Chương 1: Hợp tác phát triển - Kinh nghiệm của Hàn Quốc và Việt Nam 1. Cơ sở lý luận về hợp tác phát triển 1. Khái niệm về hợp tác phát triển và viện trợ phát triển chính thức “Hợp tác phát triển (Development Cooperation)” là một khái niệm tổng thể bao gồm viện trợ phát triển chính thức (ODA: Official Development Assistance) tài trợ nhằm phát triển kinh tế xã hội và nâng cao phúc lợi của các nước phát triển, vốn chính thức khác (OOF: Other Official Flow) và dòng chảy vốn tư nhân (PF: Private Flows) như tín dụng xuất khẩu, đầu tư trực tiếp, đầu tư chứng khoán vv. Chúng ta cần phân biệt “Hợp tác phát triển quốc tế” là khái niệm chỉ cơ chế hợp tác nhằm phát triển giữa các quốc gia với “Viện trợ phát triển quốc tế” là quan hệ viện trợ đơn phương do nước cung cấp viện trợ cho nước nhận viện trợ [51, tr.
Khái niệm hợp tác phát triển cần được phân biệt với khái niệm “Hợp tác quốc tế”. Nếu hợp tác quốc tế là sự hợp tác các bên cùng có lợi nhờ sự giao lưu nguồn tài chính và nhân sự trên nhiều lĩnh vực đa dạng giữa các quốc gia thì “Hợp tác phát triển” là sự hợp tác liên quan đến phát triển của các nước còn hụt hậu về trình độ phát triển kinh tế và xã hội [51, tr. Vì khái niệm “viện trợ (Aid hoặc Assistance)” bao hàm quan hệ bất bình đẳng giữa bên cung cấp và bên tiếp nhận viện trợ nên trên thế giới hiện nay có xu hướng dùng khái niệm “hợp tác” nhằm nhấn mạnh quan hệ đối tác giữa bên cung cấp và bên tiếp nhận viện trợ phát triển [ 80, tr. Các tài liệu và văn bản Việt Nam cho thấy khái niệm “viện trợ” và “tài trợ” dùng lẫn khi nói đến hợp tác phát triển.
Theo Ủy ban Viện trợ Phát triển (DAC) của OECD định nghĩa : ODA là nguồn vốn hoặc hợp tác kỹ thuật dành cho các nước và khu vực nằm trong danh sách nước nhận viện trợ do DAC và cơ quan hợp tác phát triển đa phương. Viện trợ phát triển chính thức yêu cầu 3 điều kiện như sau : (1) do các cơ quan chính thức của Chính phủ trung ương và địa phương hoặc các cơ quan thừa hành của Chính phủ cung cấp 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com (2) với mục đích chính là phát triển kinh tế và nâng cao phúc lợi cho nước đang phát triển (3) nguồn vốn vay với phần viện trợ không hoàn lại chiếm ít nhất 25% giá trị của khoản vốn vay.1 : Dòng chảy vốn phát triển đối với nước đang phát triển Phân loại Song phương Hoàn lại/ Nội dung /Đa phương Không hoàn lại ODA Song phương Không hoàn lại Hợp tác kỹ thuật, viện trợ dự án, viện trợ lương thực, cứu hộ khẩn cấp, viện trợ qua NGO vv. Hoàn lại Cho vay ưu đãi Đa phương Vốn đóng góp của các tổ chức quốc tế OOF Song phương Hoàn lại Tín dụng xuất khẩu chính thức, cho vay đầu tư Đa phương Hoàn lại Cho vay của cơ quan quốc tế PF Hoàn lại Đầu tư trực tiếp nước ngoài, tín dụng xuất khẩu trên 1 năm, cho vay của cơ quan quốc tế, đầu tư chứng khoán vv. NGO Không hoàn lại Viện trợ qua các tổ chức tư nhân Nguồn :[51, tr.32] ODA bao gồm viện trợ không hoàn lại và vốn cho vay ưu đãi từ các Chính phủ và tổ chức quốc tế dành cho Chính phủ các nước cần nhận vốn, thông thường là các nước đang phát triển [18, tr.
Với tư cách là một hình thức di chuyển vốn phát triển (đôi khi cũng là một ngân quỹ tiêu dùng, nhưng tỷ trọng không lớn, thí dụ viện trợ khẩn cấp), ODA là một nguồn vốn nước ngoài khá quan trọng cho các nước đang phát triển nhằm ổn định hoặc đẩy nhanh tốc độ phát triển kinh tế bền vững 1 Theo Nghị Định số 131/2006/NĐ –CP, ODA có yếu tố không hoàn lại đạt ít nhất 35% đối với các khoản vay có ràng buộc và 25% đối với các khoản vay không ràng buộc tại Việt Nam. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Lịch sử hợp tác phát triển Hợp tác phát triển quốc tế thực sự nổi lên từ khi chiến tranh thế giới thứ II kết thúc, khi vấn đề tái thiết của các nước bị thiệt hại bởi chiến tranh và vấn đề nghèo đói của các nước mới giành được độc lập trở nên trầm trọng trong quan hệ quốc tế. Trước chiến tranh thế giới thứ II, viện trợ giữa các quốc gia đã tồn tại với nhiều hình thức khác nhau song quy mô còn nhỏ và tính chất của viện trợ thường hướng về lợi ích của nước cung cấp.
Viện trợ giữa các quốc gia chuyển đổi sang viện trợ quốc tế từ sau khi chiến tranh thứ II kết thúc, bắt đầu thời kỳ chiến tranh lạnh. Trong thời kỳ “chiến tranh lạnh”, khối tư bản chủ nghĩa do Hoa Kỳ dẫn đầu và khối xã hội chủ nghĩa do Liên Xô dẫn đầu cạnh tranh viện trợ trên toàn cầu. Sự cạnh tranh viện trợ này dần dần được mở rộng trong quan hệ giữa toàn bộ các nước nghèo và các nước công nghiệp tiên tiến những năm 1960 nhằm tìm biện pháp phát triển trong khuôn khổ “vấn đề Nam Bắc” [51, tr. Ngoài ra, trong cùng bối cảnh trên, các nước mới giành được độc lập trong khu vực Châu Á , Châu Phi còn nghèo nàn, khó khăn về kinh tế cần sớm thoát khỏi ảnh hưởng của các nước thực dân, xây dựng phát triển kinh tế - xã hội.
Sang thời kỳ này sự chênh lệch kinh tế giữa Nam Bắc, phát triển kinh tế trở thành vấn đề quan trọng hơn sự đối lập Đông Tây dựa trên tư tưởng. Viện trợ phát triển chính thức khởi xướng nhằm hỗ trợ cho các nước đang phát triển bởi Hoa Kỳ và các nước Châu  u thành lập Hiệp hội phát triển quốc tế (IDA: International Development Association) thuộc Ngân hàng Thế giới năm 1961, Ủy ban viện trợ phát triển (DAC: Development Assistance Committee) trực thuộc Tổ chức hợp tác phát triển kinh tế (OECD: Organization for Economic Cooperation and Development) năm 1961 là thời điểm xuất phát của những chính sách viện trợ cho các nước đang phát triển ngày nay [51, tr. Sự ra đời của các Ngân hàng Phát triển khu vực như Ngân hàng phát triển châu Mỹ (IDB:Inter-American Development Bank) năm 1959, Ngân hàng phát triển Châu Phi (AfDB:African Development Bank) năm1964, Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB:Asian Development Bank) năm 1966 và Quỹ phát triển Châu  u 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com (EDF:European Development Fund) thúc đẩy sự hợp tác đa phương giữa các nước cung cấp viện trợ [51, tr. Trong thời kỳ Liên Xô và khối xã hội chủ nghĩa Đông Âu còn tồn tại, các nước thuộc Hội đồng tương trợ kinh tế (COMECON : Council of Mutual Economic) 2 cung cấp các khoản viện trợ tới các nước xã hội chủ nghĩa.
Vào giữa những năm 70, một nguồn viện trợ khác – Quỹ Phát triển kinh tế Ả Rập của Cô Oét – xuất hiện cùng với sự phát triển của các nước sản xuất dầu mỏ ở Trung Đông. Phần lớn khoản viện trợ này được chuyển tới các nước ở Châu Phi và Châu Á [24, tr. Tuy nhiên, sang thập niên 1970, nền kinh tế của các nước phát triển tăng trưởng cao thì đa phần các nước đang phát triển lại gặp tình trạng nợ nần tăng nhanh và thiếu hụt ngoại hối nghiêm trọng. Qua các đại hội Liên Hợp Quốc (UN: United Nations), các nước trên thế giới đã nỗ lực trao đổi vì sự phát triển của các nước đang phát triển.
Song, cùng với sự diễn biến của nền kinh tế thế giới và các nước phát triển mệt mỏi về viện trợ (aid fatigue)3 khiến cho tình hình kết quả viện trợ không đạt được như mong muốn. Các nước đang phát triển cũng bắt đầu tự tìm biện pháp hợp tác phù hợp với trình độ phát triển kinh tế - xã hội của mình qua sự hợp tác giữa các nước đang phát triển, được gọi là Hợp tác Nam-Nam. Sự xuất hiện Hợp tác Nam- Nam mang nghĩa là các nước đang phát triển không chỉ mong nhận được viện trợ tích cực hơn nữa từ các nước phát triển mà các nước đang phát triển còn chủ động hợp tác với nhau nhằm nâng cao hiệu quả phát triển. Có một điều đáng lưu ý rằng, thời kỳ này xuất hiện hoạt động của các tổ chức phi Chính phủ (NGO: Non-Goverment Organazation) hỗ trợ các dự án phát triển của các định chế tài chính quốc tế như Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF : International Monetary Fund), Ngân hàng Thế giới (WB : World Bank) trong lĩnh vực viện trợ quốc tế vào những năm 2 Ở Việt Nam cũng gọi bằng tiếng Nga là khối SEV : Sovyet Ekonomičeskoy Vzaimopomošči 3 Các nước phát triển viện trợ cho các nước đang phát triển nhiều năm nhưng không thấy tình hình được cải thiện và không có hiệu quả tại nước tiếp nhận viện trợ thì các nước cung cấp viện trợ chán nản.
17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vào thời điểm này chiến lược viện trợ thế giới có nhiều thay đổi. DAC tổ chức các nhóm tư vấn trên nhiều lĩnh vực đa dạng nhằm điều chỉnh viện trợ giữa các nước thành viên và nâng cao năng lực điều chỉnh của nước tiếp nhận viện trợ. DAC quan tâm nhiều hơn về việc đánh giá hiệu quả viện trợ, nhấn mạnh sự điều chỉnh và hợp tác giữa các cơ quan viện trợ quốc tế.
Cùng với sự sụp đổ của Liên Xô năm 1990, thế giới chấm dứt chiến tranh lạnh và tính chất của viện trợ thay đổi theo hướng hỗ trợ cơ chế kinh tế thị trường, hỗ trợ dân chủ hóa, bảo vệ nhân quyền vv. , các vấn đề mang tính toàn cầu ngày càng nổi lên. Vấn đề nợ nần, việc mở cửa và bảo vệ thương mại luôn là chủ đề tranh luận giữa các nước phát triển và đang phát triển. Hàng hoạt vấn đề có tính toàn cầu như HIV/AIDS, dân số, di cư quốc tế, môi trường trái đất, bình đẳng giới, giảm nghèo yêu cầu giải pháp mới.
Giải pháp đó là Phát triển bền vững (Sustainable Development) và Phát triển có sự tham gia (Participatory Development). Phát triển bền vững là sự phát triển không trở ngại khả năng và nhu cầu của thế hệ tương lai và đồng thời đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện nay. Phát triển bền vững lúc đầu nghiêng về môi trường song vào những năm 1990 khái niệm này bao gồm cả vấn đề môi trường và phát triển. Còn Phát triển tham gia, tức là sự phát triển có sự tham gia tích cực của những đối tượng phát triển [51, tr.72], lại yêu cầu vai trò chủ đạo của Chính phủ tiếp nhận viện trợ trong việc tạo ra điều kiện phát triển.