CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. TỔNG QUAN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Ngân sách nhà nước Theo Luật NSNN được Quốc hội Việt Nam thông qua năm 2015, NSNN được định nghĩa: “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”. [13] Ngân sách Nhà nước là một phạm trù kinh tế – lịch sử gắn liền với sự ra đời của Nhà nước, gắn liền với kinh tế hàng hóa – tiền tệ.
Ngân sách Nhà nước tồn tại và phát triển cùng với sự tồn tại và phát triển của Nhà nước. Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Ngân sách Nhà nước là một hệ thống bảng dự toán thu, chi bằng tiền của Nhà nước được cấp có thẩm quyền quyết định trong một khoảng thời gian nhất định thường là một năm. Chính phủ quyết định dự toán các nguồn thu vào ngân sách Nhà nước đồng thời dự toán các khoản chi cho các hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội, an ninh – quốc phòng.
từ ngân sách Nhà nước, bảng dự toán này phải được Quốc Hội thông qua và ban hành Nghị Quyết. Như vậy, có thể hiểu Ngân sách Nhà nước là dự toán (kế hoạch) thu, chi bằng tiền của Nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định (phổ biến là một năm). Cũng cần chú ý rằng thu, chi Ngân sách Nhà nước hoàn toàn không giống như bất kỳ một hình thức thu chi nào khác, ở đây thu, chi của Nhà nước luôn luôn được thực hiện bằng luật pháp và do luật định (Về thu: có các Luật thuế, các văn bản Luật khác; về chi: có các chế độ, chính sách, tiêu chuẩn, định mức). Trên cơ sở đó nhằm đạt mục tiêu cân đối giữa thu và chi ngân sách Nhà nước.
Về ý nghĩa kinh tế hoạt 5 động thu, chi của Ngân sách thể hiện quá trình phân phối và phân phối lại giá trị tổng sản phẩm xã hội. Quỹ NSNN là toàn bộ các khoản tiền của Nhà nước, kể cả tiền vay có trên tài khoản của NSNN các cấp. Quỹ NSNN được quản lý tại Kho bạc Nhà nước. Đặc điểm của ngân sách nhà nước Trong hệ thống tài chính quốc gia cũng như trong khu vực tài chính Nhà nước nói riêng, NSNN đóng vai trò quan trọng trong đảm bảo nguồn tài chính cho sự tồn tại cũng như hoạt động của Nhà nước.
Ngân sách Nhà nước bao gồm quan hệ tài chính nhất định trong tổng thể các quan hệ tài chính quốc gia, gồm các quan hệ sau: - Quan hệ tài chính Nhà nước với công dân. - Quan hệ tài chính Nhà nước với các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế. - Quan hệ tài chính Nhà nước với các tổ chức xã hội. - Quan hệ tài chính Nhà nước với quốc tế.
Hoạt động thu chi của NSNN là hoạt động phân phối lại các nguồn lực tài chính, nó thể hiện các chức năng của nhà nước, được nhà nước điều hành trên cơ sở những luật lệ nhất định; Hoạt động NSNN là hoạt động phân phối lại các nguồn lực tài chính nó thể hiện ở hai lĩnh vực thu và chi của nhà nước. NSNN luôn gắn chặt với sở hữu nhà nước, luôn chứa đựng những lợi ích chung, lợi ích công cộng. NSNN có đặc điểm như các quỹ tiền tệ khác. Nét đặc biệt của NSNN với tư cách là một quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước, nó được chia thành nhiều quỹ nhỏ có tác dụng riêng, sau đó mới được chi dùng cho những mục đích đã định.
Hoạt động thu chi của NSNN được thực hiện theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu. Vai trò của ngân sách nhà nước Ngân sách Nhà nước có vai trò rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng và đối ngoại của đất nước. Vai trò của NSNN luôn gắn 6 liền với vai trò của Nhà nước theo từng giai đoạn nhất định. Đối với nền kinh tế thị trường, NSNN đảm nhận vai trò quản lý vĩ mô đối với toàn bộ nền kinh tế, xã hội.
Thứ nhất, NSNN thực hiện vai trò huy động nguồn tài chính nhằm đảm bảo lực lượng vật chất để nhà nước thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình. Đây là vai trò quan trọng đối với nhà nước của bất kỳ quốc gia nào nhằm đảm bảo nguồn lực tài chính đáp ứng nhu cầu chi tiêu và cân đối NSNN. Thứ hai, NSNN là công cụ điều chỉnh kinh tế vĩ mô, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Với vai trò này, nhà nước sử dụng NSNN như là công cụ để kiềm chế lạm phát, ổn định giá cả thị trường.
Thông qua các chính sách tài khóa nhà nước thực hiện vai trò điều tiết thông qua giá, điều chỉnh chính sách thuế, dự trữ quốc gia, phát hành trái phiếu, chính sách chi tiêu của Chính phủ để ổn định kinh tế xã hội, thúc đẩy phát triển sản xuất. Thứ ba, NSNN là công cụ tài chính để nhà nước bù đắp những khuyết điểm của kinh tế thị trường. Nhà nước sử dụng NSNN thông qua công cụ là chính sách thuế khóa và chi tiêu công để thực hiện chính sách xã hội, cung cấp hàng hóa dịch vụ công, phát triển cân đối các vùng miền, đảm bảo công bằng xã hội, bảo vệ môi trường sinh thái. Thứ tư, NSNN như là công cụ để định hướng hình thành cơ cấu kinh tế, thúc đẩy phát triển sản xuất.
Thông qua hoạt động chi NS, nhà nước sẽ đầu tư vào các ngành, lĩnh vực then chốt nhằm đảm bảo tính ổn định hoặc chuyển sang cơ cấu mới hợp lý hơn. Định hướng kích thích hoặc hạn chế sản xuất, tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, đảm bảo tính công bằng và hiệu quả kinh tế xã hội. Thứ năm, NSNN là công cụ kinh tế quan trọng mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại, kích thích xuất khẩu, bảo vệ lợi ích chính đáng của người tiêu dùng. Ở điều kiện nhất định, nhà nước ban hành hệ thống những cơ chế chính sách để thực hiện, đồng thời sử dụng ngân sách nhà nước hỗ trợ trực tiếp hoặc gián tiếp nhằm khuyến khích phát triển sản xuất kinh doanh hàng xuất khẩu thúc đẩy và khuyến khích hoạt động xuất nhập khẩu phát triển.
TỔNG QUAN VỀ QUẢN LÝ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Những vấn đề cơ bản về thu ngân sách nhà nước 1. Khái niệm thu ngân sách nhà nước Thu ngân sách nhà nước là việc nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quỹ NSNN nhằm thỏa mãn các nhu cầu của Nhà nước. Thu ngân sách là một hoạt động cơ bản của NSNN.
Về mặt bản chất, thu NSNN là hệ thống các quan hệ phân phối dưới hình thái giá trị phát sinh trong quá trình Nhà nước dùng quyền lực chính trị tập trung các nguồn lực tài chính trong xã hội để hình thành quỹ tiền tệ tập trung quan trọng nhất của Nhà nước. Thu NSNN bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân; các khoản viện trợ; các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. Đặc điểm của thu ngân sách Nhà nước Thứ nhất, nguồn tài chính được tập trung vào NSNN là những khoản thu nhập của Nhà nước được hình thành trong quá trình Nhà nước tham gia phân phối của cải xã hội dưới hình thức giá trị. Thu ngân sách nhà nước phản ảnh các quan hệ kinh tế này phát sinh trong quá trình phân chia các nguồn tài chính quốc gia giữa Nhà nước với các chủ thể trong xã hội.
Sự phân chia đó là một tất yếu khách quan, xuất phát từ yêu cầu tồn tại và phát triển của bộ máy Nhà nước cũng như yêu cầu thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội của Nhà nước. Đối tượng phân chia là nguồn tài chính quốc gia là kết quả do lao động sản xuất trong nước tạo ra được thể hiện dưới hình thức tiền tệ. Thứ hai, về mặt nội dung, thu NSNN chứa đựng các quan hệ phân phối dưới hình thức giá trị này phát sinh trong quá trình Nhà nước dùng quyền lực tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước. Cuối cùng, một đặc điểm quan trọng nữa của thu ngân sách nhà nước là nó gắn chặt với thực trạng và sự vận động của các phạm trù giá trị như giá cả, lãi suất, thu nhập,.
Ví dụ: khi giá cả tăng thì thu nhập giảm, thu nhập tăng thì thu tăng, tỷ 8 giá tăng thì thu tăng, lãi suất tăng (giảm đầu tư) thì thu giảm,. Sự vận động của các phạm trù đó vừa tác động đến sự tăng giảm mức thu, vừa đặt ra yêu cầu nâng cao tác dụng điều tiết của các công cụ thu ngân sách nhà nước. Phân loại ngân sách nhà nước Tùy theo nhu cầu của việc phân tích đánh giá, phục vụ sản cho công tác quản lý cũng như cho việc điều chỉnh các chính sách động viên, người ta có thể phân loại nội dung thu ngân sách nhà nước theo nhiều tiêu thức khác nhau: Xét theo nguồn hình thành các khoản thu: Nhóm nguồn thu từ hoạt động sản xuất - kinh doanh trong nước: là các nguồn tài chính có khả năng tạo lập nên quỹ ngân sách Nhà nước do kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh trong nước mang lại. Nhóm nguồn thu ngoài nước: bao gồm các khoản thu về vay nợ và viện trợ của nước ngoài.
Đặc điểm của nguồn thu này là gắn chặt với tình hình kinh tế, chính trị, xã hội và ngoại giao của đất nước. Nguồn thu này thường không ổn định và có tính chất bù đắp một phần trong quá trình cân đối ngân sách Nhà nước. Xét theo tác dụng của các khoản thu với quá trình cân đối NSNN: Thu trong cân đối ngân sách Nhà nước là các khoản thu trong năm hoạch định của Nhà nước nhằm cân đối ngân sách: gồm các khoản thu chủ yếu sau: thuế, phí và lệ phí; thu về bán và cho thuê các tài sản thuộc sở hữu của Nhà nước; thu lợi tức cổ phần của Nhà nước; các khoản thu khác theo luật định. Trong các khoản thu trên, thuế là khoản thu quan trọng nhất.