CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ KẾ TOÁN DOANH THU VÀ XÁC ĐỊNH KẾT QUẢ KINH DOANH TRONG DOANH NGHIỆP 1. Những vấn đề chung về doanh thu và xác định kết quả kinh doanh trong doanh nghiệp 1.1 Khái niệm Theo Điều 78 của Thông Tư 200/2014/TT-BTC quy định: “Doanh thu là lợi ích kinh tế thu được làm tăng VCSH của doanh nghiệp ngoại trừ phần đóng góp thêm của các cổ đông và được ghi nhận tại thời điểm giao dịch phát sinh, khi chắc chắn thu được lợi ích kinh tế, được xác định theo giá trị hợp lí của các khoản được quyền nhận, không phân biệt đã thu tiền hay sẽ thu được tiền”. Theo chuẩn mực kế toán số 14 (VAS 14) – Doanh thu và thu nhập khác: “Doanh thu là tổng giá trị các lợi ích kinh tế doanh nghiệp thu được trong kỳ kế toán, phát sinh từ các hoạt động sản xuất, kinh doanh thông thường của doanh nghiệp, góp phần làm tăng vốn chủ sở hữu”. Ngoài ra, doanh thu chỉ bao gồm tổng giá trị của các lợi ích kinh tế mà doanh nghiệp đã thu được hoặc sẽ thu được.
Các khoản thu hộ cho bên thứ ba không phải là nguồn lợi ích kinh tế, không làm tăng vốn chủ sở hữu cho doanh nghiệp thì sẽ không được xem là doanh thu. (Ví dụ như khi người nhận đại lí thu hộ tiền bán hàng cho đơn vị chủ hàng thì doanh thu của người nhận đại lí chỉ là tiền hoa hồng được hưởng, các loại thuế gián thu như GTGT, tiêu thụ đặc biệt. Các khoản góp vốn của cổ đông hoặc chủ sở hữu làm tăng vốn chủ sở hữu nhưng không là doanh thu.2 Đặc điểm (1) Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ Thời điểm ghi nhận doanh thu: Là thời điểm chuyển giao quyền sở hữu về sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ từ người bán sang người mua. Nói cách khác, thời điểm ghi nhận doanh thu là thời điểm người mua trả tiền hay chấp nhận nợ về lượng hàng hóa 5 vật tư, dịch vụ đã được chuyển giao.
Doanh thu được ghi nhận chỉ bao gồm doanh thu của kỳ báo cáo. (a) Điều kiện ghi nhận doanh thu: Theo Chuẩn mực kế toán số 14 (VAS 14) - “Doanh thu và thu nhập khác” quy định: Đối với doanh thu bán hàng: Doanh nghiệp chỉ ghi nhận khi đồng thời thỏa mãn 05 điều kiện sau: Doanh nghiệp đã chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích gắn liền với quyền sở hữu sản phẩm hoặc hàng hóa cho người mua; Doanh nghiệp không còn nắm giữ quyền quản lý hàng hóa như người sở hữu hoặc quyền kiểm soát hàng hóa; Doanh thu được xác định tương đối chắc chắn; Doanh nghiệp đã thu hoặc sẽ thu được lợi ích kinh tế thông qua việc bán hàng; Xác định được các chi phí liên quan đến giao dịch bán hàng. Đối với doanh thu cung cấp dịch vụ: Doanh thu của giao dịch về cung cấp dịch vụ được ghi nhận khi kết quả của giao dịch đó được xác định một cách đáng tin cậy. Trường hợp giao dịch về cung cấp dịch vụ liên quan đến nhiều kỳ thì doanh thu được ghi nhận trong kỳ theo kết quả phần công việc đã hoàn thành vào ngày lập Bảng Cân đối kế toán của kỳ đó.
Kết quả của giao dịch cung cấp dịch vụ được xác định khi thỏa mãn tất cả bốn (4) điều kiện sau: Doanh thu được xác định tương đối chắc chắn; Có khả năng thu được lợi ích kinh tế từ giao dịch cung cấp dịch vụ đó; Xác định được phần công việc đã hoàn thành vào ngày lập Bảng cân đối kế toán; Xác định được chi phí phát sinh cho giao dịch và chi phí để hoàn thành giao dịch cung cấp dịch vụ đó. (b) Nguyên tắc hạch toán doanh thu: Doanh thu phải được ghi nhận vào thời điểm phát sinh, không phân biệt đã thu tiền hay chưa. 6 Nguyên tắc phù hợp: Khi ghi nhận doanh thu phải ghi nhận đồng thời một khoản chi phí hợp lí. Nguyên tắc thận trọng: Doanh thu và thu nhập chỉ được ghi nhận khi có bằng chứng chắc chắn về khả năng thu được lợi ích kinh tế.
Doanh thu bán hàng, cung cấp dịch vụ không bao gồm các khoản thuế gián thu phải nộp, như thuế GTGT (kể cả trường hợp nộp thuế GTGT theo phương pháp trực tiếp), thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế xuất khẩu, thuế bảo vệ môi trường. (2) Các khoản giảm trừ doanh thu Phản ánh các khoản được điều chỉnh giảm trừ vào doanh thu bán hàng, cung cấp dịch vụ phát sinh trong kì như: chiết khấu thương mại, giảm giá hàng bán, hàng bán bị trả lại. Không phản ánh các khoản thuế được giảm trừ vào doanh thu như thuế GTGT đầu ra phải nộp tính theo phương pháp trực tiếp. Trường hợp sản phẩm, hàng hoá, dịch vụ phải giảm giá, phải chiết khấu thương mại, bị trả lại sau thời điểm phát hành Báo cáo tài chính thì doanh nghiệp ghi giảm doanh thu của kỳ phát sinh (kỳ sau).
7 (b) Chiết khấu thương mại phải trả là khoản doanh nghiệp bán giảm giá niêm yết cho khách hàng mua hàng với khối lượng lớn. Bên bán hàng thực hiện kế toán chiết khấu thương mại theo những nguyên tắc sau: Trường hợp trong hóa đơn GTGT hoặc hóa đơn bán hàng đã thể hiện khoản chiết khấu thương mại cho người mua là khoản giảm trừ vào số tiền người mua phải thanh toán (giá bán phản ánh trên hoá đơn là giá đã trừ chiết khấu thương mại) thì doanh nghiệp (bên bán hàng) không sử dụng tài khoản này, doanh thu bán hàng phản ánh theo giá đã trừ chiết khấu thương mại (doanh thu thuần). Kế toán phải theo dõi riêng khoản chiết khấu thương mại mà doanh nghiệp chi trả cho người mua nhưng chưa được phản ánh là khoản giảm trừ số tiền phải thanh toán trên hóa đơn. Trường hợp này, bên bán ghi nhận doanh thu ban đầu theo giá chưa trừ chiết khấu thương mại (doanh thu gộp).
(c) Giảm giá hàng bán là khoản giảm trừ cho người mua do sản phẩm, hàng hoá kém, mất phẩm chất hay không đúng quy cách theo quy định trong hợp đồng kinh tế. Bên bán hàng thực hiện kế toán giảm giá hàng bán theo những nguyên tắc sau: Trường hợp trong hóa đơn GTGT hoặc hóa đơn bán hàng đã thể hiện khoản giảm giá hàng bán cho người mua là khoản giảm trừ vào số tiền người mua phải thanh toán (giá bán phản ánh trên hoá đơn là giá đã giảm) thì doanh nghiệp (bên bán hàng) không sử dụng tài khoản này, doanh thu bán hàng phản ánh theo giá đã giảm (doanh thu thuần). Chỉ phản ánh vào tài khoản này các khoản giảm trừ do việc chấp thuận giảm giá sau khi đã bán hàng (đã ghi nhận doanh thu) và phát hành hoá đơn (giảm giá ngoài hoá đơn) do hàng bán kém, mất phẩm chất. (d) Đối với hàng bán bị trả lại, tài khoản này dùng để phản ánh giá trị của số sản phẩm, hàng hóa bị khách hàng trả lại do các nguyên nhân: Vi phạm cam kết, vi phạm hợp đồng kinh tế, hàng bị kém, mất phẩm chất, không đúng chủng loại, quy cách.
(3) Thu nhập khác Phản ánh các khoản thu nhập khác ngoài hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp. 8 Khi có khả năng chắc chắn thu được các khoản tiền phạt vi phạm hợp đồng, kế toán phải xét bản chất của khoản tiền phạt để kế toán phù hợp với từng trường hợp cụ thể theo nguyên tắc: Đối với bên bán: Tất cả các khoản tiền phạt vi phạm hợp đồng thu được từ bên mua nằm ngoài giá trị hợp đồng được ghi nhận là thu nhập khác. Đối với bên mua: Các khoản tiền phạt về bản chất là khoản giảm giá hàng mua, làm giảm khoản thanh toán cho người bán được hạch toán giảm giá trị tài sản hoặc khoản thanh toán (không hạch toán vào thu nhập khác) trừ khi tài sản có liên quan đã được thanh lý, nhượng bán. Các khoản tiền phạt khác được ghi nhận là thu nhập khác trong kỳ phát sinh, ví dụ: Người mua được quyền từ chối nhận hàng và được phạt người bán nếu giao hàng không đúng thời hạn quy định trong hợp đồng thì khoản tiền phạt phải thu được ghi nhận là thu nhập khác khi chắc chắn thu được.3 Vai trò và ý nghĩa (a) Vai trò: Đối với toàn bộ hoạt động của một doanh nghiệp thì doanh thu có vai trò vô cùng quan trọng, là nguồn tài chính đảm bảo trang trải các khoản chi phí hoạt động sản xuất kinh doanh, đảm bảo có thể tái sản xuất đơn giản và là nguồn để các doanh nghiệp có thể thực hiện nghĩa vụ đối với Nhà nước (nộp thuế theo quy định của pháp luật).
Là nguồn để tham gia góp vốn cổ phần và tham gia liên doanh liên, kết với các đơn vị khác. Doanh nghiệp sẽ có nguy cơ phá sản cũng như mất đi chỗ đứng trên thị trường nếu quá trình kinh doanh mà doanh thu không thể đảm bảo các khoản chi phí đã bỏ ra. (b) Ý nghĩa: Doanh thu có ý nghĩa to lớn đến kinh tế đất nước nói chung và doanh nghiệp nói riêng. Độ lớn của doanh thu phản ánh quy mô quá trình tái sản xuất của doanh nghiệp.
Doanh thu được thực hiện khi kết thúc giao đoạn cuối cùng của quá trình luân chuyển vốn tạo điều kiện để thực hiện quá trình tái sản xuất tiếp theo, cũng như là cơ sở để bù đắp chi phí sản xuất đã tiêu hao trong sản xuất và thực hiện nghĩa vụ đối với 9 Nhà nước (Nộp thuế theo quy định của pháp luật). Đánh giá được tình hình kinh doanh của doanh nghiệp cũng như tạo chỗ đứng cho doanh nghiệp trong nền kinh tế phát triển nhiện nay. Kết quả hoạt động kinh doanh 1. Khái niệm Theo Thông tư 200/2014/TT-BTC quy định: “Kết quả hoạt động kinh doanh là kết quả doanh nghiệp đạt được trong một kỳ kế toán năm”.
Kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp bao gồm: Kết quả hoạt động sản xuất - kinh doanh, kết quả hoạt động tài chính và kết quả hoạt động khác: Kết quả hoạt động sản xuất – kinh doanh: Là số chênh lệch giữa doanh thu thuần với giá vốn hàng bán, chi phí bán hàng và chi phí quản lý doanh nghiệp. Trong đó: Doanh thu thuần từ bán hàng và cung cấp dịch vụ: Là số tiền chênh lệch giữa doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ trong kì kế toán với các khoản chiết khấu thương mại, giảm giá hàng bán hoặc hàng bán bị trả lại (do không đảm bảo điều kiện về quy cách, phẩm chất ghi trong hợp đồng kinh tế), thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế nhập khẩu (nếu có), thuế GTGT (đối với doanh nghiệp áp dụng phương pháp trực tiếp). Gía vốn hàng bán: là toàn bộ chi phí để tạo ra một sản phẩm.