phần Mở đầu, Kết luận và Kiến nghị, Tài liệu tham khảo, luận văn gồm có 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý chi NSNN cấp huyện. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý chi NSNN tại phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Hƣớng Hóa, tỉnh Quảng Trị từ năm 2015 - 2017 Chƣơng 3: Định hƣớng, một số giải pháp hoàn thiện c ng tác quản lý chi NSNN tại phòng Tài chính - Kế hoạch cấp huyện Hƣớng Hóa, tỉnh Quảng Trị 4 PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CHƢƠNG : CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CÔNG TÁC QUẢN LÝ CHI NSNN CẤP HUYỆN 1. Cơ sở lý luận về chi NSNN cấp huyện 1. Khái niệ NSNN Thuật ngữ ngân sách có nguồn gốc từ một chữ Pháp cổ (bouge, bougette), đƣợc ngƣời nh sử dụng và đọc là UDGET với nghĩa là chiếc túi của nhà vua chứa những khoản tiền để dùng cho những khoản chi tiêu c ng cộng.
Trong chế độ phong kiến, những khoản chi tiêu cho mục đích c ng cộng, phục vụ dân sinh lại kh ng tách bạch với các khoản chi tiêu phục vụ hoàng gia. Khi Nhà nƣớc ra đời và nền kinh tế hàng hóa phát triển, giai cấp tƣ sản đã yêu cầu tách biệt các khoản chi tiêu phục vụ hoạt động của nhà nƣớc và các khoản chi tiêu của cá nhân trong bộ máy nhà nƣớc. Từ đó thuật ngữ NSNN đƣợc hình thành và sử dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia [10]. Hiện nay trong các tài liệu nghiên cứu, có rất nhiều quan niệm về NSNN do các cách tiếp cận khác nhau.
Trong đạo luật của các nƣớc XHCN, NSNN đƣợc định nghĩa là kế hoạch tài chính cơ bản để lập và sử dụng quỹ tiền tệ của nhà nƣớc. Ở nƣớc ta, theo từ điển Tiếng Việt th ng dụng, Ngân sách đƣợc định nghĩa là tổng số thu và chi của một đơn vị trong một thời gian nhất định. Tại điều lệ lập, chấp hành NSNN ban hành kèm theo Nghị định số 168/CP ngày 20/10/1961 của Chính phủ quy định “NSNN là kế hoạch tài chính cơ bản nhằm lập và sử dụng quỹ tiền tệ của nhà nƣớc”. Điều 1 của Luật ngân sách Nhà nƣớc số 01/2002/QH11 thì ghi rõ: "NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đã đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và đƣợc thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc".
Đến năm 2015, Quốc hội khóa 13 đã th ng qua Luật Ngân sách số 83/2015/QH13 thay thế cho Luật Ngân sách số 01/2002/QH11. Tại khoản 14, điều 4 của Luật ngân sách 2015, Ngân sách nhà nƣớc đƣợc định nghĩa: “NSNN là toàn 5 bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước [12]. iểu hiện bên ngoài của NSNN chính là những nguồn thu, nhiệm vụ chi cụ thể, đƣợc định lƣợng từ trƣớc nhằm đảm bảo cho việc thực hiện các nhiệm vụ của nhà nƣớc. Tất cả các khoản thu đó đều đƣợc nộp vào một quỹ tiền tệ chung và các khoản chi cũng uất ra từ quỹ tiền tệ ấy và phải đảm bảo yêu cầu cân đối ngân sách.
Về thực chất bên trong, quá trình tạo lập, quản lý và sử dụng quỹ NSNN đã phản ánh những quan hệ kinh tế giữa nhà nƣớc với các chủ thể khác trong xã hội. Do đƣợc tiến hành trên hầu khắp các lĩnh vực nên hoạt động thu, chi NSNN có tác động đến mọi chủ thể kinh tế xã hội. Dƣới hình thức thuế và các hình thức thu khác, Nhà nƣớc đã tập trung vào NSNN các nguồn tài chính, đồng thời trực tiếp nắm giữ và chi phối toàn bộ các nguồn tài chính trong NSNN của chính quyền nhà nƣớc các cấp. Nhƣ vậy th ng qua việc tạo lập, sử dụng quỹ tiền tệ tập trung, Nhà nƣớc đã chuyển dịch một bộ phận thu nhập bằng tiền của các chủ thể thành thu nhập của Nhà nƣớc và chuyển dịch thu nhập đó đến các chủ thể đƣợc thụ hƣởng qua việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc.
Từ sự phân tích biểu hiện bên ngoài và thực chất bên trong của NSNN, ta có thể đƣa ra quan niệm chung về NSNN nhƣ sau: NSNN là một bảng dự toán thu chi bằng tiền của Nhà nƣớc trong một khoảng thời gian nhất định, thƣờng là một năm. Về thực chất, có thể hiểu NSNN là kế hoạch tài chính vĩ m và là khâu tài chính chủ đạo của hệ thống tài chính nhà nƣớc, đƣợc Nhà nƣớc sử dụng để phân phối một bộ phận của cải ã hội dƣới hình thức giá trị nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc. Tất cả các khoản thu chi trong quỹ của NSNN không giống bất cứ các quỹ tiền tệ nào. Phần lớn các khoản thu là bắt buộc, còn các khoản chi lại có tính chất kh ng hoàn lại.
Chức n ng và vai tr của NSNN 1. Chức n ng - Chức năng phân phối NSNN thể hiện chức năng này th ng qua quá trình tạo lập và sử dụng. Nhƣ chúng ta đã nghiên cứu ở phần khái niệm, bất kỳ một Nhà 6 nƣớc nào, để thực hiện nhiệm vụ của mình, đều phải tạo lập các nguồn lực tài chính th ng qua việc tập hợp các khoản thu theo luật định (bao gồm thu thuế, phí và lệ phí, thu khác ngân sách…). Từ nguồn quỹ này, Nhà nƣớc sử dụng để thực hiện các khoản chi tiêu phục vụ các hoạt động quản lý Nhà nƣớc, các nhiệm vụ văn hóa ã hội, đảm bảo nhiệm vụ N-QP, chi cho đầu tƣ phát triển v.; Th ng qua việc thực hiện các nhiệm vụ trên, NSNN đã chuyển dịch một phần thu nhập của chủ thể này sang chủ thể khác.
- Chức năng giám đốc Chức năng này của NSNN thể hiện th ng qua việc kiểm tra, giám sát quá trình huy động các khoản thu và thực hiện các khoản chi. Việc kiểm tra, giám sát quá trình động viên các nguồn thu nhằm chống tình trạng trốn lậu thuế, chây ỳ nộp thuế của các đối tƣợng thực hiện nghĩa vụ nộp NSNN đồng thời ngăn chặn tình trạng lạm dụng, làm trái pháp luật và áp dụng các chính sách động viên khác ngoài quy định. Trong khâu cấp phát NSNN, nếu bu ng lỏng c ng tác kiểm tra, kiểm soát chi thì dễ dẫn đến tình trạng thực hiện các khoản chi NSNN sai luật định và kh ng đúng các chế độ, định mức chi hiện hành. Th ng qua c ng tác kiểm tra, kiểm soát hoạt động thu chi NSNN để giúp các đơn vị có thẩm quyền đánh giá tình hình chấp hành các chế độ, chính sách của Đảng và Nhà nƣớc trong quản lý NSNN đồng thời em ét hiệu quả kinh tế và hiệu quả ã hội của nguồn vốn NSNN, hiệu quả thực tế của các chủ trƣơng, chính sách, chế độ do Đảng và Nhà nƣớc đề ra [10].
Với hai chức năng cơ bản: phân phối và giám đốc, NSNN đảm bảo sự cân đối giữa thu-chi nguồn lực tài chính nhằm đáp ứng yêu cầu thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nƣớc. Hai chức năng của NSNN có mối quan hệ mật thiết với nhau. Nếu không có sự giám đốc trong quá trình động viên khai thác hợp lý các nguồn thu thì s dẫn đến tình trạng thất thu dƣới nhiều hình thức. Nhƣng nếu không thực hiện tốt chức năng phân phối thì cũng kh ng thể động viên đƣợc nguồn thu cho NSNN.
Vai trò của NSNN Trong nền kinh tế thị trƣờng có sự điều tiết của nhà nƣớc, NSNN đƣợc xem là một trong những công cụ quan trọng đƣợc Nhà nƣớc sử dụng để điều tiết nền 7 kinh tế vĩ m bởi những ảnh hƣởng có tính quyết định đến sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế - xã hội. Vai trò của NSNN thể hiện ở các khía cạnh sau: Thứ nhất NSNN là nguồn lực tài chính để duy trì sự tồn tại và hoạt động của bộ máy nhà nƣớc đồng thời đảm bảo nhu cầu chi tiêu nhằm thực hiện các chức năng nhiệm vụ của nhà nƣớc. Từ nguồn lực tài chính đã đƣợc huy động, Nhà nƣớc s sử dụng để trả lƣơng cho đội ngũ cán bộ công chức, viên chức trong các cơ quan đơn vị hành chính sự nghiệp, cán bộ chiến sỹ lƣợng vũ trang và trang trải các hoạt động của các cơ quan trong bộ máy nhà nƣớc… Đây cũng chính là nguồn lực vật chất cần thiết để nhà nƣớc thực hiện các hoạt động quản lý của bộ máy và cung cấp hệ thống dịch vụ c ng cho ã hội nhƣ y tế, giáo dục… Do đó hiệu quả của việc thực hiện các chức năng của nhà nƣớc s phụ thuộc nhiều và việc sử dụng hợp lý, đúng đắn quỹ tiền tệ đã đƣợc huy động từ nhiều nguồn đóng góp khác nhau trong ã hội. Thứ hai NSNN góp phần kích thích tăng trƣởng nền kinh tế, tạo điều kiện để đảm bảo nền kinh tế phát triển ổn định.
Th ng qua hoạt động thu, NSNN đóng vai trò định hƣớng đầu tƣ, kích thích hoặc hạn chế sản xuất kinh doanh. Bởi l nếu chính sách thuế đúng đắn s tạo nguồn thu cho ngân sách đồng thời còn khuyến khích sản xuất, điều tiết tiêu dùng, giữ ổn định giá cả thị trƣờng. Bên cạnh đó, thông qua hoạt động chi, NSNN đã tạo m i trƣờng và điều kiện thuận lợi cho sự ra đời và phát triển các doanh nghiệp thuộc nhiều thành phần kinh tế. Trong những trƣờng hợp thất bại của thị trƣờng, với nguồn lực tài chính từ NSNN s giúp nhà nƣớc can thiệp và bảo đảm ổn định kinh tế vĩ m.
Sự can thiệp của Nhà nƣớc đƣợc thể hiện dƣới hình thức nhƣ hạn chế độc quyền, trợ giá, cung ứng các loại hàng hóa mà xã hội mong đợi, hỗ trợ doanh nghiệp ổn định cơ cấu hoặc chuyển sang cơ cấu mới hợp lý hơn. Thứ ba NSNN bảo đảm cho việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, ổn định chính trị của đất nƣớc. Cùng với việc đề ra các chính sách khuyến khích các thành phần kinh tế phát triển các mục tiêu đề ra, Nhà nƣớc sử dụng Ngân sách để ây dựng cơ sở hạ tầng cho nền kinh tế, hoàn thiện m i trƣờng đầu tƣ, hỗ trợ cho thành phần kinh tế nhà nƣớc. Có thể nói, NSNN là điều kiện, tiền đề giúp 8 Nhà nƣớc giữ vai trò then chốt để thực hiện các mục tiêu của mình và tạo ra sự phát triển trong toàn ã hội.
Thứ tư NSNN góp phần giải quyết các vấn đề ã hội.