán kế toán.
  • Đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn cho bộ máy cán bộ quản lý tài chính và kế toán.
  • Ứng dụng mô hình Thẻ bảng điểm cân bằng (BSC) để gắn kết mục tiêu tài chính với các mục tiêu phi tài chính (khách hàng/sinh viên, quy trình nội bộ, học hỏi và phát triển).
• Kiến nghị với Nhà nước: Đề nghị hoàn thiện khung pháp lý về tự chủ đại học, bãi bỏ các rào cản hành chính về trần học phí đối với các chương trình kiểm định chất lượng, đổi mới phương thức cấp ngân sách nhà nước theo đặt hàng đào tạo và kết quả đầu ra.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm lý luận về quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trong điều kiện tự chủ; làm rõ các mối quan hệ tài chính, nguyên tắc và công cụ quản trị tài chính thích ứng với môi trường tự chủ tài chính tại Việt Nam.
• Khẳng định tính tất yếu của việc chuyển đổi phương thức quản lý tài chính từ thụ động theo ngân sách cấp phát sang chủ động vận hành theo cơ chế tự chủ, kết hợp giữa quản trị công và các công cụ quản lý hiện đại như Thẻ bảng điểm cân bằng (BSC) và kế toán quản trị.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh thực trạng về tình hình huy động nguồn thu, cơ cấu chi tiêu, phân phối kết quả tài chính và mức độ tự đảm bảo kinh phí hoạt động tại 04 trường đại học công lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo trên địa bàn TP.HCM trong giai đoạn 2011–2015.
• Đánh giá cụ thể ưu điểm và hạn chế trong việc sử dụng các công cụ quản lý tài chính (kế hoạch hóa, quy chế chi tiêu nội bộ, kế toán, kiểm soát nội bộ) tại các trường khảo sát.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ có tính khả thi đối với 04 trường đại học công lập tại TP.HCM, bao gồm quy trình lập dự toán theo kết quả đầu ra (Hình 3.1), phương án trích lập quỹ và phân phối thu nhập tăng thêm theo hiệu suất, cùng các kiến nghị sửa đổi chính sách đối với cơ quan quản lý nhà nước.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát phạm vi 04 trường đại học công lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo đóng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2011–2015. Do dữ liệu nghiên cứu giới hạn ở nhóm trường này, kết quả chưa bao quát toàn bộ các cơ sở giáo dục đại học trực thuộc các Bộ, ngành khác hoặc các trường đại học địa phương.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi khảo sát sang các trường đại học công lập thuộc các Bộ chuyên ngành khác (Bộ Y tế, Bộ Công Thương, Bộ Xây dựng) và đánh giá tác động toàn diện của việc thi hành Nghị định số 16/2015/NĐ-CP cũng như Luật Giáo dục đại học sửa đổi sau năm 2015.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp tài liệu tham khảo về khung lý thuyết quản lý tài chính đơn vị sự nghiệp công lập, phương pháp phân tích cơ cấu thu chi, và quy trình vận dụng các công cụ quản lý tài chính trong giáo dục đại học.
• Đối với ban giám hiệu và cán bộ quản lý tài chính các trường đại học: Là tài liệu tham khảo trong việc xây dựng, sửa đổi quy chế chi tiêu nội bộ, lập dự toán ngân sách theo kết quả đầu ra và thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ.
• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Tài chính): Cung cấp dữ liệu thực tế phục vụ quá trình hoàn thiện thể chế, cơ chế giao quyền tự chủ và đổi mới phương thức đặt hàng dịch vụ giáo dục đại học.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát thực trạng quản lý tài chính tại những trường đại học cụ thể nào?
Luận án tiến hành khảo sát thực trạng tại 04 trường đại học công lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2011–2015, bao gồm: Trường Đại học Sư phạm TP.HCM, Trường Đại học Luật TP.HCM, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM và Trường Đại học Kinh tế TP.HCM.

2. Công thức xác định chênh lệch thu lớn hơn chi thường xuyên hàng năm của trường đại học công lập trong luận án là gì?
Công thức được xác định: $$\text{Chênh lệch thu chi} = (\text{Thu sự nghiệp} + \text{NSNN cấp hoạt động thường xuyên}) - (\text{Chi hoạt động thường xuyên} + \text{Chi Nhà nước đặt hàng nhiệm vụ})$$

3. Luận án nêu ra những quỹ cơ quan nào mà trường đại học công lập được trích lập từ chênh lệch thu chi?
Phần chênh lệch thu lớn hơn chi được hiệu trưởng quyết định trích lập vào 04 quỹ cơ quan theo quy định: (1) Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, (2) Quỹ bổ sung thu nhập, (3) Quỹ khen thưởng, và (4) Quỹ phúc lợi.

4. Luận án nghiên cứu bài học kinh nghiệm quản lý tài chính từ những quốc gia nào?
Chương 1 của luận án phân tích kinh nghiệm quản lý tài chính trường đại học công lập tại 05 quốc gia: Singapore, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Thái Lan để rút ra bài học cho các trường đại học công lập tại Việt Nam.

5. Giải pháp đổi mới công cụ kế hoạch hóa được tác giả đề xuất tại Chương 3 là gì?
Tác giả đề xuất áp dụng mô hình và quy trình lập dự toán thu, chi theo kết quả đầu ra (thể hiện tại Hình 3.1) kết hợp ứng dụng mô hình Thẻ bảng điểm cân bằng (BSC) nhằm thay thế phương thức lập dự toán theo yếu tố đầu vào truyền thống.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trương Thị Hiền đã giải quyết mục tiêu nghiên cứu về công tác quản lý tài chính nội bộ tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo trên địa bàn TP.HCM trong bối cảnh tự chủ. Tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng thu chi và phân phối kết quả tài chính giai đoạn 2011–2015 tại 04 trường đại học khảo sát, chỉ ra các mặt đạt được và các hạn chế trong vận hành công cụ quản lý. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm hoàn thiện công tác quản lý tài chính, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và thúc đẩy lộ trình tự chủ đại học bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở khoa học về QLTC tại các trường ĐHCL trong điều kiện tự chủ Chương 2: Thực trạng QLTC của các trường ĐHCL trực thuộc Bộ GD&ĐT trên địa bàn TP.HCM trong điều kiện tự chủ 11 Chương 3: Các giải pháp hoàn thiện công tác QLTC tại các trường ĐHCL trực thuộc Bộ GD&ĐT trên địa bàn TP.HCM trong điều kiện tự chủ. CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP TRONG ĐIỀU KIỆN TỰ CHỦ 1. Quản lý tài chính trong các đơn vị sự nghiệp công lập Đơn vị SNCL là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước. Các đơn vị SNCL hiện nay không những đông đảo về mặt số lượng, mà còn đa dạng về các loại hình và lĩnh vực hoạt động.

Nếu xét theo tiêu chí mức độ TCTC của các đơn vị SNCL có thể phân chia đơn vị SNCL thành 4 loại: Đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư; đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên; đơn vị tự bảo đảm một phần chi thường xuyên; và đơn vị được Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên. Quản lý vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật, đang là vấn đề thu hút nhiều sự quan tâm trong giai đoạn hiện nay. Để luận giải một cách cặn kẽ QLTC trong các đơn vị SNCL, trước hết phải hiểu rõ thuật ngữ “quản lý”. Trên thực tế tồn tại nhiều cách tiếp cận khác nhau về khái niệm “quản lý”, từ các nhà khoa học trong và ngoài nước cho đến các nhà quản lý trong các đơn vị, mỗi trường phái, mỗi lĩnh vực có cách lý giải riêng, đều đưa ra các khái niệm khác nhau về “quản lý” và nhìn chung thì quản lý nó là một khái niệm gắn với quyền lực ở một mức độ nhất định.Taylor: “Quản lý là biết được chính xác điều bạn muốn người khác làm, và sau đó hiểu được rằng họ đã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất” [52].

Fayon lại định nghĩa quản lý theo các chức năng của nó “Quản lý là dự đoán và lập kế hoạch, tổ chức, điều khiển, phối hợp và kiểm tra” [52]. Harol Koontz cho rằng: "Quản lý là một nghệ thuật nhằm đạt được mục tiêu đã đề ra thông qua việc điều khiển, chỉ huy, phối hợp, hướng dẫn hoạt động của những người khác" [60]. Theo Peter F Druker: "Suy cho cùng, quản lý là thực tiễn. Bản chất của nó không nằm ở nhận thức mà là ở hành động; kiểm chứng nó không nằm ở sự logic mà ở thành quả; quyền uy duy nhất của nó là thành tích" [52].

Paul Hersey và KenBlanc Heard trong cuốn “Quản lý nguồn nhân lực” thì nêu: “Quản lý là một quá trình cùng làm việc giữa nhà quản lý và người bị quản lý nhằm 13 thông qua hoạt động của cá nhân, của nhóm, huy động các nguồn lực khác để đạt mục tiêu của tổ chức.” [93] Ở Việt Nam Từ điển tiếng Việt có đưa ra khái niệm: “Quản lý là tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định”. “Quản lý là việc đạt tới mục đích của tổ chức một cách có kết quả và hiệu quả thông qua quá trình lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra các nguồn lực của tổ chức"[29]. Hay "Quản lý là sự tác động chỉ huy, điều khiển, hướng dẫn các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người nhằm đạt tới mục tiêu đã đề ra"[28]. Tác giả Trần Kiểm lại cho rằng: “Quản lý là những tác hoạch định của chủ thể quản lý trong việc huy động, kết hợp, sử dụng, điều chỉnh, điều phối các nguồn lực (nhân lực, vật lực, tài lực) trong và ngoài tổ chức (chủ yếu là nội lực) một cách tối ưu nhằm đạt mục đích của tổ chức với hiệu quả cao nhất [73].

Cho dù cách tiếp cận nào và lý giải khác nhau về thuật ngữ “quản lý”, song đều thừa nhận quản lý là một hành vi của chủ thể được biểu hiện thông qua việc xây dựng kế hoạch, tổ chức thực hiện kế hoạch, kiểm tra, điều chỉnh các hoạt động nhằm đạt được những mục đích của chủ thể đề ra. Tài chính là hệ thống các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình phân phối các nguồn tài chính bằng việc tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ đáp ứng yêu cầu tích lũy và tiêu dùng của các chủ thể xã hội. Tài chính là phạm trù lịch sử kinh tế khách quan bởi nó gắn liền với sự ra đời, tồn tại và hoạt động của Nhà nước. Tài chính phát triển trong mối quan hệ hữu cơ với nền sản xuất hàng hóa và quan hệ hàng hóa - tiền tệ.

Quản lý lấy đối tượng là hoạt động tài chính được gọi là quản lý tài chính. QLTC là một khâu của quản lý KT-XH, và là khâu quản lý mang tính tổng hợp. QLTC là việc sử dụng các công cụ QLTC nhằm phản ánh chính xác tình trạng tài chính của một đơn vị, thông qua đó lập kế hoạch quản lý và sử dụng các nguồn tài chính nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động. QLTC được coi là hợp lý, có hiệu quả nếu nó tạo ra được một cơ chế quản lý thích hợp, có tác động tích cực tới các quá trình KT-XH theo các 14 phương hướng phát triển đã được hoạch định.

Việc sử dụng nguồn tài chính ở đơn vị SNCL phải có sự quản lý, giám sát, kiểm tra nhằm hạn chế, ngăn ngừa các hiện tượng tiêu cực, tham nhũng trong khai thác và sử dụng nguồn lực tài chính, đồng thời nâng cao hiệu quả việc sử dụng các nguồn tài chính. Để đảm bảo tính thống nhất trong quản lý, điều hành NSNN theo luật NSNN thì các đơn vị SNCL phải tuân thủ quy định về lập, chấp hành dự toán, hạch toán kế toán và quyết toán thu chi. Cơ chế QLTC là tổng thể các phương pháp, công cụ và hình thức tác động lên một hệ thống để liên kết phối hợp hành động giữa các bộ phận thành viên trong hệ thống nhằm đạt được mục tiêu cuối cùng của quản lý, quyết định sự thành công hay thất bại trong quản lý. Cơ chế QLTC có vai trò rất quan trọng quyết định tới sự phát triển của các đơn vị SNCL, thể hiện qua những nội dung cơ bản sau : - Cơ chế QLTC đơn vị SNCL có vai trò cân đối giữa việc hình thành, tạo lập và sử dụng các nguồn thu nhằm đáp ứng các yêu cầu hoạt động.

Do đó, cơ chế phải được xây dựng phù hợp với loại hình hoạt động của đơn vị nhằm tăng cường và tập trung nguồn lực tài chính, đảm bảo sự linh hoạt, năng động và phong phú đa dạng giúp cho các đơn vị SNCL hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. - Cơ chế QLTC đơn vị SNCL tác động đến quá trình chi tiêu ngân quỹ quốc gia, ảnh hưởng lớn đến việc thực hiện và hoàn thành nhiệm vụ của các đơn vị. Vì vậy, cơ chế đó phải khắc phục được tình trạng lãng phí các nguồn tài chính, đồng thời khuyến khích sử dụng tiết kiệm trong chi tiêu và tôn trọng nhiệm vụ và hoạt động nghiệp vụ chuyên môn của đơn vị SNCL. - Cơ chế QLTC đơn vị SNCL đóng vai trò như một cán cân công lý, đảm bảo tính công bằng hợp lý trong việc phân phối, sử dụng các nguồn lực tài chính giữa các loại hình đơn vị SNCL, nhằm tạo môi trường bình đẳng, cũng như sự phát triển hài hoà giữa các ngành, các lĩnh vực khác nhau.

- Cơ chế QLTC đơn vị SNCL góp phần tạo hành lang pháp lý cho quá trình tạo lập và sử dụng nguồn tài chính trong các đơn vị SNCL. Nó được xây dựng trên quan điểm thống nhất và hợp lý, từ việc xây dựng các định mức, tiêu chuẩn chi tiêu đến quy định về cấp phát, kiểm tra, kiểm soát nhằm phát huy vai trò của cơ chế TCTC, đạt được mục tiêu của kinh tế vĩ mô. 15 Cơ chế QLTC được xác định nhằm tăng cường hiệu quả của công tác QLTC tại các trường ĐHCL. Để đánh giá hiệu quả công tác QLTC thông thường sử dụng các tiêu chí như: - Tính hiệu lực: Cơ chế TCTC của trường ĐHCL phải đảm bảo tính hợp hiến, hợp pháp, tính đồng bộ (không xảy ra hiện tượng chồng chéo, mâu thuẫn với các văn bản pháp luật hiện hành khác), tính toàn diện (có đầy đủ các qui định cần thiết), tính phù hợp (nó được thể hiện là sự tương thích với trình độ phát triển kinh tế - xã hội, chế độ chính trị, tập quán, văn hóa truyền thống và xu hướng hội nhập quốc tế) và cuối cùng là phải có “giá trị thi hành” trên thực tiễn [79].

Tức là hiệu lực của cơ chế tự chủ tài chính được thể hiện khi nó đạt được tính khả thi, đây là thước đo thực tế của cơ chế TCTC. - Tính hiệu quả: Tính hiệu quả là một chỉ tiêu rất quan trọng để phản ánh kết quả của cơ chế tự chủ tài chính đem lại so với thời kỳ chưa áp dụng cơ chế TCTC cho các trường ĐHCL. Nó được thể hiện qua sự tăng, giảm của các chỉ tiêu có liên quan tới tài chính như sự tiết kiệm chi phí, hoặc lợi ích đem lại cao hơn chi phí bỏ ra, nâng cao hiệu quả của việc phân bổ các nguồn lực tiền tệ và phi tiền tệ trong các trường…Để đo lường tính hiệu quả của cơ chế TCTC người ta sử dụng chỉ tiêu: Qui mô, cơ cấu nguồn thu chi hàng năm; hiệu quả sử dụng vốn NSNN; thu nhập của cán bộ; suất đầu tư cho 1 SV; cơ cấu, tỷ lệ GV trên SV; số bài báo, công trình NCKH hàng năm của nhà trường…[72] - Tính linh hoạt: Tính linh hoạt của cơ chế TCTC cho phép các trường được tự do lựa chọn tìm kiếm, sử dụng các nguồn kinh phí phù hợp với chức năng, nhiệm vụ theo đuổi trong ngắn hạn và dài hạn. Tính linh hoạt là những quy định trong nó phải có khả năng thích nghi với sự thay đổi của môi trường KT - XH, xu hướng phát triển của thị trường GDĐH trong nước và quốc tế.

Chẳng hạn, mức độ linh hoạt của cơ chế cấp NSNN, quyền tự chủ về tính học phí… sẽ tác động tới phản ứng của các trường trong việc thay đổi mục tiêu, đối tượng, số lượng tuyển sinh phù hợp với năng lực, nhu cầu đào tạo của xã hội. Tính công bằng: Những qui định trong cơ chế TCTC cần đảm bảo sự hài hòa giữa quyền hạn và trách nhiệm, phải cân bằng giữa chi phí và lợi ích đem lại.