Luận án ts chính sách thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách nhà nước cho các trường đại học việt nam

Chuyên khảo Chính sách thu hút tài chính ngoài ngân sách cho đại học việt nam phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực

• Tác giả: Lê Hồng Việt
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Thị Thu Hà
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Chính sách thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách cho các trường đại học Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CHÍNH SÁCH NHÀ NƯỚC VỀ THU HÚT NGUỒN TÀI CHÍNH NGOÀI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan tới luận án
• 1.2. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.3. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH NHÀ NƯỚC VỀ THU HÚT NGUỒN TÀI CHÍNH NGOÀI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP
• 2.1. Nguồn tài chính và nguồn tài chính ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường ĐHCL
• 2.1.1. Khái niệm nguồn tài chính cho các trường ĐHCL
• 2.1.2. Khái niệm nguồn tài chính ngoài NSNN cho các trường ĐHCL
• 2.1.3. Vai trò của các nguồn TC ngoài NSNN đối với hoạt động của trường ĐHCL
• 2.2. Chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường ĐHCL
• 2.2.1. Khái niệm chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường ĐHCL
• 2.2.2. Mục tiêu chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường ĐHCL
• 2.2.3. Nguyên tắc của chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường ĐHCL
• 2.2.4. Phân loại chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính ngoài NSNN cho các trường đại học công lập
• 2.2.5. Đánh giá chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường ĐHCL
• 2.2.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường ĐHCL
• 2.3. Kinh nghiệm nước ngoài về chính sách Nhà nước trong việc thu hút nguồn TC ngoài NSNN cho các trường ĐHCL
• 2.3.1. Kinh nghiệm của các nước phát triển
• 2.3.2. Kinh nghiệm của các nước đang phát triển
• 2.3.3. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CHÍNH SÁCH NHÀ NƯỚC VỀ THU HÚT NGUỒN TÀI CHÍNH NGOÀI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP
• 3.1. Khung nghiên cứu
• 3.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.3. Nguồn dữ liệu
• 3.3.1. Nguồn dữ liệu thứ cấp
• 3.3.2. Nguồn dữ liệu sơ cấp
• 3.4. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH NHÀ NƯỚC VỀ THU HÚT NGUỒN TÀI CHÍNH NGOÀI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP Ở VIỆT NAM
• 4.1. Khái quát hệ thống giáo dục ĐHCL ở Việt Nam
• 4.2. Thực trạng nguồn tài chính của các trường ĐHCL ở Việt Nam
• 4.2.1. Thực trạng nguồn tài chính của các trường ĐHCL giai đoạn 2003-2011
• 4.2.2. Thực trạng nguồn tài chính ngoài ngân sách Nhà nước của các trường ĐHCL giai đoạn 2003 - 2011
• 4.2.3. Thực trạng nguồn tài chính ngoài ngân sách Nhà nước của 4 trường ĐH được khảo sát
• 4.3. Thực trạng chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường ĐHCL ở Việt Nam
• 4.3.1. Nội dung chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính từ người học cho các trường ĐHCL
• 4.3.2. Nội dung chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính từ các tổ chức mua và sử dụng dịch vụ của trường ĐHCL
• 4.3.3. Nội dung chính sách thu hút nguồn tài chính từ các đối tượng khác
• 4.3.4. Tổng hợp các chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường ĐHCL ở Việt Nam theo các nhóm đối tượng
• 4.4. Đánh giá chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường ĐHCL
• 4.4.1. Đánh giá theo các tiêu chí đánh giá chính sách
• 4.4.2. Thành công của chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường ĐHCL
• 4.4.3. Hạn chế và nguyên nhân hạn chế của chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường ĐHCL
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH NHÀ NƯỚC VỀ THU HÚT NGUỒN TÀI CHÍNH NGOÀI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP Ở VIỆT NAM
• 5.1. Quan điểm hoàn thiện chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài NSNN cho các trường ĐHCL
• 5.2. Mục tiêu hoàn thiện chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài NSNN cho các trường ĐHCL
• 5.3. Giải pháp hoàn thiện chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường ĐHCL
• 5.3.1. Giải pháp hoàn thiện chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính từ người học
• 5.3.2. Giải pháp hoàn thiện chính sách Nhà nước thu hút nguồn tài chính từ các tổ chức mua và sử dụng dịch vụ của trường ĐHCL
• 5.3.3. Giải pháp hoàn thiện chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính từ các đối tượng khác
• 5.3.4. Giải pháp 1: thực hiện các chính sách về thuế đối với các doanh nghiệp hoặc tổ chức đóng góp tài chính cho trường ĐH
• 5.3.5. Giải pháp hỗ trợ khác
• 5.4. Kiến nghị đối với các trường ĐH
• 5.5. Tiểu kết chương 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường đại học công lập

Chương này tập trung vào việc tổng quan các nghiên cứu liên quan đến chính sách thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách cho các trường đại học công lập. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, trong bối cảnh ngân sách Nhà nước hạn chế, việc phát triển các nguồn tài chính ngoài ngân sách là cần thiết để đảm bảo chất lượng giáo dục. Các công trình nghiên cứu nước ngoài đã nhấn mạnh vai trò của các chính sách khuyến khích đầu tư từ khu vực tư nhân và các tổ chức phi lợi nhuận. Đặc biệt, các nghiên cứu trong nước cũng cho thấy sự cần thiết phải cải cách chính sách tài chính giáo dục, nhằm tạo điều kiện cho các trường đại học tự chủ hơn trong việc huy động và sử dụng nguồn tài chính. Tiểu kết chương 1 khẳng định rằng, việc nghiên cứu và áp dụng các chính sách thu hút tài chính ngoài ngân sách không chỉ giúp các trường đại học cải thiện điều kiện vật chất mà còn nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu.

II. Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn của chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường đại học công lập

Chương này phân tích các khái niệm và vai trò của nguồn tài chính ngoài ngân sách trong hoạt động của các trường đại học công lập. Nguồn tài chính ngoài ngân sách không chỉ giúp các trường giảm bớt sự phụ thuộc vào ngân sách Nhà nước mà còn tạo ra cơ hội để nâng cao chất lượng giáo dục. Chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách được đánh giá qua các tiêu chí như tính hiệu quả, tính bền vững và khả năng khuyến khích đầu tư từ các bên liên quan. Kinh nghiệm từ các nước phát triển và đang phát triển đã chỉ ra rằng, việc xây dựng khung pháp lý rõ ràng và các chính sách khuyến khích là điều kiện tiên quyết để thu hút nguồn tài chính này. Bài học kinh nghiệm từ các quốc gia khác có thể được áp dụng để hoàn thiện chính sách tại Việt Nam, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động của các trường đại học công lập.

III. Phương pháp nghiên cứu chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường đại học công lập

Chương này trình bày khung nghiên cứu và quy trình nghiên cứu chính sách thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách cho các trường đại học công lập. Nguồn dữ liệu được chia thành hai loại: dữ liệu sơ cấp và dữ liệu thứ cấp. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát và phỏng vấn các bên liên quan, trong khi dữ liệu thứ cấp được lấy từ các báo cáo và tài liệu nghiên cứu trước đó. Phương pháp phân tích dữ liệu bao gồm phân tích định lượng và định tính, nhằm đánh giá tác động của chính sách đến hoạt động của các trường đại học. Tiểu kết chương 3 khẳng định rằng, việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu đa dạng sẽ giúp đưa ra những nhận định chính xác và đáng tin cậy về hiệu quả của chính sách thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách.

IV. Thực trạng chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường đại học công lập ở Việt Nam

Chương này phân tích thực trạng nguồn tài chính của các trường đại học công lập ở Việt Nam trong giai đoạn 2003-2011. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc cải thiện nguồn tài chính từ ngân sách Nhà nước, nhưng tỷ lệ nguồn tài chính ngoài ngân sách vẫn còn thấp. Các chính sách hiện hành chưa đủ mạnh để khuyến khích sự tham gia của các tổ chức và cá nhân trong việc đầu tư vào giáo dục. Đặc biệt, thực trạng về cơ sở vật chất và chất lượng giảng dạy vẫn còn nhiều hạn chế. Tiểu kết chương 4 chỉ ra rằng, để cải thiện tình hình này, cần có những chính sách cụ thể và mạnh mẽ hơn nhằm thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục đại học.

V. Giải pháp hoàn thiện chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách Nhà nước cho các trường đại học công lập ở Việt Nam

Chương này đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách cho các trường đại học công lập. Các giải pháp bao gồm việc thực hiện các chính sách thuế ưu đãi cho các doanh nghiệp đóng góp tài chính, khuyến khích các tổ chức tham gia vào các chương trình hợp tác nghiên cứu và phát triển với các trường đại học. Đồng thời, cần xây dựng một khung pháp lý rõ ràng để đảm bảo quyền tự chủ tài chính cho các trường. Kiến nghị đối với các trường đại học cũng được đưa ra nhằm nâng cao khả năng huy động nguồn lực. Tiểu kết chương 5 khẳng định rằng, việc thực hiện đồng bộ các giải pháp này sẽ tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục đại học tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh nền kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, giáo dục đại học đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao và thúc đẩy đổi mới sáng tạo quốc gia. Tuy nhiên, áp lực ngân sách công ngày càng gia tăng đối với các chính phủ trên toàn cầu, khiến việc duy trì cơ chế bao cấp hoàn toàn cho các trường đại học công lập (ĐHCL) trở nên bất khả thi (Harman, 1999; NCES, 2001). Tại Việt Nam, quy mô giáo dục đại học ghi nhận sự tăng trưởng vượt bậc: theo số liệu thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, số lượng sinh viên đã tăng từ 624.423 sinh viên năm 1999 lên tới 1.756.000 sinh viên vào năm 2014, kéo theo áp lực quá tải hạ tầng khi tỷ lệ sinh viên/giảng viên bình quân chạm ngưỡng 25 sinh viên/giảng viên vào năm 2014. Trong khi đó, theo số liệu của Bộ Tài chính (2013), ngân sách Nhà nước (NSNN) cho chi thường xuyên vẫn chiếm tới 63,5% tổng nguồn tài chính của các trường ĐHCL năm 2011, còn các nguồn thu ngoài NSNN chỉ đóng góp dưới 20%. Thực trạng phụ thuộc sâu sắc vào nguồn cấp phát ngân sách đã trực tiếp giới hạn năng lực mở rộng cơ sở vật chất, tái đầu tư nghiên cứu khoa học và nâng cao chất lượng đào tạo của các cơ sở giáo dục đại học.

Khoảng trống nghiên cứu then chốt (Research Gap) được xác định rõ: mặc dù Nhà nước đã ban hành các chủ trương lớn về xã hội hóa và đổi mới cơ chế hoạt động (Nghị quyết 05/2005/NQ-CP, Nghị định 43/2006/NĐ-CP, Nghị quyết 35/2009/QH12, Luật Giáo dục đại học 2012), các công trình nghiên cứu trong nước trước đây (Phạm Thị Ly, 2012; Trịnh Tiến Dũng, 2012; Vũ Như Thăng & Hoàng Thị Minh Hảo, 2012; Phạm Phụ, 2014) mới chỉ tiếp cận từng khía cạnh kỹ thuật đơn lẻ hoặc phân tích hiện trạng tài chính cục bộ. Hoàn toàn thiếu vắng một công trình nghiên cứu hệ thống hóa và đánh giá đa chiều khung khổ chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính ngoài NSNN cho các trường ĐHCL dựa trên các bộ tiêu chuẩn khoa học quốc tế.

Luận án tiến sĩ kinh tế của NCS. Lê Hồng Việt, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đoàn Thị Thu Hà tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (2017), chuyên ngành Quản lý kinh tế (mã số: 62340410), đã giải quyết triệt để khoảng trống này thông qua 4 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. RQ1: Khung lý thuyết và mô hình chuẩn tắc nào phù hợp để đánh giá chính sách Nhà nước về thu hút nguồn tài chính ngoài NSNN cho các trường ĐHCL?
2. RQ2: Những bài học kinh nghiệm quốc tế nào từ các nước phát triển và đang phát triển có giá trị chuyển giao thực tiễn cho Việt Nam?
3. RQ3: Chính sách Nhà nước hiện nay tác động như thế nào đến năng lực thu hút nguồn tài chính ngoài NSNN của các trường ĐHCL tại Việt Nam trên các chiều cạnh hiệu lực, hiệu quả và tính bền vững? Những nguyên nhân mang tính thể chế nào giải thích cho các tác động đó?
4. RQ4: Những giải pháp và điều kiện thể chế căn bản nào cần được thiết lập nhằm hoàn thiện chính sách thu hút nguồn tài chính ngoài NSNN cho các trường ĐHCL ở Việt Nam trong giai đoạn đến năm 2020, định hướng 2025?

Luận án phát triển 3 giả thuyết nghiên cứu chính:

• H1: Tính hiệu lực của chính sách Nhà nước có tác động đồng biến có ý nghĩa thống kê đối với mức độ đa dạng hóa nguồn tài chính ngoài NSNN của các trường ĐHCL.
• H2: Tính hiệu quả của các công cụ chính sách thuế và cơ chế trần học phí tương quan thuận với mức độ sẵn sàng hợp tác R&D của doanh nghiệp và sự hài lòng của người học.
• H3: Mức độ tự chủ thể chế và tính minh bạch tài chính quy định mức độ bền vững dài hạn của dòng thu ngoài NSNN tại các trường ĐHCL.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (Resource Dependence Theory - Pfeffer & Salancik, 1978), Lý thuyết chia sẻ chi phí trong giáo dục đại học (Theory of Cost-Sharing - Johnstone, 2003, 2004) và Khung đánh giá chính sách công của Ủy ban Kinh tế - Xã hội Châu Á Thái Bình Dương Liên Hợp Quốc (ESCAP, 2003; OECD, 2009).

Phạm vi nghiên cứu tập trung chuyên sâu vào hệ thống các trường ĐHCL do Bộ Giáo dục và Đào tạo quản lý, khảo sát điển cứu 4 cơ sở giáo dục đại học tiên phong thực hiện thí điểm tự chủ tài chính 100% kinh phí chi thường xuyên từ năm 2008: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, Trường Đại học Ngoại thương, Trường Đại học Hà Nội và Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh. Dữ liệu bao quát giai đoạn biến động chính sách 2009-2014 (kết hợp chuỗi số liệu tài chính toàn ngành 2003-2011), kiến tạo nền tảng vững chắc để định hình các khuyến nghị chính sách có tính ứng dụng cao.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật quốc tế và trong nước về tài chính giáo dục đại học chỉ ra ba luồng nghiên cứu chủ đạo:

Luồng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào mối quan hệ giữa tự chủ đại học và đa dạng hóa nguồn thu trong khuôn khổ Quản lý công mới (New Public Management - Hood, 1991; Eurydice, 2008; Estermann & Nokkola, 2009; Brown, 2010). Các học giả khẳng định sự suy giảm tài trợ công đòi hỏi các trường ĐHCL phải vận hành như những thực thể tự chủ, linh hoạt thích ứng với cơ chế thị trường (Long, 2004; Siswanto et al., 2013). Khi khung pháp lý trao quyền tự chủ rộng rãi về học thuật, nhân sự và quản trị tài chính, các cơ sở đại học nâng cao năng lực khai thác thị trường giáo dục và dịch vụ đào tạo (Paul, 2012; Guimón, 2013).

Luồng nghiên cứu thứ hai đi sâu vào thương mại hóa kết quả nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và hợp tác trường đại học - doanh nghiệp trong Mô hình Xoắn ba (Triple Helix - Etzkowitz, 1999; Etzkowitz & Leydesdorff, 2000). Các công trình của Saul & Mark (2003), Perkmann & Walsh (2007), Cheslock & Hughes (2011) chỉ rõ nguồn thu từ bản quyền sáng chế, hợp đồng tư vấn R&D phụ thuộc chặt chẽ vào chính sách quyền sở hữu trí tuệ quốc gia và sự hiện diện của các thiết chế trung gian như Văn phòng Cấp phép Công nghệ (Technology Licensing Offices - TLOs) hoặc Văn phòng Chuyển giao Công nghệ (Technology Transfer Offices - TTOs).

Luồng nghiên cứu thứ ba phân tích lý thuyết chia sẻ chi phí và xã hội hóa nguồn lực (Johnstone, 2003, 2004; Getz, 2007; Phạm Phụ, 2014a, 2014b; Lâm Quang Thiệp, 2014a). Tranh luận học thuật quốc tế phân rẽ thành hai trường phái đối lập rõ rệt:

• Trường phái Thị trường hóa (Marketization School): Ủng hộ việc thả nổi hoặc mở rộng biên độ học phí theo cơ chế giá thị trường và phân loại thương hiệu trường đại học nhằm phản ánh đúng chi phí đào tạo thực tế, gia tăng nguồn lực tái đầu tư nhanh chóng (Getz, 2007; Brown, 2010).
• Trường phái Hàng hóa Công và Bình đẳng Xã hội (Public Good & Social Equity School): Cảnh báo rằng việc tăng học phí không kiểm soát và cắt giảm ngân sách nhà nước sẽ tạo rào cản tài chính nghiêm trọng đối với sinh viên thuộc nhóm thu nhập thấp, làm suy giảm tính công bằng xã hội trong tiếp cận giáo dục cấp cao (Johnstone, 2003; Salmi & Hauptman, 2006).

Luận án định vị chính xác vị trí học thuật bằng việc khắc phục sự rời rạc của các nghiên cứu tiền nhiệm tại Việt Nam. Không dừng lại ở các thống kê mô tả thực trạng, công trình tiến hành so sánh đối chuẩn quốc tế với các mô hình điển hình:

1. Trường hợp Hoa Kỳ và Vương quốc Anh: Sử dụng triệt để chính sách miễn trừ thuế thu nhập cận biên đối với các khoản hiến tặng giáo dục (Universities UK, 2013), kết hợp chiến lược xuất khẩu dịch vụ giáo dục đại học tạo nguồn thu ngoại tệ khổng lồ (Mỹ đạt 24 tỷ USD từ sinh viên quốc tế, Anh thu hút trên 500.000 sinh viên quốc tế theo học chương trình cấp bằng) (Paul, 2012; Pelletier, 2012).
2. Trường hợp Phần Lan và các nước Bắc Âu: Năm 2010, Chính phủ Phần Lan từ bỏ quyền sở hữu độc quyền đối với bất động sản và cơ sở vật chất đại học, chuyển giao 67% quyền sở hữu tài sản trực tiếp cho các trường ĐHCL, cho phép các cơ sở giáo dục thế chấp tài sản để huy động vốn đầu tư và chủ động vay nợ trên thị trường tài chính phục vụ mục tiêu nghiên cứu dài hạn (Estermann et al., 2011; Torberg & Oosterbeek, 2011).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc bổ sung và làm sâu sắc thêm các hệ thống lý thuyết quản lý kinh tế công trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi:

Thứ nhất, luận án mở rộng phạm vi ứng dụng của Lý thuyết Phụ thuộc Nguồn lực (Resource Dependence Theory - Pfeffer & Salancik, 1978) trong môi trường đơn vị sự nghiệp công lập. Nghiên cứu chỉ ra rằng hành vi thu hút tài chính ngoài ngân sách của trường ĐHCL không đơn thuần là hoạt động bổ sung tài chính cục bộ, mà là phản ứng chiến lược nhằm tái cấu trúc sự phụ thuộc thể chế vào cơ quan chủ quản nhà nước, qua đó xác lập quyền tự chủ thực chất trong việc ra quyết định học thuật và phân bổ nguồn lực.

Thứ hai, công trình làm phong phú Lý thuyết Chia sẻ Chi phí (Cost-Sharing Theory - Johnstone, 2003) bằng việc xác lập khung phân tích ba bên đối với các nguồn tài chính giáo dục đại học tại Việt Nam. Thuật ngữ nguồn tài chính ngoài NSNN được chuẩn hóa dựa trên định nghĩa nền tảng: "Tất cả những yếu tố và phương tiện về nguồn vốn tiền tệ mà Nhà nước cho phép các trường ĐH được huy động trực tiếp trong khuôn khổ thực hiện xã hội hóa, đảm bảo nguồn tài chính cho giáo dục ĐH" (Đỗ Thị Bích Loan, 2008). Điểm khác biệt mấu chốt so với nguồn NSNN là dòng tài chính này không phải nộp vào NSNN và đơn vị được toàn quyền tự chủ quản lý, sử dụng theo quy chế nội bộ.

Mô hình lý thuyết của luận án xác lập các mệnh đề khoa học mang tính chuyển dịch hệ hình (paradigm shift): việc chuyển từ cơ chế kiểm soát trực tiếp đầu vào bằng mệnh lệnh hành chính sang cơ chế kiến tạo môi trường thể chế gián tiếp (thông qua công cụ thuế, ưu đãi tín dụng, khung quyền sở hữu trí tuệ và chính sách tự chủ giá dịch vụ) là động lực quyết định tốc độ đa dạng hóa nguồn tài chính của trường ĐHCL.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đồng bộ ba lý thuyết trụ cột: (1) Lý thuyết Phụ thuộc Nguồn lực, (2) Lý thuyết Chia sẻ Chi phí, và (3) Khung Đánh giá Chính sách Công của ESCAP (2003).

Khung phân tích phân loại chính sách Nhà nước theo ba nhóm đối tượng tạo dòng tiền độc lập:

1. Chính sách thu hút tài chính từ người học: Bao gồm cơ chế xác định mức thu học phí theo chất lượng kiểm định, chính sách đa dạng hóa loại hình đào tạo (văn bằng hai, đào tạo từ xa, các khóa bồi dưỡng ngắn hạn chuyên ngành), và khung pháp lý cho phép vận hành các dịch vụ hỗ trợ sinh viên trong khuôn viên đại học (ký túc xá, thể thao, nhà sách, in ấn).
2. Chính sách thu hút tài chính từ các tổ chức mua và sử dụng dịch vụ của nhà trường: Tập trung vào các công cụ kinh tế vĩ mô gồm chính sách ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp (CIT), chính sách tín dụng và Voucher Sáng tạo (Innovation Vouchers - OECD, 2010), khung bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, cùng cơ chế cho phép thương mại hóa tài sản công, thành lập doanh nghiệp spin-off trong trường đại học.
3. Chính sách thu hút nguồn tài chính từ các đối tượng khác: Các quy định pháp lý về khấu trừ thuế thu nhập cá nhân/doanh nghiệp đối với các khoản tài trợ, viện trợ không hoàn lại, hiến tặng của cựu sinh viên và các quỹ thiện nguyện xã hội.

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được định vị chặt chẽ cho hệ thống ĐHCL trực thuộc quản lý nhà nước tại Việt Nam, vận hành trong giai đoạn chuyển đổi cơ chế quản lý tài chính công từ mô hình dự toán truyền thống sang mô hình giao quyền tự chủ tài chính theo cấp độ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triết lý nghiên cứu Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp Thực chứng (Positivism), sử dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa cấp độ (Multi-level Mixed Methods Design - Creswell, 2014):

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Rà soát, đối chiếu toàn bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, nghị quyết của Đảng, Quốc hội và các nghị định của Chính phủ điều chỉnh tài chính đại học từ năm 2003 đến 2014.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Phân tích bức tranh tài chính tổng thể của mạng lưới ĐHCL Việt Nam thông qua bộ dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2003-2011 do Bộ GDĐT và Bộ Tài chính cung cấp; đồng thời khảo sát dữ liệu tài chính sâu tại 4 trường ĐHCL tự chủ giai đoạn 2009-2013.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Điều tra xã hội học bằng bảng hỏi cấu trúc đối với ba nhóm tác nhân trực tiếp tham gia chuỗi giá trị: (1) Cán bộ quản lý đại học và giảng viên, (2) Người học (sinh viên chính quy, học viên sau đại học, học viên các hệ vừa làm vừa học), và (3) Đại diện các tổ chức, doanh nghiệp sử dụng dịch vụ đào tạo/R&D của trường.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết kế chặt chẽ qua các giai đoạn:

• Chiến lược chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (Purposive Stratified Sampling). Bốn trường đại học được lựa chọn đại diện cho hai trung tâm kinh tế - giáo dục lớn nhất cả nước (Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh), bao quát các ngành kinh tế, ngoại ngữ và quản trị công lập.
• Quy trình thu thập dữ liệu: Phát tổng cộng hàng trăm bảng câu hỏi cấu trúc theo thang đo Likert 5 điểm (từ 1 - Hoàn toàn không khuyến khích/hiệu quả đến 5 - Rất khuyến khích/hiệu quả). Công cụ khảo sát được chia tách chuyên biệt cho từng nhóm đối tượng mục tiêu:
  • Mẫu đại diện cán bộ quản trị tại 4 trường đại học;
  • Mẫu sinh viên và học viên theo các hệ đào tạo khác nhau;
  • Mẫu lãnh đạo các doanh nghiệp, tổ chức ký hợp đồng nghiên cứu và tuyển dụng.
• Tam giác hóa dữ liệu và phương pháp (Triangulation): Kết hợp kiểm chứng chéo giữa báo cáo tài chính kiểm toán thực tế của các trường, số liệu thống kê vĩ mô của Bộ Tài chính/Bộ GDĐT, và dữ liệu khảo sát cảm nhận định lượng từ các bên liên quan.
• Kiểm định độ tin cậy và tính giá trị: Thang đo được kiểm định độ tin cậy nội tại qua hệ số Cronbach's Alpha đạt chuẩn (toàn bộ các biến quan sát đạt $\alpha \ge 0.70$), phân tích nhân tố khám phá (EFA) nhằm đảm bảo giá trị hội tụ (convergent validity) và giá trị phân biệt (discriminant validity).

Data và phân tích

Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm chuyên dụng SPSS và Microsoft Excel:

• Phân tích cơ cấu nguồn tài chính toàn ngành giai đoạn 2003-2011 và cơ cấu tài chính bình quân của 4 trường tự chủ giai đoạn 2009-2013.
• Tính toán hệ số tương quan Pearson giữa ba chiều cạnh đánh giá chính sách: Tính hiệu lực, Tính hiệu quả và Tính bền vững đối với từng nhóm công cụ chính sách (Bảng 4.22 cho nhóm người học; Bảng 4.23 cho nhóm tổ chức mua dịch vụ; Bảng 4.24 cho nhóm đối tượng khác).
• Thiết lập mô hình hồi quy đa biến nhằm ước lượng các yếu tố chính sách tác động đến mức độ hiệu quả trong việc thúc đẩy các tổ chức, doanh nghiệp mua và sử dụng dịch vụ của nhà trường (Bảng 4.32), xác định rõ độ phù hợp của mô hình ($R^2$, điều chỉnh $R^2$), giá trị thống kê $F$ và mức ý nghĩa $p < 0.05$.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng và định tính của luận án đem lại 5 phát hiện mang tính đột phá:

Phát hiện 1: Cơ cấu nguồn tài chính mất cân đối trầm trọng và rủi ro thanh khoản cao. Dữ liệu toàn ngành chỉ ra rằng trong giai đoạn 2003-2011, ngân sách chi thường xuyên từ Nhà nước vẫn đóng vai trò áp đảo (chiếm 63,5% năm 2011), trong khi tổng các nguồn thu ngoài NSNN chỉ chiếm chưa đầy 20%. Đáng chú ý, tại 4 trường đại học tự chủ 100% kinh phí chi thường xuyên giai đoạn 2009-2013, nguồn thu từ người học (chủ yếu là học phí và lệ phí) chiếm tới trên 85-90% tổng nguồn thu của nhà trường. Nguồn thu từ hoạt động R&D, chuyển giao công nghệ chỉ chiếm tỷ trọng khiêm tốn từ 2% đến 5%, và nguồn tài trợ/hiến tặng từ cựu sinh viên, doanh nghiệp chỉ chiếm dưới 1%.

Phát hiện 2: "Nút thắt trần học phí" tạo ra sự méo mó trong hành vi cung ứng dịch vụ đào tạo. Quy định khống chế mức trần học phí hành chính (theo Nghị định 49/2010/NĐ-CP và Nghị định 86/2015/NĐ-CP) không phản ánh đúng chi phí đào tạo biên và chất lượng thực tế. Hậu quả là các trường ĐHCL buộc phải bù đắp thâm hụt tài chính bằng cách mở rộng ồ ạt quy mô tuyển sinh các hệ phi chính quy (tại chức, từ xa, liên kết đào tạo tràn lan), dẫn tới suy giảm chất lượng đào tạo và quá tải cơ sở vật chất.

Phát hiện 3: Chính sách thuế đối với R&D và chuyển giao công nghệ tồn tại khoảng trống thực thi nghiêm trọng. Mặc dù luật định có chính sách ưu đãi thuế đối với khoa học công nghệ, nhưng các điều kiện ràng buộc thủ tục hành chính phức tạp khiến hầu hết các cơ sở ĐHCL không thể tiếp cận được các gói miễn giảm thuế thu nhập doanh nghiệp hoặc thuế chuyển giao tài sản trí tuệ (Nguyễn Văn Phụng, 2012).

Phát hiện 4: Tính tương quan đồng biến có ý nghĩa thống kê giữa Hiệu lực, Hiệu quả và Bền vững của chính sách. Phân tích tương quan chỉ ra rằng tính hiệu lực trong việc tạo lập môi trường thông thoáng có mối quan hệ tương hỗ chặt chẽ với tính bền vững của nguồn thu ($r > 0.60$, $p < 0.01$). Khi chính sách Nhà nước tạo điều kiện cho trường đại học tự chủ định giá dịch vụ và bảo hộ tài sản trí tuệ, tính ổn định của dòng tiền ngoài NSNN tăng lên rõ rệt.

Phát hiện 5: Vắng bóng khung pháp lý cho văn phòng chuyển giao công nghệ (TTO/TLO) và cơ chế khai thác tài sản công. Các trường đại học thiếu cơ chế pháp lý để góp vốn bằng quyền sở hữu trí tuệ hoặc liên doanh thành lập doanh nghiệp spin-off ngay trong trường, khiến tiềm năng thương mại hóa sáng chế bị triệt tiêu ngay từ giai đoạn thử nghiệm phòng thí nghiệm.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Cung cấp mô hình phân tích chính sách tài chính công hoàn chỉnh cho các quốc gia đang phát triển, kết hợp giữa quyền tự chủ định chế và kiểm định chất lượng bắt buộc.
• Hàm ý phương pháp luận: Bộ tiêu chí đánh giá ba chiều (Hiệu lực - Hiệu quả - Bền vững) theo ba nhóm chủ thể tạo ra công cụ chuẩn hóa có thể chuyển giao để đánh giá các chính sách tài chính trong các lĩnh vực dịch vụ công khác như y tế, thể thao, văn hóa.
• Hàm ý thực tiễn và chính sách:
  1. Lộ trình tự do hóa học phí: Xóa bỏ quy định áp trần học phí đồng loạt; chuyển sang cơ chế quản lý giá dịch vụ đào tạo theo định mức kinh tế - kỹ thuật và kết quả kiểm định chất lượng của từng ngành học.
  2. Thiết chế ưu đãi thuế khấu trừ: Cho phép doanh nghiệp được khấu trừ 100% đến 150% chi phí tài trợ nghiên cứu khoa học hoặc hiến tặng cho trường đại học vào chi phí hợp lý khi tính thuế TNDN (học tập mô hình Hoa Kỳ và Đan Mạch).
  3. Thể chế hóa hệ thống TTO/TLO: Ban hành nghị định hướng dẫn Luật Sở hữu trí tuệ cho phép trường đại học thành lập Văn phòng chuyển giao công nghệ có tư cách pháp nhân riêng, được thương mại hóa sáng chế và chia sẻ lợi nhuận trực tiếp cho nhà khoa học (tỷ lệ phân chia tối thiểu 30-50%).
  4. Quỹ tín dụng sinh viên dựa trên thu nhập tương lai (Income-Contingent Loans): Đồng bộ hóa chính sách tăng học phí với việc mở rộng quy mô tín dụng ưu đãi cho sinh viên nghèo nhằm đảm bảo công bằng xã hội.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số hạn chế khách quan:

1. Giới hạn không gian và khối ngành: Mẫu khảo sát dữ liệu sơ cấp tập trung vào 4 trường đại học khối ngành kinh tế, tài chính và ngoại ngữ tại Hà Nội và TP.HCM; chưa bao quát khối trường kỹ thuật - công nghệ, nông lâm ngư nghiệp và các trường đại học địa phương vốn có năng lực huy động nguồn thu xã hội hóa khác biệt.
2. Giới hạn chuỗi dữ liệu thời gian: Dữ liệu nghiên cứu phản ánh bối cảnh chính sách giai đoạn 2009-2014, thời điểm trước khi Nghị quyết số 77/NQ-CP (2014) về thí điểm đổi mới cơ chế hoạt động và Luật Giáo dục đại học sửa đổi (2018) có hiệu lực thi hành đầy đủ.
3. Đo lường chi phí - lợi ích công: Do hạn chế về tính minh bạch của số liệu kế toán công toàn ngành, việc tính toán chính xác tổng chi phí hành chính của bộ máy nhà nước bỏ ra để vận hành các chính sách thu hút tài chính chưa thể thực hiện trọn vẹn.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:

• Mở rộng kiểm định mô hình đánh giá chính sách trên toàn bộ hệ thống ĐHCL đa ngành, so sánh sự khác biệt giữa khối trường khoa học tự nhiên - kỹ thuật và khối khoa học xã hội;
• Nghiên cứu định lượng tác động dài hạn của Nghị quyết 77/NQ-CP và Luật Giáo dục đại học sửa đổi 2018 đến cơ cấu tài chính và xếp hạng đại học quốc tế;
• Mô hình hóa kinh tế lượng về độ co giãn của cầu giáo dục đại học theo giá (học phí) và xây dựng mô hình Quỹ đầu tư phát sinh lời (Endowment Fund) cho các đại học công lập Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình của NCS. Lê Hồng Việt mang lại những ảnh hưởng khoa học và thực tiễn sâu sắc:

• Tác động học thuật: Là công trình luận án tiến sĩ tiên phong tại Việt Nam hệ thống hóa lý luận và đánh giá thực nghiệm chính sách thu hút tài chính ngoài NSNN cho ĐHCL, trở thành tài liệu tham khảo nền tảng với tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu về kinh tế giáo dục và quản lý công.
• Tác động chính sách quốc gia: Cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực nghiệm quan trọng phục vụ trực tiếp cho Bộ GDĐT, Bộ Tài chính và Chính phủ trong việc xây dựng, hoàn thiện Nghị định 86/2015/NĐ-CP, Nghị định 16/2015/NĐ-CP và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học (Luật số 34/2018/QH14).
• Chuyển đổi khu vực đại học: Mở đường về mặt nhận thức và quản trị cho các trường ĐHCL chủ động tái cấu trúc mô hình tài chính, chuyển dịch từ tư duy thụ động chờ cấp phát sang tư duy kiến tạo hệ sinh thái dịch vụ tri thức và hợp tác doanh nghiệp.
• Lợi ích xã hội: Thúc đẩy chất lượng đào tạo và nghiên cứu thông qua nguồn tài chính bền vững, giải phóng gánh nặng chi tiêu công của ngân sách quốc gia, đồng thời tạo cơ chế bảo vệ quyền tiếp cận giáo dục của người học yếu thế thông qua hệ thống học bổng và tín dụng xã hội hóa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích đánh giá chính sách hoàn chỉnh, được chuẩn hóa theo tiêu chuẩn quốc tế (ESCAP/OECD), cùng hệ thống dữ liệu thực nghiệm chi tiết về tài chính giáo dục đại học Việt Nam.
• Lãnh đạo và Nhà quản trị các Trường Đại học: Sở hữu cẩm nang định hướng chiến lược để đa dạng hóa nguồn thu, chuyên nghiệp hóa hoạt động dịch vụ đào tạo, R&D và thiết lập kênh tương tác hiệu quả với mạng lưới cựu sinh viên, doanh nghiệp.
• Doanh nghiệp và Khu vực Công nghiệp: Nắm bắt các kênh thể chế và cơ hội hợp tác R&D, chuyển giao công nghệ từ trường đại học, tối ưu hóa chi phí đổi mới công nghệ thông qua các chính sách ưu đãi thuế.
• Nhà hoạch định chính sách (Bộ GDĐT, Bộ Tài chính, Bộ KH&CN): Nhận diện rõ các rào cản thể chế, điểm nghẽn chính sách để thiết kế các văn bản quy phạm pháp luật đồng bộ, minh bạch và khả thi.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý luận độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp lý thuyết nổi bật nhất là việc tích hợp thành công Lý thuyết Phụ thuộc Nguồn lực (Pfeffer & Salancik) và Lý thuyết Chia sẻ Chi phí (Johnstone) vào khung đánh giá chính sách công 3 tiêu chí của ESCAP (Hiệu lực - Hiệu quả - Bền vững), xây dựng mô hình phân tích ma trận chính sách theo 3 nhóm đối tượng tạo dòng tiền (Người học, Doanh nghiệp/Tổ chức sử dụng dịch vụ, và Chủ thể hiến tặng).

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm? So với các nghiên cứu mô tả đơn tuyến trước đây (như Trịnh Tiến Dũng, 2012; Phạm Thị Ly, 2012), luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp đa cấp độ (Multi-level Mixed Methods), kết hợp chuỗi dữ liệu tài chính toàn ngành của Bộ Tài chính/Bộ GDĐT với khảo sát xã hội học định lượng sâu trên 3 nhóm chủ thể tại 4 trường ĐHCL thí điểm tự chủ, sử dụng phân tích tương quan Pearson và mô hình hồi quy đa biến có kiểm định độ tin cậy thang đo nghiêm ngặt.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ kết quả dữ liệu thực nghiệm? Nghịch lý tự chủ tài chính: Việc giao tự chủ tài chính không đi kèm với tự do hóa giá dịch vụ mà vẫn áp đặt trần học phí hành chính cứng nhắc đã vô tình đẩy các trường đại học vào chiến lược "thương mại hóa số lượng" (tăng quy mô chỉ tiêu tuyển sinh các hệ đào tạo ngắn hạn, tại chức để bù đắp thâm hụt) thay vì "thương mại hóa chất lượng" thông qua nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Nguồn thu R&D tại các trường tự chủ vẫn duy trì ở mức dưới 5%, một tỷ lệ quá thấp so với mức bình quân 10-25% của các đại học tự chủ trên thế giới.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không? Có. Luận án cung cấp chi tiết khung câu hỏi khảo sát cho 3 nhóm đối tượng, quy trình mã hóa thang đo Likert 5 điểm, các chỉ tiêu tài chính thứ cấp chuẩn hóa và thuật toán phân tích tương quan/hồi quy trong chương 3 và hệ thống phụ lục, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình khảo sát tại các trường đại học công lập khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được đề xuất như thế nào? Luận án phác thảo lộ trình nghiên cứu đến năm 2025-2030 tập trung vào ba trọng tâm: (1) Mô hình tài chính hóa tài sản trí tuệ và quản trị doanh nghiệp spin-off trong trường đại học; (2) Cơ chế thiết lập Quỹ tín thác đầu tư (Endowment Fund) từ nguồn hiến tặng xã hội; và (3) Tác động của chính sách tự chủ tài chính toàn diện đến tính bình đẳng cơ hội giáo dục đại học tại các vùng kinh tế khó khăn.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Lê Hồng Việt xác lập một cột mốc học thuật quan trọng trong chuyên ngành Quản lý kinh tế với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế về chính sách Nhà nước đối với việc thu hút nguồn tài chính ngoài ngân sách cho giáo dục đại học công lập;
2. Xây dựng và kiểm định thành công bộ tiêu chí đánh giá chính sách công 3 chiều (Hiệu lực, Hiệu quả, Bền vững) phân theo 3 nhóm đối tượng tạo dòng tài chính;
3. Bóc tách bức tranh thực trạng tài chính ĐHCL Việt Nam giai đoạn 2003-2014, chỉ rõ sự mất cân đối nghiêm trọng và những hệ lụy của việc áp đặt trần học phí hành chính;
4. Làm sáng tỏ các rào cản thể chế trong chính sách thuế, bảo hộ tài sản trí tuệ và cơ chế chuyển giao công nghệ đại học - doanh nghiệp;
5. Đề xuất hệ thống giải pháp và lộ trình chính sách đồng bộ đến năm 2020, định hướng 2025, kiến tạo khung khổ pháp lý vững chắc cho tự chủ đại học thực chất tại Việt Nam.

Công trình tạo bước tiến hệ hình quan trọng từ tư duy quản lý bao cấp sang tư duy quản trị nhà nước kiến tạo, mở ra các luồng nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế giáo dục đại học, đồng thời để lại hệ giá trị ứng dụng thực tiễn đo lường được cho tiến trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đại học Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CHÍNH SÁCH NHÀ NƯỚC VỀ THU HÚT NGUỒN TÀI CHÍNH NGOÀI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP Mục đích của chương này nhằm tổng hợp, phân tích sơ bộ các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến các lĩnh vực chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài NSNN cho các trường ĐHCL, là căn cứ cho nghiên cứu sinh xác định khoảng trống cần nghiên cứu. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan tới luận án 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài liên quan tới chính sách Nhà nước trong việc thu hút nguồn TC ngoài NSNN cho các trường ĐHCL, và tập trung vào những nội dung lớn sau đây: Các nghiên cứu về vai trò của chính sách Nhà nước trong việc thu hút nguồn TC ngoài NSNN cho các trường ĐHCL Hiện nay, chính phủ các nước đều gặp phải áp lực chi tiêu ngân sách cho nhiều mục tiêu khác nhau như giáo dục, y tế, giao thông. Việc duy trì ngân sách cho giáo dục ĐH là một thách thức đối với các chính phủ (Harman, 1999).

Trong lĩnh vực giáo dục ĐH, bên cạnh áp lực ngân sách đối với chính phủ, việc gia tăng tỷ lệ nhập học, tăng nhanh chi phí đơn vị, hạn chế về mặt quản lý của khu vực công đều góp phần tạo ra áp lực tài chính đối với các trường ĐHCL (NCES, 2001). Dưới áp lực đó, việc tăng cường thu hút các nguồn tài chính từ người học, doanh nghiệp và các nhà tài trợ là rất quan trọng đối với các trường ĐHCL. Nhiều công trình nghiên cứu ở nước ngoài đã đề cập tới vai trò của chính sách Nhà nước trong việc thu hút nguồn TC ngoài NSNN cho các trường công lập. Chính sách Nhà nước là một trong những yếu tố quan trọng cho việc tăng nguồn tài chính từ người học và các tổ chức khác cho các trường ĐHCL (Long, 2004).

Đầu tiên, chính sách của Nhà nước đóng vai trò là khung khổ pháp lý, điều chỉnh các hoạt động tạo nguồn thu của các trường ĐH (Siswanto và cộng sự, 2013). Việc áp dụng các nguyên tắc thị trường đối với giáo dục ĐH, hay việc thị trường hóa giáo dục ĐH của Chính phủ thúc đẩy mạnh mẽ việc thu hút các nguồn TC ngoài NSNN (Brown, 2010). Các nguồn tài chính và các hoạt động thu hút các nguồn tài chính cũng cần sự điều chỉnh 6. của pháp luật thông qua các quy định, điều khoản luật thống nhất, rõ ràng và phù hợp.

Các chính sách Nhà nước cũng tác động đến việc tăng nguồn thu ngoài NSNN của các trường ĐHCL thông qua các cơ chế hỗ trợ, khuyến khích, tạo điều kiện. Năng lực của các trường ĐH để tạo thêm nguồn thu liên quan mật thiết đến sự hỗ trợ và tạo điều kiện từ khuôn khổ pháp lý mà các trường ĐH tuân theo. Các chính sách công nhận trường ĐHCL có quyền thực hiện các hoạt động khác ngoài chức năng chính là đào tạo và nghiên cứu tạo điều kiện cơ bản để trường ĐHCL có thể chủ động thực hiện các hoạt động đa dạng hóa nguồn tài chính (Etkowiz, 1999 và Paul, 2012). Với một khung luật pháp rõ ràng, thống nhất, và những chính sách Nhà nước nhằm ưu đãi, khuyến khích các hoạt động trao đổi, tạo nguồn thu đối với nhà trường và các đối tượng như người học, doanh nghiệp, các trường ĐHCL sẽ có điều kiện thuận lợi hơn khi thực hiện các hoạt động tăng cường nguồn TC ngoài NSNN.

Các nghiên cứu về chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài NSNN cho các trường ĐHCL Chính phủ các nước đã thực hiện nhiều chính sách để các trường ĐH thu hút nguồn TC ngoài NSNN. Các chính sách này thường bao gồm các nhóm chính sách như chính sách tăng cường tính tự chủ, độc lập cho các trường ĐHCL, cho các trường được quyền lựa chọn, quyết định nhiều nội dung quan trọng; chính sách nâng cao tính minh bạch và khuyến khích sự đóng góp vào giáo dục ĐH của nhiều thành phần khác nhau trong xã hội. Những chính sách này đã trở nên phổ biến trong 2 thập kỉ gần đây (OECD, 2003 và Eurydice, 2008). Để tăng cường tính tự chủ, độc lập cho các trường ĐHCL đối với các hoạt động tài chính, chính phủ có thể đưa ra các giải pháp bao gồm: ban hành các điều khoản, quy định liên quan đến các hoạt động về tài chính của trường, đặc biệt là các quy định nâng cao tính tự chủ của các trường ĐH; đưa ra các hình thức ưu đãi, hỗ trợ tài chính từ chính phủ, xây dựng các kênh giao tiếp, tương tác (cung cấp thông tin, trao đổi và tương tác hai chiều, kêu gọi sự tham gia vào các chủ trương trong quản lý tài chính từ các trường ĐH).

Nhiều nghiên cứu cho thấy các chính sách này có thể giúp các trường ĐH tự chủ, năng động hơn trong việc tìm kiếm các nguồn thu; cũng như có được sự tương tác với các đối tác là người học, doanh nghiệp, các tổ chức có nhu cầu sử dụng dịch vụ của nhà trường (Jongbloed, 2005; Paul, 2012 và Guimón, 2013). Việc nâng cao tính minh bạch trong các hoạt động tài chính của các trường ĐHCL cũng góp phần gia tăng niềm tin của người học và các tổ chức, doanh nghiệp đối với nhà trường. Tính minh bạch luôn đi kèm với tính tự chủ. Khi niềm tin vào uy tín, chất lượng 7.

của nhà trường gia tăng, người học và các tổ chức, doanh nghiệp sẽ có nhiều động lực để sử dụng các dịch vụ của nhà trường hơn, từ đó nâng cao nguồn thu cho nhà trường (Jongbloed, 2005 và Paul, 2012). Các chính sách nâng cao tính minh bạch trong trường ĐHCL bao gồm thực hiện kiểm soát bằng việc kiểm tra và chấp thuận các chiến lược của nhà trường, tạo ra cơ chế quản lý và báo cáo về tình hình ngân sách và kết quả hoạt động của nhà trường (Eurycide, 2008). Để khuyến khích sự đóng góp của xã hội đối với giáo dục ĐH, các chính phủ cũng đưa ra chính sách khuyến khích các hình thức quyên tặng của cựu học sinh, các nhà hảo tâm v. đối với trường ĐHCL (Jaramillo và Melonio, 2011; Estermann và cộng sự, 2011; Guimón, 2013).

Chính sách này có thể bao gồm việc giảm thuế thu nhập cho người quyên tặng hay khấu trừ thuế cho các khoản đóng góp, quyên tặng. Đây là một chính sách quan trọng trong việc huy động các nguồn lực từ xã hội tham gia đóng góp vào sự phát triển của giáo dục ĐH. Bên cạnh các chính sách nâng cao tính tự chủ, tính minh bạch và khuyến khích đóng góp, chính sách Nhà nước về tăng cường thu hút các dòng tiền cho các trường ĐHCL còn bao gồm hỗ trợ, và tạo ra các cơ chế để các trường ĐHCL tạo thêm được nguồn thu từ chính nguồn ngân sách, các sản phẩm nghiên cứu và dịch vụ của nhà trường. Ở nhiều nước, các cơ quan quản lý cho phép các trường ĐHCL dự trữ tích lũy từ nguồn tài chính từ ngân sách, định mức học phí, huy động trên thị trường tài chính (Estermann và Nokkola, 2009).

Năng lực của các trường ĐHCL để tạo thêm thu nhập liên quan mật thiết đến sự hỗ trợ và tạo điều kiện từ khuôn khổ pháp lý mà các trường ĐH tuân theo (Estermann và Pruvot, 2011). Chính sách cần hỗ trợ các trường, tạo cơ chế và các phạm vi điều chỉnh, căn cứ vào thực tiễn và có sự thay đổi theo những biến động tại mỗi địa phương (John và Rodney, 2011). Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, do đặc thù của trường ĐH là nơi sản sinh ra tri thức và nghiên cứu ra các công nghệ mới, nên một nguồn thu rất tiềm năng của các trường ĐH là từ việc chuyển giao công nghệ, tri thức và thương mại hóa các sáng chế, phát minh (Saul và Mark, 2003; Risaburo, 2005; Cheslock và Hughes, 2011). Các chính sách về sở hữu trí tuệ, bản quyền và các khuyến khích tài chính sẽ tác động đến số lượng và giá trị tăng thêm của các phát minh và sáng tạo tại các trường ĐHCL.

Điều này giúp cho các trường thu hút được nguồn tài chính từ việc thương mại hóa các phát minh và sáng tạo, chuyển giao công nghệ và tri thức từ các phòng thí nghiệm, các trung tâm nghiên cứu cho chính phủ, doanh nghiệp và các tổ chức khác (Saul và Mark, 2003). Chính sách tín dụng cũng rất quan trọng trong việc thúc đẩy sự hợp tác giữa các doanh nghiệp và các trường ĐH. Chính sách tín dụng củng cố một phần tài chính cho các dự án hợp tác, phát triển của trường ĐH và doanh nghiệp. Các chính sách hỗ trợ 8.

này có thể dưới dạng những gói tài trợ trọn gói, các khoản vay không lãi suất hay lãi suất thấp cho trường ĐH (Risaburo, 2005). Tuy nhiên, bên cạnh việc khuyến khích các trường thu hút nguồn TC ngoài NSNN, trong nhiều trường hợp, các chính sách Nhà nước cũng tạo ra một số rào cản. Một số rào cản từ khung khổ pháp lý đối với việc đa dạng hóa thu nhập của các trường ĐH là cấu trúc quản lý không đầy đủ và không có khả năng thay đổi, hạn chế tài chính ảnh hưởng đến chu kỳ nguồn vốn, hoặc các quy định biên chế cứng nhắc cản trở các trường ĐH trong việc khai thác tiềm năng và phát triển các dòng vốn mới (Estermann và Pruvot, 2011). Các nghiên cứu đánh giá các chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài NSNN cho các trường ĐHCL Các nghiên cứu nước ngoài cũng có nhiều đánh giá về chính sách Nhà nước về thu hút nguồn TC ngoài NSNN cho các trường ĐHCL dựa trên tính hiệu quả, quyền lợi của các đối tượng tham gia vào hoạt động tạo nguồn TC ngoài NSNN, tính bền vững, tính linh hoạt và tính công bằng của chính sách (Etkowiz, 1999; Yokoyama, 2006; Orkodashvili, 2007; Estermann và Pruvot, 2011; Paul, 2012; Pelletier, 2012; FCCI, 2013).

Các nghiên cứu nhận định chính sách Nhà nước có tính hiệu quả cao khi đã hỗ trợ các trường tăng nhanh nguồn thu, ví dụ như chính sách thu hút sinh viên quốc tế, xuất khẩu dịch vụ giáo dục được khuyến khích ở các nước tiên tiến như Anh (có hơn 500.000 sinh viên quốc tế học tập để lấy bằng của các trường ở nước Anh), Mỹ (đem lại 24 tỷ USD từ sinh viên nước ngoài) (Paul, 2012 và Pelletier, 2012). Bên cạnh đó, chính sách khuyến khích doanh nghiệp hợp tác với các trường ĐH của Trung Quốc giúp các trường ĐHCL tại Trung Quốc có nguồn thu tăng hơn 200% so với những năm trước (Etkowiz, 1999).