mở đầu phục thuộc vào sự thích ứng của VSV với điều kiện môi trường. Ở pha log VSV 8 sinh trưởng theo lũy thừa. Trong pha ổn định số lượng tế bào sinh ra bằng số lượng tế bào chết đi. Trong pha tử vong số lượng tế bào có khả năng sống giảm theo lũy thừa, pha này chịu ảnh hưởng nhiều của điều kiện ngoại cảnh như pH, áp suất thẩm thấu, độ ẩm…thì áp lực thẩm thấu của VSV có thể chịu đựng được trong khoảng 20 - 30 atm tương ứng với nồng độ muối < 2% và nồng độ đường 20 - 30% [18].
Trong thức ăn ủ chua hàm lượng axit lactic khá cao, axit hữu cơ này có tác dụng tốt cho quá trình tiêu hóa thức ăn như sau: - Kích thích tiết dịch tiêu hóa khi gia súc ăn. - Trung hòa lượng kiềm có trong nước bọt, giữ pH tương đối thấp góp phần làm tăng độ axit chung trong dạ dày, làm tăng tỷ lệ tiêu hóa và hấp thu thức ăn của gia súc[17]. Kỹ thuật ủ chua 2. Hố ủ và địa điểm ủ Địa điểm cũng như hố ủ là hai yếu tố rất quan trọng.
Địa điểm lựa chọn để ủ chua phải cao ráo, tránh đọng nước và thuận tiện cho quá trình sử dụng. Hình thức hố ủ phù hợp với quy mô và địa điểm của từng khu vực, từng vùng, từng gia đình, một số hình thức hố ủ có thể chọn để ủ chua thức ăn như là: Hố ủ xây bằng gạch, túi chất dẻo, thùng phi… 2. Nguyên liệu Việc sử dụng phế phụ phẩm trong chăn nuôi gia súc là một giải pháp chăn nuôi phổ biến nhất, được áp dụng hầu hết ở tất cả các địa phương ở nước ta. Khi dân số ngày một tăng nhanh, đất đai được ưu tiên cho canh tác cây trồng và xây dựng đô thị, khu công nghiệp, thì diện tích các bãi chăn thả và nguồn cỏ tự nhiên sẽ ngày càng bị thu hẹp.
Điều này làm cho việc sử dụng phụ phẩm trong hệ thống chăn nuôi gia súc ngày càng trở nên quan trọng và cấp thiết [15]. Dựa trên đặc điểm dinh dưỡng của một số loại phế phụ phẩm, nguyên liệu ủ chua được chia thành 04 nhóm sau: Nhóm 1: Các phế phụ phẩm có nhiều xơ, ít nitơ. Nhóm này gồm hầu hết các phụ phẩm cây trồng quan trọng như rơm rạ và thân cây ngũ cốc, thân cây họ đậu, 9 các loại thân lá của những cây khác có độ tiêu hóa và lượng nitơ thấp. Nhóm 2: Các phế phụ phẩm nhiều xơ, giàu nitơ.
Nhóm này nói chung gồm chất thải gia súc và bã bia. Nhóm 3: Các phế phụ phẩm ít xơ và nghèo nitơ. Nhóm này gồm sản phẩm của quá trình chế biến đường (rỉ mật), bã cam, bã dứa, vụn chuối và các sản phẩm khác của cây thực phẩm chế biến. Nhóm 4: Các sản phẩm phụ ít xơ và giàu nitơ.
Nhóm này hầu hết gồm thô dầu, bột hạt có dầu và phụ phẩm lò mổ… [6] Ngoài ra, dựa vào hướng ưu tiên cho gia súc chia thành 3 nhóm chính như sau: Bảng 2. Phân loại phế phụ phẩm theo hƣớng ƣu tiên sử dụng cho gia súc Loại phụ phẩm Đặc điểm dinh dưỡng Gia súc sử dụng Nhóm 1: chất lượng tốt, Protein cao, nhiều năng Heo, gà, gia súc nhai lại như: bánh dầu, lá khoai lượng và chất khoáng (sản xuất sữa) mì… Nhóm 2: chất lượng trung Protein trung bình Heo, gà, vịt, gia súc bình, như: bánh dầu dừa, nhai lại (sản xuất sữa) dầu cọ, khoai lang…) Nhóm 3: chất lượng thấp, Protein thấp, nhiều xơ Gia súc nhai lại (sản như: rơm rạ, bã dừa, bã xuất thịt và cày kéo), mía, bã khoai mì…) lạc đà, ngựa Nguồn: Derendra (1997) - Đặc điểm dinh dưỡng: Hầu hết các loại phụ phẩm cây trồng thường có giá trị dinh dưỡng thấp. Ví dụ như: rơm rạ, thân cây bắp, bao bắp, cùi bắp, ngọn mía, lá khoai lang, dây lang… nó trở nên dồi dào, sẵn có và đủ để duy trì một số lượng lớn đàn gia súc ở hầu hết các nước nhiệt đới, tuy nhiên hiện nay các loại thức ăn này lại được sử dụng chủ yếu ở dạng chưa chế biến nên giá trị dinh dưỡng cũng như tỷ lệ tiêu hóa thấp. Chúng được gia súc ăn vào như để lấp đầy khoảng trống trong dạ cỏ hơn là sử dụng một nguồn dinh dưỡng.
Vì vậy, ngành chăn nuôi gia súc chỉ dựa trên nguồn phế phụ phẩm cây 10 trồng không được chế biến sẽ không cho hiệu quả cao, mà ngược lại sẽ khiến cho đàn gia súc sinh trưởng và thành thục chậm, khả năng sinh sản kém, năng suất sữa thấp không đủ để nuôi con [8]. Một trong những phụ phẩm cây trồng được dự trữ và sử dụng với số lượng nhiều hơn cả trong chăn nuôi gia súc là rơm lúa, ví dụ như: Thái Lan, 75% lúa rẫy và 82% rơm lúa được sử dụng cho trâu bò, ở Bangladesh là 47%. Đối với nước ta thì có tới 20 triệu tấn rơm lúa được sử dụng cho chăn nuôi gia súc mỗi năm và đây cũng là nguồn thức ăn chính cho đàn gia súc ở các tỉnh phía Nam trong thời điểm mùa khô và các tỉnh phía Bắc vào những dịp mùa đông, lạnh giá [3]. Tuy nhiên, khi phơi khô không những giá trị dinh dưỡng thấp và không cân đối mà khối nguyên liệu còn trở nên cồng kềnh chiếm nhiều diện tích khi dự trữ.
Tóm lại, phế phụ phẩm có một số đặc điểm chung sau đây: - Khó có thể sử dụng phế phụ phẩm trong chăn nuôi theo hướng công nghiệp bởi số lượng và chất lượng của nó không ổn định, phụ thuộc vào mùa vụ thu hoạch nên khó có thể áp dụng trong thực tiễn sản xuất với quy mô lớn. - Phế phụ phẩm thường mất cân đối về mặt dinh dưỡng so với nhu cầu của gia súc, ví dụ như: Đối với rơm rạ, cỏ khô, bã mía, … có hàm lượng protein thấp, đối với một số loại khác như: rỉ mật. bã bia, … lại có hàm lượng xơ thấp. Những yếu tố này làm cho khẩu phần ăn của gia súc mất cân đối nếu như chúng không được sử lý hoặc được sử lý một cách riêng rẽ.
- Cồng kềnh, khó vận chuyển và tốn nhiều diện tích dự trữ như: rơm rạ, cỏ khô, bã mía, thân cây lạc… [12]. Nhìn chung, hầu hết các loại phế phụ phẩm nông nghiệp (rơm rạ, bã mía, thân cây lạc…) cần phải qua xử lý thì sử dụng mới có hiệu quả đối với gia súc. Như vậy, trong thực tế sản xuất cần có những biện pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn phế phụ phẩm, đặc biệt là các phụ phẩm có hàm lượng chất xơ cao như rơm rạ. Cơ sở để tìm ra những giải pháp thích hợp là phải hiểu rõ bản chất tiêu hóa của các chất dinh dưỡng đặc biệt là chất xơ trong dạ cỏ 11 2.
Đặc điểm về hệ tiêu hóa ở gia súc nhai lại Đặc điểm nổi bật về tiêu hóa của gia súc nhai lại nói chung là sự lên men thức ăn ở dạ cỏ nhờ vào hoạt động của hệ vi sinh vật dạ cỏ. Môi trường dạ cỏ và hệ vi sinh vật dạ cỏ đóng một vai trò quan trọng cho quá trình lên men thức ăn trong dạ cỏ. Những loại thức ăn khác nhau, những khẩu phần khác nhau có thể làm thay đổi môi trường và hệ vi sinh vật dạ cỏ, từ đó ảnh hưởng đến khả năng tiêu hóa thức ăn ở gia súc [4]. Đây là cơ sở khoa học để xây dựng các phương pháp cải tiến (xử lý thức ăn, bổ sung thức ăn tinh, cân đối khẩu phần, kỹ thuật cho ăn…) sao cho việc sử dụng thức ăn, đặc biệt là rơm rạ trong khẩu phần của gia súc mang lại hiệu quả cao nhất.
Hệ vi sinh vật dạ cỏ Đặc điểm giải phẫu học: Dạ dày 4 túi của loài nhai lại (trâu, bò, dê, cừu) có cấu tạo đặc biệt (khác dạ dày đơn) để thích nghi với điều kiện tiêu hóa thức ăn thô xơ. Bốn túi đó là: dạ cỏ, dạ tổ ong, dạ lá lách và dạ múi khế. Dạ cỏ to nhất chiếm 2/3 dung tích củ dạ dày, dạ tổ ong liên thông rộng với dạ cỏ, dạ lá sách gồm nhiều lá to nhỏ khác nhau như những trang sách để dễ ép thức ăn nửa lỏng xuống dạ múi khế. Dạ cỏ, dạ tổ ong và dạ lá sách được gọi là dạ dày trước, mặt trong phủ đầy chất sừng, không có tuyến tiêu hóa.
Từ thượng vị dạ dày có rãnh thực quản hình lòng máng chạy băng qua dạ tổ ong vào dạ lá sách. Dạ múi khế có niêm mạc mặt trong gấp nếp dọc giống như múi khế, có cấu tạo niêm mạc và có tuyến vị giống như dạ dày đơn. Đặc điểm dạ dày 4 túi tạo ra sự khác biệt lớn giữa tiêu hóa của nhai lại và tiêu hóa ở những loại dạ dày đơn: - Dung tích dạ dày 4 túi lớn, thích hợp cho việc dự trữ và phân giải một khối lượng lớn thức ăn thôi cồng kềnh như rơm, cỏ… - Có hệ vi sinh vật dạ cỏ phong phú, bao gồm vi khuẩn yếm khí, protozoa và nấm. Đây là những vi sinh vật có lợi, không gây bệnh cho gia súc.
Dạ cỏ có môi 12 trường lý tưởng cho quần thể vi sinh vật khổng lồ này sinh tồn, phát triển và tham gia vào quá trình tiêu hóa thức ăn. Hệ vi sinh vật dạ cỏ Hệ VSV dạ cỏ rất phức tạp và phụ thuộc nhiều vào khẩu phần ăn. Tính từ năm 1941 những công trình nghiên cứu đầu tiên về sinh vật dạ cỏ đến nay đã có tới hơn 200 loài VSV dạ cỏ được mô tả và ít nhất có 20 loài protozoa đã được xác định. Vi sinh vật dạ cỏ bao gồm: Vi khuẩn, nấm, protozoa, mycoplasma, các loại vi rút và thể thực khuẩn.
Mycoplasma, vi rút có thể thực khuẩn không đóng vai trò quan trọng trong tiêu hóa xơ. Quần thể VSV dạ cỏ có sự biến đổi theo thời gian và phụ thuộc vào tính chất của khẩu phần ăn, mật độ vi khuẩn, protozoa và nấm biến động theo thứ tự trong khoảng 109 - 1010, 105 - 106, 103 - 105 trong 1 ml dịch dạ cỏ. Hệ VSV dạ cỏ đều là vi sinh vật yếm khí và sống chủ yếu bằng năng lượng sinh ra từ quá trình lên men các chất dinh dưỡng. Gia súc nhai lại được thỏa mãn nhu cầu dinh dưỡng nhờ vào các sản phẩm của quá trình lên men trong dạ cỏ tế bào VSV, axit béo bay hơi và trong một số trường hợp từ các chất dinh dưỡng thoát qua, thành phần của tế bào VSV dạ cỏ tương đối ổn định [19].