Luận án về ảnh hưởng chất lượng kiểm toán nội bộ đến quản trị lợi nhuận công ty niêm yết

Tài liệu ảnh hưởng của chất lượng kiểm toán nội bộ đến quản trị lợi nhuận tại c tổng hợp lý thuyết và thực hành, phục vụ học tập ngành

• Tác giả: Tăng Thị Thanh Thủy
• Người hướng dẫn: PGSTS. Trần Thị Giang Tân
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Chất Lượng Kiểm Toán Nội Bộ Đến Hành Vi Quản Trị Lợi Nhuận Tại Các Công Ty Niêm Yết Trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN CỦA TÁC GIẢ
• LỜI CẢM ƠN CỦA TÁC GIẢ
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC HÌNH TRONG LUẬN ÁN
• MỞ ĐẦU. CHƯƠNG MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 1.1. Các nghiên cứu trên thế giới về ảnh hưởng của chất lượng hoạt động kiểm toán nội bộ (IAFQ) đến hành vi quản trị lợi nhuận (HVQTLN)
• 1.2. Các nghiên cứu về IAFQ (IAF)
• 1.3. Các nghiên cứu về đo lường hành vi quản trị lợi nhuận (HVQTLN)
• 1.3.1. Đo lường HVQTLN thông qua lựa chọn CSKT
• 1.3.2. Đo lường HVQTLN thông qua chi phối các NVKT phát sinh
• 1.4. Các nghiên cứu về ảnh hưởng của IAFQ đến HVQTLN
• 1.5. Các nghiên cứu tại VN về KTNB và hành vi quản trị lợi nhuận
• 1.5.1. Kiểm toán nội bộ (KTNB)
• 1.5.2. Hành vi quản trị lợi nhuận (HVQTLN)
• 1.6. Những vấn đề đã được giải quyết và khoảng trống nghiên cứu
• 1.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Lịch sử hình thành và sự cần thiết của hoạt động KTNB
• 2.1.1. Lịch sử hình thành và phát triển KTNB
• 2.1.2. Sự cần thiết của hoạt động KTNB (IAF)
• 2.2. Một số khái niệm nền tảng
• 2.2.1. Kiểm toán nội bộ (KTNB)
• 2.2.2. Chất lượng và chất lượng hoạt động KTNB (IAFQ)
• 2.3. Hành vi quản trị lợi nhuận
• 2.3.1. Định nghĩa hành vi quản trị lợi nhuận (HVQTLN)
• 2.3.2. Phân loại hành vi quản trị lợi nhuận (HVQTLN)
• 2.3.3. Các khoản dồn tích
• 2.4. Các lý thuyết nền tảng
• 2.4.1. Lý thuyết bất đối xứng thông tin
• 2.4.2. Lý thuyết đại diện
• 2.4.3. Lý thuyết kiểm toán nội bộ (KTNB)
• 2.4.4. Lý thuyết các bên có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan
• 2.4.5. Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực
• 2.4.6. Lý thuyết hành vi quản lý
• 2.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Khung nghiên cứu và quy trình nghiên cứu
• 3.1.1. Khung nghiên cứu
• 3.1.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp sử dụng trong nghiên cứu
• 3.3. Thiết kế nghiên cứu định tính
• 3.3.1. Lựa chọn cách tiếp cận nghiên cứu
• 3.3.2. Thu thập dữ liệu nghiên cứu định tính
• 3.3.3. Quy trình phân tích dữ liệu trong nghiên cứu định tính
• 3.4. Thiết kế nghiên cứu định lượng
• 3.4.1. Mẫu nghiên cứu định lượng
• 3.4.1.1. Cách thức chọn mẫu
• 3.4.1.2. Kích thước mẫu sử dụng cho nghiên cứu
• 3.4.2. Thu thập dữ liệu nghiên cứu định lượng
• 3.4.2.1. Thu thập dữ liệu đo lường HVQTLN
• 3.4.2.2. Thu thập dữ liệu về các nhân tố đo lường IAFQ
• 3.4.3. Quy trình phân tích nghiên cứu định lượng
• 3.5. Mô hình nghiên cứu chính thức và thang đo các biến trong mô hình
• 3.5.1. Mô hình nghiên cứu chính thức
• 3.5.2. Các giả thuyết nghiên cứu
• 3.5.3. Mô hình hồi quy đa biến
• 3.5.4. Thang đo các biến trong mô hình
• 3.5.4.1. Thang đo các biến phụ thuộc đo lường HVQTLN
• 3.5.4.2. Thang đo các biến độc lập
• 3.5.4.3. Thang đo các biến kiểm soát
• 3.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Hành vi quản trị lợi nhuận trong các công ty niêm yết có tổ chức IAF
• 4.1.1. Hành vi quản trị lợi nhuận thông qua lựa chọn CSKT (EM)
• 4.1.2. Hành vi quản trị lợi nhuận thông qua chi phối các NVKT phát sinh (REM)
• 4.2. Kết luận về HVQTLN tại các công ty niêm yết có thành lập IAF
• 4.3. Các nhân tố đo lường IAFQ (IAF) ảnh hưởng đến HVQTLN
• 4.4. Các nhân tố đo lường IAFQ ảnh hưởng hành vi quản trị lợi nhuận tại các Công ty niêm yết VN
• 4.4.1. Thống kê mô tả các nhân tố đo lường IAFQ
• 4.4.2. Kết quả kiểm tra sự tương quan hai mô hình nghiên cứu
• 4.4.3. Kết quả phân tích hồi quy mô hình nghiên cứu 1
• 4.4.3.1. Chọn mô hình hồi quy phù hợp cho mô hình nghiên cứu 1
• 4.4.3.2. Kiểm tra đa cộng tuyến mô hình nghiên cứu 1
• 4.4.3.3. Kiểm tra phương sai sai số thay đổi mô hình nghiên cứu 1
• 4.4.3.4. Kiểm tra tự tương quan mô hình nghiên cứu 1
• 4.4.3.5. Kiểm tra phân phối chuẩn phần dư mô hình nghiên cứu 1
• 4.4.3.6. Kết quả hồi quy đa biến mô hình nghiên cứu 1
• 4.4.4. Kết quả phân tích hồi quy mô hình nghiên cứu 2
• 4.4.4.1. Chọn mô hình hồi quy phù hợp cho mô hình nghiên cứu 2
• 4.4.4.2. Kiểm tra đa cộng tuyến mô hình nghiên cứu 2
• 4.4.4.3. Kiểm tra phương sai sai số thay đổi mô hình nghiên cứu 2
• 4.4.4.4. Kiểm tra tự tương quan mô hình nghiên cứu 2
• 4.4.4.5. Kiểm tra phân phối chuẩn phần dư mô hình nghiên cứu 2
• 4.4.4.6. Kết quả hồi quy đa biến mô hình nghiên cứu 2
• 4.4.5. Kết quả mô hình nghiên cứu về ảnh hưởng của các nhân tố đo lường IAFQ đến HVQTLN
• 4.4.5.1. Kết quả tổng hợp về mô hình nghiên cứu
• 4.4.5.2. Bàn luận kết quả nghiên cứu
• 4.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Một số hàm ý chính sách
• 5.1.1. Đối với quản trị công ty
• 5.1.1.1. Hội đồng quản trị
• 5.1.1.2. Tổ chức bộ phận KTNB
• 5.1.2. Đối với kiểm toán độc lập (KTĐL)
• 5.1.3. Đối với cơ quan chức năng
• 5.2. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chất lượng kiểm toán nội bộ

Chất lượng kiểm toán nội bộ (IAFQ) đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính minh bạch và độ tin cậy của thông tin tài chính tại các công ty niêm yết. Theo nghiên cứu, IAFQ không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng báo cáo tài chính mà còn tác động đến hành vi quản trị lợi nhuận (HVQTLN) của các nhà quản lý. Chất lượng kiểm toán nội bộ được định nghĩa qua nhiều yếu tố như tính độc lập, năng lực chuyên môn, và quy trình kiểm toán. Những yếu tố này giúp tăng cường khả năng giám sát và kiểm soát các hoạt động tài chính, từ đó giảm thiểu rủi ro liên quan đến HVQTLN. Một nghiên cứu gần đây cho thấy rằng, các công ty có IAF chất lượng cao thường có xu hướng giảm thiểu hành vi quản trị lợi nhuận, giúp nâng cao độ tin cậy của thông tin tài chính.

1.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán nội bộ

Chất lượng kiểm toán nội bộ được xác định bởi nhiều yếu tố khác nhau. Đầu tiên, tính độc lập của kiểm toán viên là yếu tố then chốt, giúp đảm bảo rằng các quyết định kiểm toán không bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài. Thứ hai, năng lực chuyên môn của đội ngũ kiểm toán viên cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện các quy trình kiểm toán hiệu quả. Cuối cùng, quy trình kiểm toán và các chuẩn mực thực hành cũng cần phải được tuân thủ nghiêm ngặt để đảm bảo chất lượng cao nhất cho hoạt động kiểm toán. Những yếu tố này không chỉ giúp nâng cao chất lượng kiểm toán mà còn tạo ra một môi trường kiểm soát tốt hơn cho các công ty niêm yết.

II. Hành vi quản trị lợi nhuận tại các công ty niêm yết

Hành vi quản trị lợi nhuận (HVQTLN) là một khái niệm quan trọng trong lĩnh vực kế toán và tài chính, liên quan đến việc các nhà quản lý sử dụng các chính sách kế toán và các nghiệp vụ kinh tế để điều chỉnh lợi nhuận báo cáo. HVQTLN có thể được thực hiện thông qua các phương pháp hợp pháp như thay đổi chính sách kế toán hoặc điều chỉnh các nghiệp vụ kinh tế nhằm tối đa hóa lợi ích cá nhân. Tuy nhiên, hành vi này có thể dẫn đến sự thiếu minh bạch trong thông tin tài chính, gây ảnh hưởng tiêu cực đến quyết định của nhà đầu tư. Nghiên cứu cho thấy rằng HVQTLN thường gia tăng trong bối cảnh áp lực từ các bên liên quan, đặc biệt là khi các công ty niêm yết đối mặt với các yêu cầu về hiệu suất tài chính.

2.1. Các phương pháp quản trị lợi nhuận

Có nhiều phương pháp mà các nhà quản lý có thể sử dụng để thực hiện HVQTLN. Một trong những phương pháp phổ biến là lựa chọn chính sách kế toán, nơi các nhà quản lý có thể điều chỉnh các giả định và ước tính kế toán để đạt được lợi nhuận mong muốn. Bên cạnh đó, việc điều chỉnh các nghiệp vụ kinh tế như dồn tích cũng là một cách để quản trị lợi nhuận. Những phương pháp này có thể mang lại lợi ích ngắn hạn cho các nhà quản lý, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn rủi ro về việc giảm độ tin cậy của báo cáo tài chính.

III. Mối quan hệ giữa chất lượng kiểm toán nội bộ và hành vi quản trị lợi nhuận

Mối quan hệ giữa chất lượng kiểm toán nội bộ và hành vi quản trị lợi nhuận đã được nghiên cứu rộng rãi trong các tài liệu khoa học. Nhiều nghiên cứu cho thấy rằng khi chất lượng kiểm toán nội bộ được nâng cao, hành vi quản trị lợi nhuận có xu hướng giảm. Điều này có thể giải thích bởi vì một hệ thống kiểm toán nội bộ mạnh mẽ giúp phát hiện và ngăn chặn các hành vi không minh bạch của nhà quản lý. Các công ty có IAF chất lượng cao thường có quy trình kiểm soát tốt hơn, từ đó giảm thiểu rủi ro liên quan đến HVQTLN. Kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra rằng IAFQ có ảnh hưởng tiêu cực đến HVQTLN, tức là khi IAFQ tăng lên, HVQTLN sẽ giảm xuống.

3.1. Tác động của IAFQ đến HVQTLN

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng các yếu tố như tính độc lập, chất lượng kiểm toán độc lập và năng lực chuyên môn của đội ngũ kiểm toán viên có tác động mạnh mẽ đến HVQTLN. Cụ thể, khi IAFQ được cải thiện, các nhà quản lý sẽ ít có khả năng thực hiện các hành vi quản trị lợi nhuận nhằm tối đa hóa lợi ích cá nhân. Điều này không chỉ cải thiện tính minh bạch của thông tin tài chính mà còn tạo ra một môi trường đầu tư an toàn hơn cho các nhà đầu tư. Hơn nữa, việc thiết lập một hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả còn giúp các công ty niêm yết xây dựng lòng tin từ các bên liên quan và nâng cao giá trị công ty.

IV. Kết luận và hàm ý chính sách

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng chất lượng kiểm toán nội bộ có ảnh hưởng tích cực đến việc giảm hành vi quản trị lợi nhuận tại các công ty niêm yết. Do đó, các công ty cần chú trọng đầu tư vào việc cải thiện chất lượng IAF thông qua việc đào tạo đội ngũ kiểm toán viên, nâng cao quy trình kiểm toán và thực hiện các biện pháp kiểm soát hiệu quả. Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng cũng cần thiết lập khung pháp lý rõ ràng để tăng cường hiệu quả của IAF tại các công ty niêm yết. Những chính sách này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch và độ tin cậy của thông tin tài chính trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

4.1. Đề xuất chính sách cho các công ty niêm yết

Các công ty niêm yết nên thiết lập một bộ phận kiểm toán nội bộ độc lập và có đủ năng lực để thực hiện các công việc kiểm soát và giám sát. Hơn nữa, cần có các chương trình đào tạo thường xuyên cho đội ngũ kiểm toán viên nhằm nâng cao kỹ năng và kiến thức chuyên môn. Các công ty cũng nên áp dụng các công nghệ mới trong kiểm toán để nâng cao hiệu quả công việc. Cuối cùng, việc xây dựng một văn hóa doanh nghiệp minh bạch và trung thực sẽ góp phần giảm thiểu hành vi quản trị lợi nhuận không đúng đắn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Báo cáo tài chính (BCTC) là nguồn thông tin then chốt phục vụ các quyết định kinh tế của nhà đầu tư và các bên liên quan trên thị trường chứng khoán. Trong các chỉ tiêu tài chính, lợi nhuận phản ánh trực tiếp năng lực quản lý và hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp. Tuy nhiên, do xung đột lợi ích và sự bất đối xứng thông tin giữa nhà quản lý và chủ sở hữu, nhà quản lý thường có động cơ điều chỉnh hoặc bóp méo thông tin lợi nhuận nhằm tối đa hóa lợi ích cá nhân hoặc giá trị ngắn hạn của doanh nghiệp. Hiện tượng này được xác định là hành vi quản trị lợi nhuận (HVQTLN) (Schipper, 1989; Ronen & Yaari, 2008). Khác với hành vi gian lận phi pháp, HVQTLN là hành vi mang tính chủ ý nhưng hợp pháp, được thực hiện thông qua việc lựa chọn các chính sách kế toán (CSKT) được chuẩn mực cho phép hoặc chi phối trực tiếp các nghiệp vụ kinh tế (NVKT) phát sinh (Gulzar & Wang, 2011). Dù không vi phạm pháp luật, HVQTLN làm suy giảm tính trung thực và độ tin cậy của BCTC, dẫn đến các quyết định phân bổ vốn sai lệch trên thị trường.

Để kiểm soát HVQTLN, quản trị công ty hiện đại thiết lập bốn cơ chế giám sát cốt lõi gồm: kiểm toán nội bộ (KTNB), ủy ban kiểm toán (UBKT), hội đồng quản trị (HĐQT) và kiểm toán độc lập (KTĐL) (IIA, 2017). Trong cấu trúc này, KTNB đóng vai trò giám sát, đánh giá và tư vấn thường xuyên nhằm ngăn ngừa các sai lệch thông tin tài chính (Brown & Pinello, 2007). Sau các sự cố tài chính lớn trên thế giới và sự ra đời của các đạo luật như Sarbanes-Oxley (SOX 2002) tại Hoa Kỳ, vai trò của KTNB ngày càng được luật hóa. Tại Việt Nam, sự ban hành của Nghị định 05/2019/NĐ-CP đã đặt ra khung pháp lý bắt buộc về việc thiết lập và thực thi hoạt động KTNB tại các công ty niêm yết. Mặc dù các nghiên cứu quốc tế đã ghi nhận chất lượng hoạt động kiểm toán nội bộ (IAFQ) có tác động hạn chế HVQTLN, tại Việt Nam vẫn chưa có công trình thực nghiệm nào kiểm tra toàn diện ảnh hưởng của IAFQ đến cả hai phương thức quản trị lợi nhuận (lựa chọn CSKT và chi phối NVKT phát sinh).

Mục tiêu nghiên cứu: Luận án tập trung xem xét ảnh hưởng của các nhân tố đo lường IAFQ đến HVQTLN được thực hiện thông qua lựa chọn CSKT và chi phối các NVKT phát sinh tại các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam, từ đó đề xuất các hàm ý chính sách và giải pháp nâng cao chất lượng KTNB nhằm giảm thiểu HVQTLN.

Câu hỏi nghiên cứu:

• Câu 1: HVQTLN có xuất hiện tại các công ty niêm yết Việt Nam có thành lập bộ phận KTNB hay không?
• Câu 2: Các nhân tố đo lường IAFQ nào có ảnh hưởng đến HVQTLN thông qua lựa chọn CSKT tại các công ty niêm yết Việt Nam và mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố như thế nào?
• Câu 3: Các nhân tố đo lường IAFQ nào có ảnh hưởng đến HVQTLN thông qua chi phối các NVKT phát sinh tại các công ty niêm yết Việt Nam và mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố như thế nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các nhân tố đo lường IAFQ, HVQTLN và mối quan hệ tác động giữa các nhân tố đo lường IAFQ đến HVQTLN.
• Phạm vi không gian: Các công ty phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), loại trừ các ngân hàng và tổ chức tín dụng.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp thu thập từ BCTC đã kiểm toán và Báo cáo thường niên (BCTN) trong giai đoạn 05 năm, từ năm 2014 đến năm 2018.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu học thuật trong luận án bao quát các nghiên cứu quốc tế và nghiên cứu tại Việt Nam từ năm 1979 đến năm 2019 xoay quanh các trụ cột: đo lường IAFQ, mô hình nhận diện HVQTLN, và tác động của IAFQ đến HVQTLN.

Các hướng nghiên cứu quốc tế

1. Nghiên cứu về các nhân tố cấu thành IAFQ: Theo các chuẩn mực nghề nghiệp của AICPA (1997, 2014), IAASB (2012), PCAOB (2010) và IIA (2017), hai thuộc tính nền tảng của IAFQ là năng lực chuyên môn và tính độc lập, khách quan:

   • Về năng lực chuyên môn: Gibbs & Schroeder (1979), Clark và cộng sự (1980), Brown (1983), Messier & Schneider (1988) khẳng định kinh nghiệm và chứng chỉ chuyên môn (như CIA, CPA) là thước đo trọng yếu của IAFQ. Gramling & Myers (1997) chỉ ra giá trị của chứng chỉ CIA tại các công ty niêm yết Hoa Kỳ. Bhatti & Awan (2004), Sarens và cộng sự (2009), Van Staden và cộng sự (2010), Messier và cộng sự (2011), Ege (2015) xác định số giờ đào tạo hàng năm, kỹ năng và thời gian công tác nâng cao năng lực giám sát của KTNB. Trong khu vực công, Usman (2016) và Nurdiono và cộng sự (2018) chứng minh năng lực chuyên môn của KTNB tác động thuận chiều đến trách nhiệm giải trình và chất lượng kiểm toán.
   • Về tính độc lập và khách quan: Raghunandan và cộng sự (2001), Goodwin (2003), Christopher và cộng sự (2009), Prawitt và cộng sự (2009, 2012) nhấn mạnh tính độc lập phụ thuộc vào tuyến báo cáo chuyên môn trực tiếp của Trưởng ban KTNB lên UBKT hoặc HĐQT. Alzeban & Gwilliam (2013) nghiên cứu khu vực công tại Ả Rập Xê Út, khẳng định vị thế tổ chức của KTNB quyết định tính khách quan. Rose và cộng sự (2013) phát hiện khi KTNB bị xem là bước đệm thăng tiến lên ban điều hành, tính khách quan bị suy giảm. Glover và cộng sự (2008), Desai và cộng sự (2011) so sánh KTNB nội bộ và thuê ngoài, ghi nhận KTV độc lập đánh giá cao tính khách quan của dịch vụ KTNB thuê ngoài.

2. Nghiên cứu về mô hình đo lường HVQTLN:

   • Lựa chọn CSKT (Accrual-based Earnings Management - EM): Healy (1985) đặt nền móng với biến dồn tích trong vốn lưu động; DeAngelo (1986) phát triển mô hình biến dồn tích điều chỉnh; Jones (1991) kiểm soát biến động doanh thu và tài sản cố định; Dechow, Sloan & Sweeney (1995) hoàn thiện mô hình Modified Jones bằng cách loại trừ nợ phải thu; Dechow & Dichev (2002), Palepu, Healy & Bernard (2003) bổ sung dòng tiền hoạt động; Kothari, Leone & Wasley (2005) kiểm soát thêm hiệu quả hoạt động qua chỉ tiêu ROA. Ngoài ra, các tác giả như McNichols & Wilson (1988), Beaver & Engel (1996), Stubben (2010), Dechow và cộng sự (2012) tiếp tục mở rộng các cách tiếp cận ước tính biến dồn tích cụ thể.
   • Chi phối các NVKT phát sinh (Real Earnings Management - REM): Mô hình nền tảng do Dechow, Kothari & Watts (1998) thiết lập và được Roychowdhury (2006) thực nghiệm hóa thông qua ba biểu hiện bất thường: dòng tiền hoạt động bất thường ($Ab_CFO$), chi phí sản xuất bất thường ($Ab_PROD$), và chi phí tùy biến bất thường ($Ab_DiscEXP$). Cohen, Dey & Lys (2008) điều chỉnh mô hình chi phí tùy biến bằng doanh thu năm trước; Zang (2011), Cohen và cộng sự (2010) tiếp tục ứng dụng đo lường REM.

3. Nghiên cứu về mối quan hệ giữa IAFQ và HVQTLN: Uecker và cộng sự (1981), Prawitt, Smith & Wood (2009) chứng minh chỉ số tổng hợp IAFQ có quan hệ nghịch chiều với biến dồn tích điều chỉnh. Lin và cộng sự (2011) chỉ ra IAFQ hạn chế sai sót trọng yếu theo SOX 404. Schneider (2013) tìm thấy bằng chứng KTNB chất lượng làm giảm REM thông qua việc kiểm soát sản xuất thừa. Ege (2015), Eya và cộng sự (2015), Abbott và cộng sự (2016), Amuchirai (2018), Puspa (2015), Yu và cộng sự (2019) đều khẳng định các thuộc tính của KTNB giúp giảm thiểu hành vi thao túng thông tin và nâng cao chất lượng BCTC. Tại thị trường mới nổi Malaysia, Johl và cộng sự (2013) ghi nhận IAFQ tác động tích cực đến chất lượng BCTC.

Các nghiên cứu tại Việt Nam

• Về kiểm toán nội bộ: Nguyễn Thị Hồng Thúy (2010) nghiên cứu KTNB trong các tập đoàn kinh tế; Lê Thị Thu Hà (2011) khảo sát KTNB tại các công ty tài chính; Nguyễn Thị Thu Thủy (2016) phân tích kinh nghiệm quốc tế về tổ chức KTNB trong công ty đại chúng; Nguyễn Thị Khánh Vân (2018) tổng kết thực trạng và đề xuất ba mô hình tổ chức bộ phận KTNB (trực thuộc Tổng Giám đốc, trực thuộc Ban Kiểm soát, hoặc nằm trong phòng kế toán công ty mẹ). Các nghiên cứu này chủ yếu dừng lại ở góc độ mô tả cơ cấu tổ chức, chưa đo lường định lượng IAFQ.
• Về hành vi quản trị lợi nhuận: Nguyễn Thị Minh Trang (2012) áp dụng mô hình DeAngelo và Friedlan; Phạm Thị Bích Vân (2012) khảo sát mô hình Modified Jones trên sàn HOSE; Trần Thị Thu Thảo (2014) nghiên cứu đặc điểm KTV độc lập tác động đến HVQTLN; Trần Thị Mỹ Tú (2014) khảo sát HĐQT và kiểm toán độc lập; Nguyễn Trọng Nguyên (2015) kiểm định mô hình Modified Jones với 1.068 quan sát, chứng minh quy mô, ROA, sở hữu quản lý ảnh hưởng đến biến dồn tích điều chỉnh; Mai Thị Hoài và Nguyễn Thị Tuyết Hoa (2015) nghiên cứu động cơ thuế; Nguyễn Thị Phương Hồng (2016), Ngô Hoàng Điệp (2018) phân tích quản trị công ty; Nguyễn Thị Phượng Loan và Nguyễn Minh Thao (2016) nhận diện ba hình thức REM trên TTCK Việt Nam.

Hướng nghiên cứu	Tác giả tiêu biểu	Phát hiện chính và phương pháp tiếp cận
IAFQ quốc tế	Prawitt et al. (2009), Lin et al. (2011), Ege (2015), Johl et al. (2013)	Đo lường IAFQ qua năng lực, tính độc lập, kiểm soát chất lượng; chứng minh IAFQ làm giảm gian lận và EM.
Đo lường HVQTLN	Dechow et al. (1995), Kothari et al. (2005), Roychowdhury (2006)	Thiết lập mô hình Modified Jones bổ sung ROA (đo lường EM) và mô hình 3 dòng chi phí/dòng tiền bất thường (đo lường REM).
KTNB tại Việt Nam	Nguyễn Thị Hồng Thúy (2010), Lê Thị Thu Hà (2011), Nguyễn Thị Khánh Vân (2018)	Phân tích định tính thực trạng tổ chức bộ máy KTNB và các rào cản về nguồn lực trong doanh nghiệp Việt Nam.
HVQTLN tại Việt Nam	Trần Thị Mỹ Tú (2014), Nguyễn Trọng Nguyên (2015), Nguyễn Thị Phượng Loan & Nguyễn Minh Thao (2016)	Xác nhận sự tồn tại của cả EM và REM trên sàn HOSE/HNX chịu ảnh hưởng từ đặc điểm quản trị và thuế.

Khoảng trống nghiên cứu của luận án

1. Các công trình tại Việt Nam trước đây chỉ tập trung khảo sát nhận diện HVQTLN hoặc kiểm tra ảnh hưởng của HĐQT, Ban Kiểm soát, KTĐL; chưa có nghiên cứu thực nghiệm đánh giá tác động của IAFQ đến HVQTLN.
2. Các nghiên cứu quốc tế thường chỉ kiểm tra riêng rẽ hoặc EM hoặc REM; chưa tích hợp đánh giá đầy đủ tác động của từng nhân tố cấu thành IAFQ lên đồng thời cả hai phương thức quản trị lợi nhuận trong bối cảnh thị trường mới nổi tại Việt Nam.
3. Cần bổ sung và chuẩn hóa mô hình các nhân tố đo lường IAFQ thích ứng với thực tiễn các công ty niêm yết Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết nền tảng

Luận án sử dụng sáu lý thuyết nền tảng nhằm giải thích cơ chế tác động của IAFQ đối với HVQTLN:

1. Lý thuyết bất đối xứng thông tin (Information Asymmetry Theory): Giải thích khoảng cách thông tin giữa nhà quản lý điều hành và các cổ đông bên ngoài. Nhà quản lý tận dụng ưu thế thông tin để can thiệp vào BCTC, trong khi KTNB đóng vai trò thu hẹp khoảng cách này thông qua hoạt động xác minh và kiểm soát nội bộ thường xuyên.
2. Lý thuyết đại diện (Agency Theory): Phân tích mâu thuẫn lợi ích giữa bên ủy nhiệm (cổ đông) và bên nhận ủy nhiệm (nhà quản lý). KTNB là công cụ giám sát nội bộ giúp giảm thiểu chi phí đại diện và hạn chế hành vi trục lợi của người đại diện.
3. Lý thuyết kiểm toán nội bộ (Internal Audit Theory): Cung cấp cơ sở về bản chất, chức năng bảo đảm và tư vấn khách quan của KTNB nhằm nâng cao giá trị và hiệu quả quản trị rủi ro của tổ chức.
4. Lý thuyết các bên có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan (Stakeholder Theory): Khẳng định trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc cung cấp thông tin tài chính trung thực không chỉ cho cổ đông mà còn cho chủ nợ, người lao động, cơ quan quản lý và đối tác kinh doanh.
5. Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (Resource Dependence Theory): Nhấn mạnh bộ phận KTNB cần được cung cấp đầy đủ nguồn lực (nhân sự, ngân sách, đào tạo) để đảm bảo chất lượng hoạt động.
6. Lý thuyết hành vi quản lý (Managerial Behavior Theory): Giải thích động cơ tâm lý và hành vi của nhà quản lý khi đứng trước các áp lực về chỉ tiêu lợi nhuận, kế hoạch kinh doanh hoặc thù lao.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp giữa định tính và định lượng:

1. Giai đoạn định tính:

   • Phương pháp: Nghiên cứu hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam (Luật Kế toán, Luật Kiểm toán, Nghị định 05/2019/NĐ-CP, Thông tư quản trị công ty) kết hợp thảo luận, phỏng vấn sâu với các chuyên gia trong lĩnh vực kế toán - kiểm toán.
   • Mục tiêu: Nhận diện, điều chỉnh và xác lập 05 nhân tố đo lường IAFQ phù hợp với đặc thù quản trị của các công ty niêm yết Việt Nam.

2. Giai đoạn định lượng:

   • Mẫu nghiên cứu: Thu thập từ 92 công ty niêm yết trên HOSE và HNX có tổ chức bộ phận KTNB đáp ứng đủ dữ liệu trong 05 năm (2014–2018), tạo thành bộ dữ liệu bảng cân bằng gồm 460 quan sát ($92 \times 5$).
   • Nguồn dữ liệu: BCTC kiểm toán, BCTN, Báo cáo tình hình quản trị công ty được công bố công khai.

Mô hình và thang đo các biến

1. Đo lường biến phụ thuộc (HVQTLN):

• Mô hình 1 - HVQTLN qua lựa chọn CSKT ($EM$): Đo lường bằng giá trị tuyệt đối của biến dồn tích điều chỉnh ($|DA_{it}|$), ước tính thông qua mô hình Modified Jones (Dechow et al., 1995) kết hợp kiểm soát ROA của Kothari et al. (2005):

$$\frac{TA_{it}}{A_{it-1}} = \alpha_1 \frac{1}{A_{it-1}} + \alpha_2 \frac{\Delta REV_{it} - \Delta AR_{it}}{A_{it-1}} + \alpha_3 \frac{PPE_{it}}{A_{it-1}} + \alpha_4 ROA_{it} + \epsilon_{it}$$

Trong đó: $TA_{it}$ là tổng biến dồn tích; $A_{it-1}$ là tổng tài sản đầu kỳ; $\Delta REV_{it}$ là biến động doanh thu; $\Delta AR_{it}$ là biến động khoản phải thu; $PPE_{it}$ là nguyên giá TSCĐ; $ROA_{it}$ là tỷ suất sinh lời trên tài sản. Biến dồn tích điều chỉnh $DA_{it}$ là phần dư của mô hình.

• Mô hình 2 - HVQTLN qua chi phối NVKT phát sinh ($REM$): Đo lường bằng tổng độ lệch chuẩn hóa của ba đại lượng bất thường theo Dechow et al. (1998), Roychowdhury (2006) và Cohen et al. (2008):

$$REM_{it} = (-1 \times Ab_CFO_{it}) + Ab_PROD_{it} + (-1 \times Ab_DiscEXP_{it})$$

Trong đó: $Ab_CFO$ là dòng tiền hoạt động bất thường; $Ab_PROD$ là chi phí sản xuất bất thường; $Ab_DiscEXP$ là chi phí tùy biến bất thường.

2. Các biến độc lập đo lường IAFQ (05 nhân tố):

• Tính độc lập và khách quan ($INDEP$): Đo lường qua tuyến báo cáo trực tiếp của Trưởng ban KTNB cho UBKT/HĐQT và quyền hạn tổ chức.
• Năng lực chuyên môn ($COMP$): Đo lường qua kinh nghiệm, trình độ chuyên môn, chứng chỉ nghề nghiệp (CPA, CIA, CFE) và số giờ đào tạo của nhân sự KTNB.
• Kiểm soát IAFQ ($QC$): Đo lường thông qua việc thiết lập chương trình đánh giá, kiểm soát chất lượng hoạt động KTNB định kỳ.
• Quy mô KTNB ($SIZE_IA$): Đo lường bằng số lượng nhân viên chuyên trách thuộc bộ phận KTNB.
• Chất lượng KTĐL ($BIG4$): Biến giả nhận giá trị 1 nếu công ty được kiểm toán bởi các công ty kiểm toán Big 4, nhận giá trị 0 nếu ngược lại.

3. Quy trình phân tích dữ liệu: Dữ liệu bảng được xử lý tuần tự qua các mô hình hồi quy: Pooled OLS, Mô hình tác động cố định (FEM), và Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Luận án thực hiện các kiểm định lựa chọn mô hình (F-test, Breusch-Pagan LM test, Hausman test) và kiểm định các khuyết tật mô hình (đa cộng tuyến qua hệ số VIF, phương sai sai số thay đổi qua White/Modified Wald test, tự tương quan qua Wooldridge test, phân phối chuẩn của phần dư), sau đó áp dụng phương pháp hiệu chỉnh phù hợp để đưa ra kết quả ước lượng vững.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương Mở đầu

Chương Mở đầu thiết lập cơ sở khoa học của toàn bộ đề tài:

• Trình bày tính cấp thiết xuất phát từ thực trạng bóp méo thông tin BCTC trên TTCK Việt Nam và yêu cầu pháp lý bắt buộc thiết lập KTNB theo Nghị định 05/2019/NĐ-CP.
• Xác định mục tiêu tổng quát, 03 câu hỏi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu (IAFQ, HVQTLN và mối quan hệ giữa chúng), và phạm vi nghiên cứu (92 công ty niêm yết trên HOSE/HNX giai đoạn 2014–2018).
• Nêu tóm tắt phương pháp nghiên cứu hỗn hợp, các đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn, cùng kết cấu 05 chương của luận án.

Chương 1: Tổng quan các nghiên cứu trước

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước:

• Phân tích các công trình nghiên cứu quốc tế về đo lường IAFQ thông qua năng lực chuyên môn và tính độc lập khách quan (Gibbs & Schroeder, 1979; Brown, 1983; Messier & Schneider, 1988; Prawitt et al., 2009).
• Rà soát các mô hình đo lường HVQTLN qua lựa chọn CSKT (Healy, 1985; DeAngelo, 1986; Jones, 1991; Dechow et al., 1995; Kothari et al., 2005) và qua chi phối NVKT phát sinh (Dechow et al., 1998; Roychowdhury, 2006; Cohen et al., 2008).
• Điểm luận các nghiên cứu thực nghiệm về mối quan hệ giữa IAFQ và HVQTLN (Prawitt et al., 2009; Lin et al., 2011; Ege, 2015; Abbott et al., 2016).
• Tổng hợp các công trình tại Việt Nam về thực trạng tổ chức KTNB (Nguyễn Thị Hồng Thúy, 2010; Nguyễn Thị Thu Thủy, 2016; Nguyễn Thị Khánh Vân, 2018) và các nghiên cứu về HVQTLN (Trần Thị Mỹ Tú, 2014; Nguyễn Trọng Nguyên, 2015; Nguyễn Thị Phương Hồng, 2016; Nguyễn Thị Phượng Loan & Nguyễn Minh Thao, 2016).
• Xác định rõ khe hổng nghiên cứu về tác động của IAFQ đến cả EM và REM tại Việt Nam, làm tiền đề xây dựng hướng nghiên cứu của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết

Chương 2 xây dựng khung lý thuyết phân tích cho luận án:

• Phân tích lịch sử hình thành, sự cần thiết khách quan của KTNB trong quản trị công ty hiện đại và yêu cầu tuân thủ chuẩn mực quốc tế IPPF.
• Định nghĩa và chuẩn hóa các khái niệm nền tảng: KTNB, chất lượng hoạt động KTNB (IAFQ), hành vi quản trị lợi nhuận (định nghĩa, phân loại thành EM và REM), và các khoản dồn tích kế toán.
• Luận giải sáu lý thuyết nền tảng: Lý thuyết bất đối xứng thông tin, Lý thuyết đại diện, Lý thuyết kiểm toán nội bộ, Lý thuyết các bên liên quan, Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực, và Lý thuyết hành vi quản lý để xây dựng mối liên kết logic giữa chất lượng giám sát của KTNB với hành vi điều chỉnh lợi nhuận của ban điều hành.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết thiết kế và quy trình nghiên cứu:

• Thiết lập khung nghiên cứu và sơ đồ quy trình nghiên cứu hỗn hợp 2 giai đoạn (Hình 3.1).
• Trình bày kết quả nghiên cứu định tính: hệ thống hóa văn bản pháp luật Việt Nam (Bảng 3.1) và tham vấn chuyên gia để định hình 05 nhân tố đo lường IAFQ.
• Trình bày thiết kế nghiên cứu định lượng: phương pháp chọn mẫu 92 công ty (460 quan sát) thuộc các nhóm ngành niêm yết trên HOSE và HNX giai đoạn 2014–2018 (Bảng 3.2, Bảng 3.3).
• Xây dựng 02 mô hình hồi quy đa biến chính thức (Mô hình 1 cho EM và Mô hình 2 cho REM), xác lập hệ thống giả thuyết nghiên cứu (Bảng 3.5), thang đo các biến độc lập (Bảng 3.6), và thang đo các biến kiểm soát (Bảng 3.7).

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 4 công bố toàn bộ kết quả phân tích thực nghiệm:

• Thống kê mô tả thực trạng HVQTLN tại các công ty niêm yết có tổ chức KTNB giai đoạn 2014–2018 thông qua bảng biến thiên giá trị EM (Bảng 4.1 đến Bảng 4.6, Hình 4.1) và giá trị REM (Bảng 4.7 đến Bảng 4.12, Hình 4.2).
• Thống kê mô tả các biến đo lường IAFQ (Bảng 4.14) và ma trận tương quan giữa các biến (Bảng 4.15, Bảng 4.16).
• Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình (so sánh Pooled OLS, FEM, REM qua Bảng 4.18 - Bảng 4.21 và Bảng 4.26 - Bảng 4.29) và các kiểm định khuyết tật mô hình (đa cộng tuyến, phương sai sai số thay đổi, tự tương quan, phân phối chuẩn phần dư qua Bảng 4.22, 4.23, 4.30, 4.31, Hình 4.3, 4.4).
• Kết quả hồi quy đa biến của Mô hình 1 (Bảng 4.24) và Mô hình 2 (Bảng 4.32), tổng hợp kiểm định các giả thuyết (Bảng 4.34, Bảng 4.35) và bàn luận chi tiết về kết quả.

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách

Chương 5 đúc kết các phát hiện và đưa ra các kiến nghị thực tế:

• Đề xuất các hàm ý chính sách đối với quản trị công ty: trách nhiệm của HĐQT trong việc bảo đảm tính độc lập cho KTNB, và các giải pháp tổ chức bộ phận KTNB (tăng cường nhân sự, đào tạo chuyên môn, chứng chỉ quốc tế, xây dựng quy trình kiểm soát chất lượng nội bộ).
• Đề xuất hàm ý đối với kiểm toán độc lập: xem xét các nhân tố cấu thành IAFQ để xác định phạm vi, thời gian và mức độ dựa vào công việc của KTNB theo chuẩn mực kiểm toán.
• Đề xuất hàm ý đối với cơ quan chức năng quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước): hoàn thiện khung pháp lý, ban hành hướng dẫn thực thi Nghị định 05/2019/NĐ-CP và chuẩn mực KTNB Việt Nam.
• Nêu rõ các hạn chế nghiên cứu và định hướng cho các công trình tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Kết quả nghiên cứu thực nghiệm

Kết quả phân tích hồi quy trên mẫu 460 quan sát tại các công ty niêm yết Việt Nam giai đoạn 2014–2018 khẳng định:

1. HVQTLN (cả thông qua lựa chọn CSKT và chi phối NVKT phát sinh) vẫn xuất hiện tại các công ty niêm yết đã thành lập bộ phận KTNB.
2. Đối với mô hình HVQTLN thông qua lựa chọn CSKT ($EM$): Toàn bộ 05 nhân tố đo lường IAFQ đều có tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê đến mức độ quản trị lợi nhuận dồn tích. Thứ tự mức độ tác động từ cao xuống thấp gồm:
   • Chất lượng KTĐL ($BIG4$)
   • Tính độc lập và khách quan ($INDEP$)
   • Kiểm soát IAFQ ($QC$)
   • Năng lực chuyên môn ($COMP$)
   • Quy mô KTNB ($SIZE_IA$)
3. Đối với mô hình HVQTLN thông qua chi phối NVKT phát sinh ($REM$): Có 04 trên 05 nhân tố đo lường IAFQ có tác động ngược chiều có ý nghĩa thống kê đến hành vi quản trị lợi nhuận thực tế. Thứ tự mức độ tác động từ cao xuống thấp gồm:
   • Tính độc lập và khách quan ($INDEP$)
   • Kiểm soát IAFQ ($QC$)
   • Quy mô KTNB ($SIZE_IA$)
   • Năng lực chuyên môn ($COMP$) (Nhân tố Chất lượng KTĐL không có tác động có ý nghĩa thống kê đối với REM).

Nhân tố đo lường IAFQ	Tác động đến EM (Mô hình 1)	Tác động đến REM (Mô hình 2)
Chất lượng KTĐL ($BIG4$)	Ngược chiều (-) (Mức độ 1)	Không có ý nghĩa thống kê
Tính độc lập và khách quan ($INDEP$)	Ngược chiều (-) (Mức độ 2)	Ngược chiều (-) (Mức độ 1)
Kiểm soát IAFQ ($QC$)	Ngược chiều (-) (Mức độ 3)	Ngược chiều (-) (Mức độ 2)
Năng lực chuyên môn ($COMP$)	Ngược chiều (-) (Mức độ 4)	Ngược chiều (-) (Mức độ 4)
Quy mô KTNB ($SIZE_IA$)	Ngược chiều (-) (Mức độ 5)	Ngược chiều (-) (Mức độ 3)

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Tổng quan có hệ thống các nghiên cứu trong và ngoài nước từ năm 1979 đến năm 2019 về mối quan hệ giữa IAFQ và hai phương thức HVQTLN, tạo lập hệ thống tài liệu tham khảo cho chuyên ngành kế toán - kiểm toán tại Việt Nam.
• Xây dựng và kiểm định thành công mô hình 05 nhân tố đo lường IAFQ trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam, bổ sung ba nhân tố mới so với các nghiên cứu trước đây là: quy mô KTNB, chất lượng KTĐL và kiểm soát IAFQ.
• Chứng minh bằng thực nghiệm rằng IAFQ có khả năng kiềm chế đồng thời cả hai phương thức quản trị lợi nhuận (EM và REM), làm rõ sự khác biệt về mức độ tác động của từng nhân tố đối với từng phương thức.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và kiến nghị

• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm giúp HĐQT và ban điều hành công ty niêm yết nhận diện các thuộc tính ưu tiên cần đầu tư (đặc biệt là bảo đảm tính độc lập của KTNB và thiết lập quy trình kiểm soát chất lượng) để nâng cao độ tin cậy của BCTC.
• Cung cấp tiêu chuẩn thực tế cho KTV độc lập trong việc đánh giá và quyết định mức độ dựa vào công việc của KTNB khi tiến hành kiểm toán BCTC.
• Cung cấp cơ sở khoa học để các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước) ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết triển khai Nghị định 05/2019/NĐ-CP, chuẩn mực thực hành KTNB chuyên nghiệp và cơ chế giám sát tuân thủ đối với công ty niêm yết.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Về mẫu nghiên cứu: Giới hạn ở 92 công ty niêm yết trên HOSE và HNX có tổ chức KTNB trong giai đoạn 2014–2018 và loại trừ nhóm ngân hàng, tổ chức tài chính tín dụng do có đặc thù kế toán riêng.
• Về nguồn dữ liệu: Dữ liệu về KTNB thu thập chủ yếu từ BCTN và BCTC kiểm toán công bố công khai; tại thời điểm nghiên cứu, mức độ công bố chi tiết về hoạt động KTNB của các doanh nghiệp Việt Nam còn ở mức độ nhất định.
• Về phạm vi thời gian: Nghiên cứu kết thúc tại năm tài chính 2018, là giai đoạn trước khi Nghị định 05/2019/NĐ-CP chính thức có hiệu lực bắt buộc toàn diện.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng mẫu nghiên cứu sang giai đoạn sau khi Nghị định 05/2019/NĐ-CP có hiệu lực thi hành để so sánh sự thay đổi về chất lượng KTNB trước và sau khi có khung pháp lý bắt buộc.
• Khảo sát bổ sung các loại hình doanh nghiệp khác như doanh nghiệp nhà nước, công ty chưa niêm yết hoặc các định chế tài chính - ngân hàng.
• Bổ sung phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp thông qua bảng câu hỏi khảo sát diện rộng gửi trực tiếp đến các KTV nội bộ để đánh giá sâu hơn các khía cạnh vi mô trong quy trình kiểm toán.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên sâu cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Cung cấp khung lý thuyết toàn diện về 06 lý thuyết nền tảng quản trị, quy trình nghiên cứu hỗn hợp, phương pháp ước tính biến dồn tích điều chỉnh qua mô hình Modified Jones kết hợp ROA, và kỹ thuật đo lường ba biến bất thường trong quản trị lợi nhuận thực tế.
• Hội đồng quản trị và Ban Tổng Giám đốc các công ty niêm yết: Cung cấp cơ sở định lượng để phân bổ nguồn lực, thiết lập vị thế tổ chức độc lập cho Trưởng ban KTNB trực thuộc UBKT/HĐQT, và ban hành quy trình kiểm soát chất lượng KTNB nhằm bảo vệ giá trị doanh nghiệp.
• Kiểm toán viên độc lập: Cung cấp các tiêu chí nhận diện IAFQ phục vụ việc đánh giá rủi ro kiểm soát và xác định phạm vi kiểm toán theo chuẩn mực kiểm toán quốc tế ISA 610.
• Cơ quan quản lý thị trường (Bộ Tài chính, UBCKNN): Cung cấp dữ liệu thực chứng phục vụ công tác xây dựng chính sách, chuẩn hóa chuẩn mực thực hành KTNB và tăng cường tính minh bạch trên TTCK Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những mô hình nào để đo lường hai phương thức hành vi quản trị lợi nhuận? Luận án sử dụng mô hình Modified Jones của Dechow et al. (1995) kết hợp kiểm soát ROA của Kothari et al. (2005) để ước tính biến dồn tích điều chỉnh ($|DA_{it}|$) đại diện cho HVQTLN qua lựa chọn CSKT ($EM$). Đối với HVQTLN qua chi phối NVKT phát sinh ($REM$), luận án sử dụng mô hình của Dechow et al. (1998), Roychowdhury (2006) và Cohen et al. (2008), tính tổng 3 đại lượng bất thường: dòng tiền hoạt động bất thường ($Ab_CFO$), chi phí sản xuất bất thường ($Ab_PROD$) và chi phí tùy biến bất thường ($Ab_DiscEXP$).

2. Năm nhân tố đo lường chất lượng hoạt động kiểm toán nội bộ (IAFQ) trong luận án gồm những nhân tố nào? Năm nhân tố gồm: (1) Tính độc lập và khách quan ($INDEP$); (2) Năng lực chuyên môn ($COMP$); (3) Kiểm soát IAFQ ($QC$); (4) Quy mô KTNB ($SIZE_IA$); và (5) Chất lượng kiểm toán độc lập ($BIG4$).

3. Thứ tự mức độ ảnh hưởng của các nhân tố IAFQ đến HVQTLN qua lựa chọn CSKT (EM) được xếp như thế nào? Cả 05 nhân tố đều có ảnh hưởng ngược chiều đến EM theo thứ tự mức độ giảm dần: (1) Chất lượng KTĐL, (2) Tính độc lập và khách quan, (3) Kiểm soát IAFQ, (4) Năng lực chuyên môn, và (5) Quy mô KTNB.

4. Nhân tố nào tác động đến EM nhưng không có ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê đến REM? Nhân tố Chất lượng kiểm toán độc lập ($BIG4$) có tác động ngược chiều mạnh nhất đến EM nhưng không có ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê đối với REM. Đối với REM, 04 nhân tố có tác động ngược chiều gồm Tính độc lập và khách quan, Kiểm soát IAFQ, Quy mô KTNB và Năng lực chuyên môn.

5. Cỡ mẫu và giai đoạn thu thập dữ liệu định lượng của luận án là bao nhiêu? Mẫu nghiên cứu định lượng gồm 92 công ty niêm yết trên HOSE và HNX có tổ chức bộ phận KTNB, được thu thập liên tục trong 05 năm tài chính từ năm 2014 đến năm 2018, hình thành bộ dữ liệu bảng cân bằng với tổng cộng 460 quan sát.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Tăng Thị Thanh Thủy là công trình nghiên cứu thực nghiệm toàn diện về ảnh hưởng của chất lượng hoạt động kiểm toán nội bộ đến hành vi quản trị lợi nhuận tại các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Thông qua phương pháp nghiên cứu hỗn hợp với bộ dữ liệu bảng gồm 460 quan sát giai đoạn 2014–2018, tác giả chứng minh các nhân tố độc lập, khách quan, kiểm soát chất lượng, năng lực chuyên môn, quy mô KTNB và chất lượng KTĐL có tác động kiềm chế có ý nghĩa thống kê đối với cả hai hình thức quản trị lợi nhuận qua chính sách kế toán và qua nghiệp vụ kinh tế. Kết quả nghiên cứu bổ sung cơ sở lý luận về mô hình 05 nhân tố đo lường IAFQ trong bối cảnh thị trường mới nổi, đồng thời cung cấp hàm ý thực tiễn quan trọng cho doanh nghiệp niêm yết, kiểm toán viên và các cơ quan quản lý nhà nước trong việc hoàn thiện khung khổ pháp lý về kiểm toán nội bộ tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC Trong bối cảnh toàn cầu hóa nền kinh tế, những người sử dụng BCTC ngày càng có yêu cầu cao về tính minh bạch, trung thực, hợp lý của thông tin để họ có thể đưa ra các quyết định phù hợp. Một trong những cách thức giúp đạt được yêu cầu trên là thiết lập quản trị công ty một cách hiệu quả. Quản trị công ty hiệu quả cần các cơ chế hỗ trợ cho việc kiểm soát, giám sát hữu hiệu như: kiểm toán nội bộ (KTNB), ủy ban kiểm toán, KTĐL. Trong đó, KTNB được xem là một trong những cơ chế giám sát quan trọng.

KTNB không những giúp tổ chức bảo vệ tài sản, đánh giá, tư vấn để đạt được mục tiêu, mà còn giúp gia tăng giá trị cho tổ chức. Trong những năm gần đây, khá nhiều nghiên cứu trên thế giới đã được thực hiện để tìm hiểu về các chủ đề liên quan đến KTNB, đặc biệt là chủ đề về ảnh hưởng của IAFQ đến chất lượng BCTC dưới góc nhìn về hành vi quản trị lợi nhuận. Chương này trước hết trình bày tổng quan các nghiên cứu trước về IAFQ, các nhân tố đo lường IAFQ, các mô hình nhận dạng HVQTLN và ảnh hưởng của IAFQ đến HVQTLN. Dựa trên kết quả tổng quan, luận án xác định khe hổng nghiên cứu.

Phần cuối chương sẽ đề xuất định hướng nghiên cứu cho luận án. Các nghiên cứu trên thế giới về ảnh hưởng của chất lượng hoạt động kiểm toán nội bộ (IAFQ) đến hành vi quản trị lợi nhuận (HVQTLN).1 Các nghiên cứu về IAFQ (IAF) Mặc dù, khá nhiều nghiên cứu về IAFQ đã được tiến hành, nhưng cho đến nay định nghĩa chính thức về IAFQ vẫn chưa được tìm thấy trong bất kỳ nghiên cứu hay chuẩn mực kiểm toán nào. Các chuẩn mực KTĐL và KTNB (AICPA 1997, 2014; IAASB, 2012; PCAOB, 2010; IIA, 2017) đều nhấn mạnh năng lực chuyên môn, tính độc lập và khách quan là hai (02) nhân tố cơ bản tạo nên IAFQ. Song hành với các quy định trong chuẩn mực kiểm toán, các nghiên cứu thực nghiệm khắp các quốc gia cũng thừa nhận rằng khi thực hiện kiểm toán, nếu KTVNB đảm bảo năng lực chuyên môn và có tính độc lập, khách quan, IAF sẽ đạt được chất lượng (Gibbs & Schroeder, 1979, 1980; Clark et al., 1980; Brown, 1983; Abdel Khalik et al.

9 1986; Messier & Schneider, 1988; Schneider, 1984, 1985a, 1985b; Edge & Farley, 1991; Maletta, 1993; Gramling et al., 2004; Arena et al.1 Các nghiên cứu về năng lực chuyên môn của KTNB Năng lực chuyên môn của KTVNB là thước đo quan trọng về chất lượng của IAF (Moeller, 2004). Năng lực chuyên môn bao gồm kiến thức và kỹ năng mà người hành nghề cần có để thực hiện nhiệm vụ được giao một cách hiệu quả nhất (Dubois & Rothwell, 2004). Chuẩn mực KTNB (IPPF) số 1200 cũng cho rằng “Proficiency and Due Professional Care Engagements must be performed with proficiency and due professional care”, nghĩa là “KTVNB có năng lực tốt phải có kiến thức, kỹ năng và các năng lực khác cần thiết để thực hiện trách nhiệm của mình’. Ủy ban giám sát công ty đại chúng Hoa Kỳ PCAOB (Public Company Accounting Oversight Board, 2010) cũng cho rằng năng lực chuyên môn được đo lường bằng kinh nghiệm, chứng chỉ nghề nghiệp, việc tham gia đào tạo hàng năm của các KTVNB.

Gibbs et al., (1979) và Clark et al., (1980) tìm hiểu đặc điểm của KTNB thông qua nghiên cứu thực nghiệm, kết quả nghiên cứu cho thấy năng lực chuyên môn, kinh nghiệm của KTVNB là yếu tố quyết định quan trọng nhất. Brown (1983) nghiên cứu liệu các nhân tố xác lập theo hướng dẫn của CMKT SAS 1 9 có đo lường được IAFQ hay không? Brown (1983) gửi bảng khảo sát qua thư điện tử cho 120 kiểm toán viên thuộc Big 8. Dựa trên dữ liệu thu thập và tiến hành ANNOVA, kết quả nghiên cứu cho thấy, chứng chỉ nghề nghiệp là nhân tố quan trọng để đo lường năng lực chuyên môn của KTNB. Messier và Schneider (1988) sử dụng kết quả của các nghiên cứu trước và thực hiện khảo sát 22 giám đốc kiểm toán từ Big 8.

Dựa trên dữ liệu thu thập, nhóm tác giả đã tổng hợp và xây dựng một hệ thống các thuộc tính đo lường IAFQ và kiểm định bằng Process Analytic để xác định thứ bậc quan trọng của các thuộc tính này. Kết quả nghiên cứu của nhóm tác giả: năng lực chuyên môn là thuộc tính quan trọng 1 Statement audit standard No. 9 - The Effect of an Internal Audit Function on the Scope of the Independent Auditor's Examination. 10 nhất để đo lường IAFQ.

năng lực chuyên môn được đo lường bằng kinh nghiệm và chứng chỉ nghề nghiệp của KTVNB. Gramling và Myers (1997) nghiên cứu về quan điểm và nhận thức của các đối tượng trong, ngoài DN và người hành nghề KTNB về lợi ích của bằng cấp chuyên môn. Đối tượng được khảo sát là trưởng ban KTNB, giám đốc tài chính và thành viên của HĐQT tại 200 công ty niêm yết Hoa Kỳ. Dựa trên kết quả khảo sát, Gramling và Myers kiểm tra và phân tích, kết quả minh chứng rằng chứng chỉ KTVNB quốc tế (CIA) là yếu tố đo lường năng lực chuyên môn của KTVNB.

Bhatti và Awan (2004) nghiên cứu vai trò của IAF trong việc cải thiện chất lượng sản phẩm ở Pakistan thông qua khảo sát 100 công ty được cấp chứng nhận ISO 9000. Kết quả cho thấy khoảng 70% công ty được khảo sát trả lời bộ phận KTNB chất lượng nếu có các nhân viên có năng lực chuyên môn tốt và đóng góp đáng kể vào việc giảm thiểu các khiếm khuyết sản phẩm tới 65%. Mối quan hệ tốt của KTVNB với đối tượng được kiểm toán cũng được nhấn mạnh là một yếu tố quan trọng đối với sự thành công của kiểm toán. Sarens et al., (2009) điều tra mối quan hệ giữa IAF và Ủy ban kiểm toán.

Nhóm tác giả thực hiện phỏng vấn các thành viên của Ủy ban kiểm toán và KTVNB từ bốn công ty ở Bỉ. Từ kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả phát hiện được rằng nếu KTVNB có năng lực chuyên môn (thông qua kỹ năng phù hợp), sẽ ảnh hưởng đến việc cải thiện HTKSNB, điều này mang lại mức độ hài lòng đáng kể cho Ủy ban kiểm toán. Kỹ năng của KTVNB chịu ảnh hưởng bởi quá trình đào tạo, sự chuyên nghiệp và kinh nghiệm kiểm toán. Các KTVNB lâu năm được xem là có chất lượng cao hơn các KTVNB mới vào nghề (vì những người này cần có thời gian để tiếp thu và bổ sung kiến thức về công ty).

Van Staden et al. Cách thức nghiên cứu của nhóm tác giả là thu thập và phân tích các dữ liệu khảo sát từ 30 trưởng ban KTNB làm việc tại các công ty niêm yết Nam Phi. Kết quả cho thấy IAFQ. 11 đo lường bằng năng lực chuyên môn thông qua kinh nghiệm, bằng cấp và chứng chỉ nghề nghiệp.

Messier et al., (2011) cùng các cộng sự tiếp tục chủ đề nghiên cứu về IAFQ nhưng dưới góc nhìn khác là xem xét KTNB như là một kênh đào tạo nhà quản lý tương lai. Dựa trên mô hình của Prawitt et al., (2009), các tác giả đã điều chỉnh và tạo nên mô hình nghiên cứu mới. Sau đó, các tác giả tiến hành khảo sát 162 công ty Hoa Kỳ trong giai đoạn từ năm 2000 – 2005 với thang đo 11 điểm để thu thập dữ liệu cho phân tích hồi quy. Kết quả, họ phát hiện rằng năng lực chuyên môn của KTNB cao, IAF càng đạt chất lượng cao.

Bên cạnh đó, các tác giả cũng chỉ ra rằng KTVNB đạt năng lực chuyên môn tốt khi họ có kinh nghiệm, có chứng chỉ nghề nghiệp và tham gia đào tạo hàng năm. Khá nhiều nghiên cứu thực hiện chủ đề nghiên cứu này với phạm vi đa dạng hơn như: nghiên cứu của Kaplan (2007), Prawitt et al., (2009, 2012); Ege (2015) thực hiện tại Hoa Kỳ; Gros et al. Nghiên cứu của Prawitt et al., (2009), Ege (2015) còn phát hiện được rằng năng lực chuyên môn được đo lường bởi số giờ đào tạo hàng năm dành cho KTVNB, và đây cũng là nhân tố ảnh hưởng IAFQ. Thực hiện nghiên cứu tương tự trong bối cảnh khu vực công, kết quả các nhà nghiên cứu cũng cho thấy năng lực chuyên môn được xem là một nhân tố quan trọng đo lường IAFQ.

Chẳng hạn như: Nghiên cứu của Usman (2016) được thực hiện nhằm kiểm tra ảnh hưởng của năng lực, tính độc lập và khách quan, đến IAFQ tại các văn phòng thanh tra khu vực. Tác giả thực hiện khảo sát thông qua gửi bảng câu hỏi, kết quả nghiên cứu cho thấy năng lực chuyên môn của KTVNB sẽ được tăng cường khi kiến thức, chuyên môn, kỹ năng, giáo dục và kinh nghiệm của họ được nâng cao. 12 Nghiên cứu của Nurdiono et al., (2018) nhằm tìm kiếm bằng chứng thực nghiệm về ảnh hưởng của năng lực chuyên môn đối với IAFQ và trách nhiệm giải trình tài chính của chính quyền địa phương tại tỉnh Lampung, Indonesia. Nghiên cứu được thực hiện với đối tượng khảo sát là tất các kiểm soát viên tại tỉnh Lampung.

Sau đó, dữ liệu thu thập sẽ được phân tích bằng mô hình Path sử dụng phương pháp bình phương nhỏ nhất từng phần (PLS). Kết quả nghiên cứu chứng minh được rằng năng lực chuyên môn của KTNB có ảnh hưởng tích cực đến IAFQ. Đồng thời, IAFQ ảnh hưởng tích cực và đáng kể đến trách nhiệm giải trình tài chính của chính quyền địa phương Lampung. Nhóm tác giả cũng khẳng định năng lực chuyên môn của KTNB (đo lường thông qua trình độ giáo dục và kỹ năng) càng cao, IAFQ càng cao.

Điều này được thể hiện thông qua số lượng phát hiện của KTNB khi họ đáp ứng được năng lực chuyên môn tốt.2 Các nghiên cứu về tính độc lập và khách quan của KTNB Theo chuẩn mực KTNB (IPPF) số 1100 – “Independence and Objectivity, the internal audit activity must be independent, and internal auditors must be objective in performing their work” (IIA, 2017) - Tính độc lập và khách quan là một trong những nguyên tắc quan trọng mà các KTV phải tuân thủ để tạo nên chất lượng hoạt động kiểm toán nói chung và KTNB nói riêng. Một khi KTVNB không bị chi phối bởi lợi ích vật chất và tinh thần, họ sẽ khách quan khi thực hiện các nhiệm vụ kiểm toán được đảm trách (IIA, 2017; Prawitt et al. Bên cạnh đó, IPPF 1100 cũng thừa nhận rằng tính độc lập và khách quan của KTNB chịu ảnh hưởng nhiều bởi tính độc lập. Tính độc lập là việc không bị ảnh hưởng bởi những hoàn cảnh có thể đe dọa đến khả năng của hoạt động KTNB nhằm tiến hành các trách nhiệm KTNB theo một cách khách quan.