Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN CHUYỂN ĐỔI GIỚI TÍNH 1. Khái niệm, đặc điểm của việc chuyển đổi giới tính 1. Khái niệm chuyển đổi giới tính và người chuyển giới Sự cải thiện, nâng cao về chất lượng cuộc sống kéo theo sự quan tâm ngày càng sâu sắc của toàn xã hội đến các quyền nhân thân của con người, đặc biệt là các quyền liên quan đến giới tính. Giới tính là những khác biệt về mặt sinh học và biểu hiện xã hội giữa những người mang giới tính nam và giới tính nữ [42].
Sự khác biệt về mặt sinh học giữa nam giới và nữ giới thể hiện qua cơ quan sinh dục, khuôn mặt, hình dáng cơ thể, hoóc-môn (kích thích tố giới tính) và nhiễm sắc thể [42]. Thuật ngữ giới tính hay bị nhầm lẫn với thuật ngữ giới [42]. Giới là sự khác biệt về mặt xã hội giữa nữ giới và nam giới, ví dụ như: Vai trò, thái độ, hành vi ứng xử và các giá trị. Vai trò giới được biết đến thông qua quá trình dạy dỗ, học tập và có sự khác nhau theo từng nền văn hóa, từng thời kỳ; do vậy, giới có thể thay đổi được; ví dụ, nữ thường để tóc dài, nam thường để tóc ngắn.
Như vậy, giới là yếu tố thuộc cảm nhận, mong muốn của mỗi cá nhân, suy nghĩ của người đó về mình là nam hay nữ; còn giới tính là sự thể hiện bên ngoài của giới thông qua các cấu tạo bộ phận trên cơ thể [13]. Sự biểu hiện của giới tính so với giới có thể thống nhất hoặc khác biệt. Khi giới và giới tính không thống nhất, cá nhân thường có mong muốn được chuyển đổi giới tính, tức là thay đổi cấu tạo, hình dáng các bộ phận trên cơ thể cho phù hợp với cảm nhận, suy nghĩ của mình [13]. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc có những người đến một thời điểm nào đó tự nhận giới tính của mình khác với giới tính khi sinh ra, bao gồm các yếu tố sinh học như ảnh hưởng bởi gien, mức độ nội tiết trước khi mang thai, những trải nghiệm trong thời niên thiếu hay khi trưởng thành.
Nhiều nghiên cứu cho thấy, một người chuyển giới thường có cảm nhận về giới tính của bản thân mình từ khá sớm, từ 3-5 tuổi, song việc công khai nhận mình là giới tính khác còn phụ thuộc vào kiến thức của từng cá nhân cũng như sự cởi mở của mỗi xã hội [12]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chuyển đổi giới tính (chuyển giới), theo nghĩa giản dị nhất, chỉ quá trình mà một con người hay động vật thay đổi từ giới tính đang được mặc định sang giới tính mới. Đây là quá trình xảy ra một cách tự nhiên ở một số loài, song ở con người thì thường phải thông qua một quy trình với các biện pháp can thiệp khác nhau và thường là diễn biến theo từng phần cho đến sự thay đổi hoàn toàn. Các biện pháp can thiệp quan trọng nhất bao gồm tiêm/sử dụng hormone (hormone replacement therapy) và phẫu thuật chuyển đổi giới tính (sex reassignment surgery) [12].
Phẫu thuật chuyển đổi giới tính là bắt buộc đối với những người có bản dạng giới khác với giới tính sinh học để có thể có một cơ thể hoàn toàn phù hợp với giới tính mong muốn của mình. Chuyển giới không đồng nhất với đồng tính mặc dù thường bị xem là một [12]. Người chuyển giới là người có giới tính mong muốn khác với giới tính lúc sinh ra, ví dụ như sinh ra là nam và nghĩ mình là nữ hoặc sinh ra là nữ và nghĩ mình là nam [34, tr. Chuyển giới liên quan tới cảm nhận về giới tính (“nghĩ mình là ai”), còn đồng tính là khái niệm chỉ sự hấp dẫn tình cảm (“cảm thấy yêu ai”), vì vậy chuyển giới và đồng tính là khác nhau [34, tr.
Về mặt biểu hiện, không phải người chuyển giới nào cũng thể hiện ra bên ngoài đúng như giới tính mình mong muốn (ví dụ: nam ăn mặc và hành xử như nữ, hay nữ ăn mặc và hành xử như nam) [29, tr. Chuyển giới cũng không gắn liền với sự bất thường của bộ phận sinh dục, mặc dù các yếu tố sinh học có ảnh hưởng nhiều tới người chuyển giới, đa phần họ vẫn hoàn chỉnh về mặt bộ phận sinh dục [29, tr. Trong y học, những người sinh ra với tình trạng bộ phận sinh dục không xác định rõ là nam hay nữ được gọi là người liên giới tính. Chính vì vậy, người chuyển giới không nhất thiết là người phải trải qua phẫu thuật.
Định nghĩa về chuyển giới chỉ là cảm nhận bên trong về giới tính của họ, còn việc phẫu thuật hay chưa phụ thuộc nhiều vào điều kiện kinh tế, sức khỏe, nhu cầu cá nhân của từng người [29, tr. Người chuyển giới (transgender) còn được gọi là người hoán tính. Khái niệm người chuyển giới chỉ trạng thái tâm lý giới tính của một người không phù hợp với giới tính của cơ thể, chẳng hạn, một người sinh ra với cơ thể nam nhưng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cảm nhận giới tính mình là nữ hoặc một người sinh ra với cơ thể nữ nhưng lại cảm nhận giới tính của mình là nam. Cảm nhận này không phụ thuộc vào việc người đó có làm phẫu thuật chuyển đổi giới tính hay chưa.
Trong trường hợp người chuyển giới mà thực hiện phẫu thuật theo giới tính mình mong muốn gọi là người chuyển giới đã phẫu thuật [29, tr.1] người chuyển giới hoàn toàn độc lập với thiên hướng tình dục. Họ có thể thuộc xu hướng tình dục dị tính, đồng tính hoặc song tính luyến ái.một số khác có thể xem xét định hướng tình dục thông thường không đầy đủ hoặc không áp dụng đối với họ [12]. Trong tài liệu của Viện iSEE, tổ chức này định nghĩa: “Người chuyển giới là người có giới tính mong muốn không trùng với giới tính khi sinh ra, không phụ thuộc tình trạng cơ thể đã phẫu thuật hay chưa” [13]. Bên cạnh đó, tổ chức này cũng đưa ra khái niệm cụ thể về người chuyển giới nữ và người chuyển giới nam, theo đó: “Người chuyển giới nữ là người sinh ra là nam và có giới tính tự nhận, nghĩ rằng mình là nữ” [13]; “Người chuyển giới nam là người sinh ra là nữ và có giới tính tự nhận, nghĩ rằng mình là nam” [14].
Theo những định nghĩa này, việc xác định một cá nhân là người chuyển giới chỉ phụ thuộc vào suy nghĩ, cảm nhận và sự tự nhận của chính họ, không phụ thuộc vào các thủ tục y khoa và thủ tục pháp lý [12]. Những người chuyển giới được mô tả là những người khi sinh ra đã mang sẵn một giới tính sinh học (dựa vào cơ quan sinh dục để phân biệt), nhưng tâm lý của những người này cảm nhận rằng giới tính của họ không giống với giới tính mà thể xác của họ đang có. Không phải tất cả những người chuyển giới đều muốn thay đổi cơ thể họ, mặc dù một số khác thì cảm thấy mong muốn điều này. Tuy nhiên, hầu hết những người chuyển giới đều mong muốn thiết lập một vai trò xã hội phù hợp với giới tính mà tâm lý của họ tự xác định [30, tr.
Tóm lại, có thể hiểu người chuyển giới là một khái niệm rộng, dùng để chỉ tất cả những người có bản dạng giới, thể hiện giới không giống với những chuẩn mực tương ứng với giới tính sinh học của họ. Đặc điểm của chuyển đổi giới tính Chuyển đổi giới tính là một vấn đề phức tạp và là quyết định rất khó khăn đối với những người chuyển giới. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhận thức thông thường trong xã hộ nhấn mạnh đến yếu tố phẫu thuật để chuyển đổi giới tính: “Chuyển đổi giới tính chỉ những thủ tục y khoa dùng để thay đổi giới tính của một người trong đó có thể bao gồm phẫu thuật chuyển đổi giới tính hay không” [28]. Hiểu theo quan điểm này, việc chuyển đổi giới tính chỉ đơn thuần là sự tác động về mặt y học vào cơ thể con người, sau khi kết thúc các thủ tục đó họ sẽ được thừa nhận là người chuyển đổi giới tính mà không cần bất cứ một sự ghi nhận nào từ phía Nhà nước.
Cách hiểu này là chưa chính xác, vì mỗi cá nhân trong xã hội đều là chủ thể tham gia vào các quan hệ pháp luật nên việc chỉ bao gồm các thủ tục y khoa là chưa đầy đủ. Việc các cá nhân đã tiến hành phẫu thuật chuyển đổi giới tính mà chưa được thực hiện các thủ tục pháp lý sẽ làm mất đi ý nghĩa của các thủ tục y khoa vì họ sẽ không thể tham gia vào các quan hệ xã hội với tư cách mới. Theo quan điểm tác giả, cần phải nhìn nhận một cách tổng thể, chuyển đổi giới tính không chỉ bao gồm các thủ tục y khoa mà còn có cả những thủ tục pháp lý, trong đó thủ tục y khoa là tiền đề và là cơ sở để tiến hành các thủ tục pháp lý. Những thủ tục y khoa ở đây có thể bao gồm việc tiến hành xét nghiệm, kiểm tra, phẫu thuật, sử dụng nội tiết tố.
để thay đổi về mặt hình dạng theo đúng giới tính mà họ mong muốn. Việc thay đổi hình dáng cơ thể, bộ phận sinh dục chỉ mới giải quyết về mặt “hình thức” bởi những cá nhân này cần phải tiến hành các thủ tục pháp lý cần thiết để chính thức được thừa nhận, được tham gia vào những quan hệ xã hội với tư cách của một chủ thể mới. Thủ tục pháp lý bao gồm thay đổi trên giấy tờ nhân thân và các giấy tờ liên quan tại các cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm xác nhận một sự kiện pháp lý về thay đổi giới tính của họ. Khái niệm chuyển đổi giới tính còn hay bị nhầm lẫn, đánh đồng với khái niệm xác định lại giới tính.
Xác định lại giới tính là một quyền nhân thân được quy định tại Điều 36 Bộ luật Dân sự năm 2015, cụ thể: “. Việc xác định lại giới tính của một người được thực hiện trong trường hợp người đó bị khuyết tật bẩm sinh hoặc chưa định hình chính xác mà cần có sự can thiệp của y học nhằm xác định rõ về giới tính”. Trong đó, khuyết tật bẩm sinh về giới tính là những bất thường ở bộ phận sinh dục của một người ngay từ khi mới sinh ra, biểu hiện ở một trong các 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.