MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Trong những năm gần đây hoạt động kiểm toán báo cáo tài chính (BCTC) của kiểm toán độc lập (KTĐL) ngày càng phát triển và KTĐL đã khẳng định đƣợc vai trò, vị trí quan trọng của mình trong việc kiểm tra và đƣa ra ý kiến xác nhận về mức độ trung thực hợp lý của thông tin đƣợc kiểm toán từ đó giúp ngƣời sử dụng thông tin đƣa ra quyết định phù hợp. Bên cạnh đó, KTĐL còn đƣa ra ý kiến tƣ vấn nhằm giúp đơn vị đƣợc kiểm toán hoàn thiện hệ thống kế toán, hệ thống kiểm soát nội bộ (KSNB) của đơn vị. Xuất phát từ tầm quan trọng và vai trò của kiểm toán BCTC do KTĐL thực hiện trong nền kinh tế nên đã có rất nhiều nhà khoa học, các tổ chức kinh tế quan tâm nghiên cứu.
Mặc dù vậy, lý luận về kiểm toán BCTC doanh nghiệp do KTĐL thực hiện hiện nay cũng còn nhiều quan điểm khác biệt cần tiếp tục nghiên cứu để bổ sung và hoàn thiện để làm cơ sở cho nghiên cứu và đào tạo nguồn nhân lực kế toán, kiểm toán. Ngoài ra, cần có lý luận về kiểm toán BCTC của các lĩnh vực cụ thể nhƣ: khai khoáng, bƣu điện,…để ứng dụng trong thực tiễn. Tuy nhiên, tính đến thời điểm hiện tại chƣa có công trình nghiên cứu khoa học nào đề cập đến lý luận về kiểm toán BCTC các doanh nghiệp khai khoáng (DNKK) nên các vấn đề lý luận về kiểm toán BCTC doanh nghiệp (DN) nói chung và kiểm toán BCTC các DNKK nói riêng (trong đó có các DN khai thác, chế biến, kinh doanh than) do KTĐL thực hiện cũng cần đƣợc nghiên cứu, bổ sung và hoàn thiện. Về mặt thực tiễn, cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trƣờng và sự cạnh tranh gay gắt giữa các công ty kiểm toán (CTKT), các CTKT độc lập ở Việt Nam đều đã từng bƣớc quan tâm đến việc cải tiến và hoàn thiện nội dung, quy trình, phƣơng pháp, kỹ thuật kiểm toán BCTC từ đó giúp nâng cao chất lƣợng và hiệu quả của các CTKT.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt đƣợc, các CTKT cần tiếp tục hoàn thiện kiểm toán BCTC DN nói chung và kiểm toán BCTC các DN hoạt động trong các lĩnh vực đặc thù nói riêng nhƣ: khai khoáng, xây lắp, ngân hàng, bƣu điện,… để đáp ứng tốt hơn yêu cầu của ngƣời sử dụng thông tin trong điều kiện nền kinh tế phát triển và hội nhập. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Khai thác than là một trong các ngành công nghiệp đƣợc hình thành sớm nhất ở Việt Nam, luôn đƣợc coi là ngành công nghiệp mũi nhọn, đã có những đóng góp to lớn cho sự phát triển kinh tế xã hội của đất nƣớc. Các công ty than có nhiệm vụ đáp ứng nguồn than, đảm bảo an ninh năng lƣợng quốc gia. Bên cạnh đó, các công ty than còn có những đóng góp to lớn vào ngân sách Nhà nƣớc và đã tạo công ăn việc làm cho hàng trăm nghìn ngƣời lao động.
Tuy nhiên, khai thác than cũng có ảnh hƣởng mạnh đến môi trƣờng và đòi hỏi bảo đảm an toàn cao cho ngƣời lao động. Chính vì vậy, BCTC của các công ty than, đặc biệt là các công ty cổ phần (CTCP) than niêm yết (NY) đƣợc nhiều đối tƣợng (nhƣ: Chính Phủ, cơ quan thuế, cơ quan quản lý nhà nƣớc về môi trƣờng và lao động, nhà đầu tƣ, ngƣời lao động…) quan tâm sử dụng để đƣa ra các quyết định phù hợp. Do khai thác than là một ngành sản xuất đặc biệt, quy trình sản xuất phức tạp, trải qua nhiều công đoạn từ: thăm dò, đầu tƣ, khai thác, vận chuyển, chế biến mới đƣợc than sạch đem tiêu thụ nên BCTC của các công ty than thƣờng tiềm ẩn nhiều sai sót do những khó khăn liên quan đến việc kiểm tra và xác định số lƣợng và giá trị hàng tồn kho (HTK), việc tập hợp chi phí, tính giá thành sản phẩm; tính đúng đắn của các loại thuế, phí phải nộp Nhà nƣớc nhƣ: thuế tài nguyên, phí tài nguyên, phí hoàn nguyên môi trƣờng; khó khăn trong việc kiểm tra sự tuân thủ các quy định pháp lý của các CTCP than…đã dẫn đến kiểm toán BCTC các CTCP than hiện còn nhiều bất cập và thách thức với các CTKT Việt Nam. Chính vì vậy, việc nghiên cứu thực trạng để đƣa ra giải pháp hoàn thiện kiểm toán BCTC các CTCP than do KTĐL thực hiện nhằm đảm bảo và nâng cao chất lƣợng, hiệu quả kiểm toán BCTC các CTCP than có ý nghĩa quan trọng không chỉ đối với bản thân các CTCP than mà còn đối với công chúng và xã hội nhằm đảm bảo và nâng cao chất lƣợng, hiệu quả kiểm toán BCTC các CTCP than.
Xuất phát từ các phân tích nêu trên cho thấy đề tài: “Hoàn thiện kiểm toán Báo cáo tài chính các công ty cổ phần than do các công ty kiểm toán độc lập ở Việt Nam thực hiện” có ý nghĩa thời sự và cần thiết về cả lý luận và thực tiễn. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án Nghiên cứu tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án có ý nghĩa rất quan trọng giúp nghiên cứu sinh (NCS) hệ thống hóa đƣợc LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 những vấn đề lý luận chung về kiểm toán BCTC theo phƣơng pháp tiếp cận kiểm toán (PPTCKT) dựa trên cơ sở rủi ro trong kiểm toán BCTC DN nói chung và kiểm toán BCTC các DN hoạt động trong từng lĩnh vực, ngành nghề kinh doanh cụ thể do KTĐL thực hiện từ đó xác định đƣợc những vấn đề đã đƣợc nghiên cứu, những vấn đề còn đang bỏ ngỏ làm định hƣớng cho những nghiên cứu của mình. Để làm rõ tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án, NCS khái quát hóa các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án theo 2 mục chính là các công trình nghiên cứu trong nƣớc và các công trình nghiên cứu ngoài nƣớc, trong đó mỗi mục chia ra làm 2 nhóm là: các công trình nghiên cứu về kiểm toán BCTC nói chung và các công trình nghiên cứu về kiểm toán BCTC các lĩnh vực đặc thù, cụ thể nhƣ sau: 2.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu trong nƣớc có liên quan đến đề tài luận án Nghiên cứu tổng quan của NCS về các công trình nghiên cứu trong nƣớc liên quan đến đề tài luận án cho thấy, có nhiều công trình nghiên cứu đã đƣợc công bố là: các giáo trình, sách xuất bản, luận án tiến sĩ, các công trình nghiên cứu khoa học các cấp, các bài đăng tạp chí có liên quan đến kiểm toán BCTC do KTĐL thực hiện nhƣng chƣa có đề tài nào nghiên cứu đầy đủ, toàn diện về quy trình kiểm toán BCTC theo PPTCKT dựa trên cơ sở rủi ro (gọi tắt là: PPTCKT dựa trên rủi ro) trong kiểm toán BCTC do KTĐL thực hiện và cho đến nay chƣa có một công trình nghiên cứu khoa học nào nghiên cứu về kiểm toán BCTC các CTCP than do KTĐL thực hiện. Cụ thể nhƣ sau: a.
Các công trình nghiên cứu về kiểm toán BCTC nói chung Về giáo trình và sách tham khảo Hầu hết các trƣờng đại học có đào tạo chuyên ngành kế toán, kiểm toán nhƣ: Học viện tài chính, Đại học Kinh tế quốc dân, Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh, Đại học thƣơng mại, Đại học ngoại thƣơng, Học viện ngân hàng. đều xuất bản các giáo trình liên quan đến lý thuyết kiểm toán và thực hành kiểm toán BCTC do các nhà khoa học đầu ngành trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán đã và đang công tác tại các trƣờng đại học biên soạn nhƣ: Giáo trình lý thuyết kiểm LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 toán (GS.TS Nguyễn Quang Quynh), Giáo trình lý thuyết kiểm toán (TS Nguyễn Viết Lợi và Ths Đậu Ngọc Châu); Giáo trình kiểm toán tài chính (GS.TS Nguyễn Quang Quynh và PGS.TS Ngô Trí Tuệ), giáo trình kiểm toán BCTC (Ths. Đậu Ngọc Châu và TS Nguyễn Viết Lợi), giáo trình Tổ chức quá trình kiểm toán BCTC (PGS.TS Thịnh Văn Vinh và PGS.TS Giang Thị Xuyến), Giáo trình kiểm toán căn bản (PGS.TS Nguyễn Trọng Cơ và PGS.TS Thịnh Văn Vinh),. Bên cạnh các giáo trình, còn có nhiều sách tham khảo liên quan đến kiểm toán BCTC nhƣ: Kiểm toán - Lý thuyết và thực hành (TS Phan Trung Kiên); Kiểm toán Báo cáo tài chính - Lý thuyết và thực hành (PGS.TS Phạm Tiến Hƣng và TS Vũ Thị Phƣơng Liên); Kiểm toán căn bản - Lý thuyết, câu hỏi và bài tập trắc nghiệm (TS Trần Mạnh Dũng và Ths.Lại Thị Thu Thuỷ); Kiểm toán (TS Phạm Xuân Thành); … Có thể thấy, nội dung các giáo trình, sách tham khảo kể trên đều có đề cập đến các nội dung cơ bản trong kiểm toán nói chung và kiểm toán BCTC do KTĐL thực hiện nói riêng nhƣ: đối tƣợng, mục tiêu, nội dung, quy trình, phƣơng pháp, kỹ thuật kiểm toán BCTC doanh nghiệp nói chung do KTĐL thực hiện trong đó các giáo trình mới xuất bản những năm gần đây đều đã sửa đổi, bổ sung một số nội dung nhƣ: mục tiêu kiểm toán, PPTCKT, quy trình kiểm toán BCTC theo PPTCKT dựa trên rủi ro,.
cho phù hợp với thực tế và xu hƣớng phát triển của kiểm toán trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam. Có thể thấy những tài liệu này đã cung cấp một số cơ sở lý luận về kiểm toán BCTC DN làm tài liệu tham khảo rất hữu ích cho luận án của NCS. Về các luận án tiến sĩ Trong những năm gần đây có khá nhiều luận án tiến sĩ nghiên cứu về kiểm toán BCTC nói chung, cụ thể nhƣ: - Luận án tiến sĩ “Nghiên cứu đánh giá trọng yếu và rủi ro kiểm toán nhằm nâng cao chất lượng hoạt động trong các công ty KTĐL Việt Nam” (Đoàn Thanh Nga, 2011) đã nghiên cứu sâu vào bƣớc công việc đánh giá trọng yếu và rủi ro kiểm toán, trong đó tác giả cũng nghiên cứu về sự phát triển của các PPTCKT BCTC theo thời gian bao gồm: PPTCKT theo khoản mục trên bảng cân đối kế LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 toán (CĐKT), PPTCKT theo hệ thống và PPTCKT dựa trên rủi ro. Kết quả nghiên cứu trong luận án của tác giả Đoàn Thanh Nga đã chỉ ra rằng, PPTCKT dựa trên rủi ro là PPTCKT cần thiết để cuộc kiểm toán BCTC đảm bảo chất lƣợng và hiệu quả.
Tuy nhiên, tác giả Đoàn Thanh Nga không đề cập đầy đủ đến các nội dung khác trong kiểm toán BCTC nhƣ: đối tƣợng, nội dung, quy trình, phƣơng pháp kiểm toán,…nên còn những khoảng trống để NCS tiếp tục nghiên cứu.