Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ QUẢN LÝ CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH XÃ 1. Cơ sở lý luận về ngân sách Nhà nước và ngân sách xã 1. Tổng quan về ngân sách Nhà nước 1. Khái niệm ngân sách Nhà nước - Theo điều 4 Luật Ngân sách nhà nước đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, kỳ họp thứ chín thông qua ngày 25/6/2015 có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2017 thì: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước”.
Ngân sách nhà nước gồm hai phần là thu và chi Thu ngân sách nhà nước là tổng thể các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình phân phối nhằm tạo lập quỹ ngân sách nhà nước. Chi ngân sách nhà nước là tập hợp các quan hệ kinh tế gắn liền với quá trình sử dụng ngân sách nhà nước nhằm thực hiện các chức năng quản lý kinh tế - xã hội của Nhà nước. Khái niệm quản lý chi ngân sách nhà nước Quản lý chi Ngân sách nhà nước là quá trình thực hiện có hệ thống các biện pháp phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung nhằm phục vụ chi tiêu cho bộ máy và thực hiện các chức năng của Nhà nước. Thực chất quản lý chi Ngân sách nhà nước là quá trình sử dụng các nguồn vốn chi tiêu của Nhà nước từ khâu lập kế hoạch đến khâu sử dụng ngân sách đó nhằm đảm bảo quá trình chi tiết kiệm và hiệu quả, phù hợp với yêu cầu của thực tế đang đặt ra theo đúng chính sách chế độ của nhà nước phục vụ các mục tiêu KT-XH.
Đặc điểm của ngân sách nhà nước - Hoạt động thu, chi của ngân sách nhà nước luôn gắn chặt với quyền lực kinh tế-chính trị của nhà nước và việc thực hiện các chức năng của nhà nước, được nhà nước tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định. - Hoạt động ngân sách nhà nước là hoạt động phân phối lại các nguồn lực tài chính, nó thể hiện ở hai lĩnh vực thu và chi của nhà nước. - Ngân sách nhà nước luôn gắn chặt với sở hữu nhà nước, luôn chứa đựng những lợi ích chung, lợi ích công cộng. - Ngân sách nhà nước cũng có những đặc điểm như các quỹ tiền tệ khác.
Nét khác biệt của ngân sách nhà nước với tư cách là một quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước, nó được chia thành nhiều quỹ nhỏ có tác dụng riêng, sau đó mới được chi dùng cho những mục đích đã định. - Hoạt động thu, chi của ngân sách nhà nước được thể hiện theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu. Chức năng của ngân sách nhà nước - Ngân sách nhà nước là một công cụ ổn định kinh tế vĩ mô, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, chống lạm phát và giảm thất nghiệp. - Chức năng phân bổ nguồn lực trong xã hội: Để tạo lập và sử dụng các nguồn lực có hiệu quả, thông qua các biện pháp thu, chi và quản lý ngân sách nhà nước, nhà nước thực hiện phân bổ nguồn lực vào những lĩnh vực địa bàn then chốt, có nhiều rủi ro, cần khuyến khích hoặc hạn chế phát triển; đồng thời có thể thu hút, lôi kéo sự tham gia phân bổ nguồn lực của các thành phần kinh tế và khu vực tư nhân.
- Chức năng phân phối lại thu nhập trong xã hội: Nhà nước thực hiện quá trình phân phối và phân phối lại thu nhập dưới hình thức tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp nhằm hạn chế bớt sự phân hóa xã hội, sự bất bình đẳng về thu nhập đảm bảo sự công bằng hợp lý, làm cho nguồn thu nhập của xã hội 7 được sử dụng một cách kịp thời hiệu quả. Nhà nước thực hiện các mục tiêu trên thông qua công cụ thuế và công cụ chi tiêu. - Chức năng điều chỉnh kinh tế: Chính sách ngân sách nhà nước là một bộ phận không thể tách rời của chính sách kinh tế-xã hội. Khi nền kinh tế suy thoái người ta thường khuyến cáo dùng chính sách tài khóa kích cầu bằng cách giảm thuế hoặc tăng chi tiêu công, từ đó làm tăng khối lượng sản xuất xã hội.
Khi nền kinh tế phát triển bình thường, trong điều kiện mở cửa thì chính sách tài khóa kích thích sẽ tạo nên phản ứng dây chuyền: chính sách tài khóa kích thích nới lỏng với mục đích tăng tổng cầu, mức lãi suất trong nước tăng, giá đồng nội tệ tăng, thuần xuất khẩu giảm, tổng cầu giảm. Như vậy, trước mắt chính sách tài khóa có thể kích thích tổng cầu có tác động đến tăng trưởng kinh tế, nhưng về lâu dài lại kìm hãm chính quá trình tăng trưởng. Đòi hỏi các nhà hoạch định chính sách tài chính nói chung và chính sách tài khóa nói riêng phải tính đến việc sử dụng công cụ ngân sách nhà nước một cách thích hợp trong quá trình điều chỉnh nền kinh tế. Trong lý thuyết “Điều chỉnh nền kinh tế của nhà nước”, nhà kinh tế học người Anh John Maynard Keynes (1883-1946) đề cao vai trò kinh tế của nhà nước, ông cho rằng cần phải sử dụng ngân sách của nhà nước để kích thích đầu tư của tư nhân và nhà nước, phải sử dụng một hệ thống các công cụ và các chính sách kinh tế, trong đó tài chính, tín dụng và lưu thông tiền tệ là một trong những công cụ để quản lý kinh tế vĩ mô rất quan trọng., bảo đảm cho nền kinh tế phát triển nhịp nhàng ổn định.
Bốn chức năng nói trên có mối quan hệ rất gắn bó, phản ánh được bản chất hoạt động của ngân sách nhà nước trong quá trình tạo lập, khai thác động viên, phân bổ, tổ chức huy động các nguồn vốn cũng như tham gia kiểm soát, điều chỉnh kinh tế vĩ mô. Vai trò của ngân sách Nhà nước 8 - Vai trò huy động nguồn tài chính đảm bảo cho các nhu cầu chi tiêu của nhà nước: Đây là vai trò cơ bản của ngân sách nhà nước, được xác định trên cơ sở bản chất kinh tế của ngân sách nhà nước là nguồn tài chính cần thiết cho sự tồn tại và hoạt động của nhà nước. Hình thức truyền thống được sử dụng từ trước đến nay để tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước là thuế. Ngoài ra nhà nước còn có nguồn thu từ hoạt động kinh tế của nhà nước, các khoản thu huy động nhằm bù đắp thiếu hụt ngân sách và một số khoản thu khác.
- Vai trò quản lý điều tiết vĩ mô nền kinh tế xã hội: Vai trò này của ngân sách nhà nước phụ thuộc vào điều kiện, đặc điểm kinh tế - xã hội cụ thể trong từng giai đoạn và mức độ can thiệp của nhà nước đối với hoạt động của nền kinh tế thông qua điều chỉnh cơ cấu kinh tế đảm bảo cho sự tăng trưởng ổn định và bền vững; Điều tiết thị trường, ổn định giá cả và kiểm soát lạm phát; Điều tiết thu nhập của dân cư, góp phần thực hiện công bằng xã hội. Hệ thống ngân sách nhà nước Hệ thống ngân sách nhà nước là tổng thể ngân sách của các cấp chính quyền nhà nước. Tổ chức hệ thống ngân sách chịu tác động bởi nhiều yếu tố mà trước hết đó là chế độ xã hội của một nhà nước và phân chia lãnh thổ hành chính. Thông thường ở các nước hệ thống ngân sách được tổ chức phù hợp với hệ thống hành chính.
Ở nước ta với mô hình nhà nước thống nhất nên hệ thống ngân sách được tổ chức theo hai cấp là ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương trong đó ngân sách địa phương gồm ngân sách của các cấp chính quyền địa phương: ngân sách thành phố (tỉnh), ngân sách quận (huyện), ngân sách xã (phường, thị trấn). Nguyên tắc quản lý ngân sách Nhà nước 9 - Ngân sách nhà nước được quản lý thống nhất, tập trung dân chủ, hiệu quả, tiết kiệm, công khai, minh bạch, công bằng; có phân công, phân cấp quản lý; gắn quyền hạn với trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước các cấp. - Toàn bộ các khoản thu, chi ngân sách phải được dự toán, tổng hợp đầy đủ vào ngân sách nhà nước. - Các khoản thu ngân sách thực hiện theo quy định của các luật thuế và chế độ thu theo quy định của pháp luật.
- Các khoản chi ngân sách chỉ được thực hiện khi có dự toán được cấp có thẩm quyền giao và phải bảo đảm đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định. Ngân sách các cấp, đơn vị dự toán ngân sách, đơn vị sử dụng ngân sách không được thực hiện nhiệm vụ chi khi chưa có nguồn tài chính, dự toán chi ngân sách làm phát sinh nợ khối lượng xây dựng cơ bản, nợ kinh phí thực hiện nhiệm vụ chi thường xuyên. - Bảo đảm ưu tiên bố trí ngân sách để thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước trong từng thời kỳ về phát triển kinh tế; xóa đói, giảm nghèo; chính sách dân tộc; thực hiện mục tiêu bình đẳng giới; phát triển nông nghiệp, nông thôn, giáo dục, đào tạo, y tế, khoa học và công nghệ và những chính sách quan trọng khác. - Bố trí ngân sách để thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội; bảo đảm quốc phòng, an ninh, đối ngoại, kinh phí hoạt động của bộ máy nhà nước.
- Ngân sách nhà nước bảo đảm cân đối kinh phí hoạt động của tổ chức chính trị và các tổ chức chính trị - xã hội. - Kinh phí hoạt động của các tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp được thực hiện theo nguyên tắc tự bảo đảm; ngân sách nhà nước chỉ hỗ trợ cho các nhiệm vụ Nhà nước giao theo quy định của Chính phủ. 10 - Bảo đảm chi trả các khoản nợ lãi đến hạn thuộc nhiệm vụ chi của ngân sách nhà nước. - Việc quyết định đầu tư và chi đầu tư chương trình, dự án có sử dụng vốn ngân sách nhà nước phải phù hợp với Luật đầu tư công và quy định của pháp luật có liên quan.
- Ngân sách nhà nước không hỗ trợ kinh phí hoạt động cho các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách.