Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước có liên quan đến đề tài luận án 1. Nhóm các công trình nghiên cứu lý luận về giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Nghiên cứu lý luận về MTTQVN thể hiện tính đặc thù ở Việt Nam, nhất là giám sát và PBXH đã được đề cập chính thức sau Đại hội X của Đảng đến nay. Nhiều công trình khoa học nghiên cứu cấp nhà nước, cấp bộ, nhiều sách chuyên khảo, ấn phẩm các tạp chí khoa học về giám sát và PBXH của MTTQVN nói riêng đã được công bố.
Có thể kể các công trình tiêu biểu sau đây: - Đề tài cấp nhà nước KX.06/06 “Cơ sở khoa học của giám sát xã hội và phản biện xã hội ở nước ta hiện nay”, do PGS.TS Trần Hậu làm chủ nhiệm [58]. Kết quả nghiên cứu đề tài đã chỉ ra việc xây dựng nền dân chủ với việc thực hiện giám sát xã hội và PBXH ở Việt Nam; chỉ ra cơ sở triết học, chính trị học, kinh tế học, tâm lý học, văn hóa học, lịch sử của giám sát xã hội, PBXH; đánh giá thực trạng, đưa ra mô hình một số nước trên thế giới và đề xuất khung lý thuyết về giám sát xã hội và PBXH ở Việt Nam. - Cuốn sách “Một số vấn đề lý luận - thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam qua 30 năm đổi mới” của tác giả: Phùng Hữu Phú, Lê Hữu Nghĩa, Vũ Văn Hiến, Nguyễn Viết Thông [94]. Sách gồm 4 phần đều là những kết quả nghiên cứu liên quan tới đề tài luận án này, nhất là nội dung phần thứ nhất: “Một số vấn đề lý luận - thực tiễn về chính trị và xây dựng Đảng”.
Theo đó các đề tài nghiên cứu khoa học sau đây là các công trình khoa học có liên quan đến đề tài nghiên cứu luận án: “Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội trong điều kiện mới”, Mã số KX.02/11-15; “Thực hành dân chủ trong điều kiện một đảng duy nhất cầm quyền, xây dựng nhà nước pháp quyền, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”, Mã số KX.03/11-15; “Đổi mới bộ máy Đảng, bộ máy nhà nước trong điều kiện mới”, Mã số KX.04/11-15; “Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam do 10 Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường hội nhập quốc tế”, Mã số KX. Cũng trong phần thứ nhất của cuốn sách này, các nhà khoa học lý luận chính trị đã đề cập thấu đáo về “thực hành dân chủ trong điều kiện một đảng cầm quyền, xây dựng nhà nước pháp quyền, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”, trong đó nêu các giải pháp đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước, MTTQVN và các tổ chức chính trị - xã hội (CT-XH). - Cuốn sách “Đổi mới quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị Việt Nam” của Lê Hữu Nghĩa, Hoàng Chí Bảo, Bùi Đình Bôn [83]; các tác giả cho rằng phải xác định rõ, chính xác và phân định chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền, nội dung, phương thức hoạt động, phương thức làm việc của mỗi bộ phận trong HTCT để khắc phục tình trạng chồng chéo, trùng lắp chức năng, bao biện làm thay hoặc buông lỏng lãnh đạo. Các tác giả chỉ rõ cần bảo đảm tính độc lập, chủ động, sáng tạo trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của MTTQVN và các đoàn thể CT-XH, nhất là việc thực hiện giám sát và PBXH đối với Đảng, Nhà nước nhằm tránh những nguy cơ như xa dân, quan liêu, lạm quyền trong điều kiện một đảng duy nhất lãnh đạo và là hạt nhân của HTCT.
- Công trình nghiên cứu “Đổi mới tổ chức và hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội ở nước ta hiện nay” của Thang Văn Phúc và Nguyễn Minh Phương [95]. Các tác giả cho rằng trong giai đoạn hiện nay, việc đổi mới về tổ chức và hoạt động của MTTQVN và các tổ chức CT-XH là một tất yếu khách quan. Công trình nghiên cứu cũng khẳng định vai trò đại diện của MTTQVN và các đoàn thể nhân dân từ khâu đề xuất, xây dựng chính sách, pháp luật đến khâu thực thực hiện chính sách, pháp luật. PBXH của MTTQVN và các tổ chức CT-XH góp phần đưa lại kết quả tích cực là chính sách, pháp luật sát hợp với thực tiễn và có tính khả thi.
- Đề tài nghiên cứu cấp Viện “Những căn cứ và lý luận thực tiễn sửa đổi Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam”, do GS. Lưu Văn Đạt, làm chủ nhiệm năm 2010 là công trình đánh giá về lý luận và thực tiễn sửa đổi Luật MTTQVN [37]. Quy mô chỉ là cấp Viện, nhưng tác giả đã chỉ ra những thuận lợi, khó khăn, bất cập trong quá trình triển khai đạo luật khung, có tính chất nguyên tắc, chưa có đầy đủ cơ chế để triển khai thực hiện những quyền và trách nhiệm mang tính chính trị của MTTQVN trong đó giám sát và PBXH là nội dung chính trong đề tài này. 11 - Đề tài khoa học cấp bộ: “Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng và hoàn thiện cơ chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ở nước ta hiện nay”, do ThS.
Nguyễn Văn Pha làm Chủ nhiệm đề tài, nghiên cứu sinh làm Thư ký [91]; bảo vệ thành công năm 2016. Đây là đề tài khoa học nghiên cứu khá cơ bản, toàn diện những cơ sở lý luận và thực tiễn về giám sát và PBXH của MTTQVN. Cho đến thời điểm này, đây là đề tài được xem là khá cơ bản, toàn diện về những vấn đề đặt ra đối với cơ chế giám sát và PBXH của MTTQVN và những đề xuất về giải pháp hoàn thiện cơ chế giám sát và PBXH của MTTQVN. Tuy nhiên, ở góc độ nhất định, từ năm 2016 đến nay, đặc biệt qua sơ kết toàn quốc 3 năm về thực hiện Quyết định số 217, 218 của Bộ Chính trị có những bất cập trên thực tế mới nảy sinh trong thời gian vừa qua, chưa được đề cập trong đề tài, và những yêu cầu, giải pháp từ thực tiễn đặt ra cũng chưa được đề xuất trong đề tài này.
- Cuốn sách “Mối quan hệ pháp lý giữa cá nhân công dân với nhà nước”, của các tác giả Chu Văn Thành và Trần Ngọc Đường [122]. Các tác giả nêu quan điểm về quan hệ giữa nhà nước và công dân là bình đẳng về quyền và nghĩa vụ. Ở nước ta, nhân dân là người chủ của đất nước, vì thế phải có đầy đủ quyền của người làm chủ và cũng phải thực hiện các nghĩa vụ của người làm chủ. Bên cạnh đó, phải có cơ chế để thực hiện quyền giám sát của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ), các TCTV của Mặt trận và nhân dân đối với quyền lực nhà nước, bảo đảm quyền, nghĩa vụ của nhân dân không bị xâm phạm.
- Cuốn sách “Mô hình tổ chức và hoạt động của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” của Đào Trí Úc [137]. Tác giả đã phân tích rõ nhà nước pháp quyền là yêu cầu, giá trị cơ bản của chế độ dân chủ, tạo nên sự đồng thuận xã hội; khái quát những đặc trưng của Nhà nước pháp quyền XHCN. Đề xuất mô hình tổng thể các cơ chế kiểm tra, giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nước, trong đó đáng chú ý là đề xuất giám sát của MTTQ, các đoàn thể nhân dân. đối với hoạt động của bộ máy nhà nước.
- Cuốn sách “Vai trò Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đối với việc thực hiện quyền làm chủ của nhân dân ở nước ta hiện nay” của Nguyễn Thị Hiền Oanh [86]. Tác giả đề cập đến cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động của MTTQVN, tập trung nghiên cứu về mối quan hệ giữa MTTQVN và quyền làm chủ của nhân dân, trước hết chủ yếu là quyền làm chủ về chính trị. Đánh giá thực trạng của MTTQVN trong 12 việc thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, đồng thời chỉ ra những quy định của pháp luật còn chung chung, chưa có quy định cụ thể về trách nhiệm, cơ chế, hiệu quả pháp lý cũng như điều kiện để bảo đảm quyền giám sát của Mặt trận đối với quyền lực nhà nước. - Cuốn sách “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn công tác Mặt trận” do UBTWMTTQVN chỉ đạo biên soạn [151].
Cuốn sách tổng hợp nội dung kết quả nghiên cứu 5 chuyên đề khoa học do Ban Thường trực UBTWMTTQVN chủ trì, trong đó Chuyên đề 1: “Phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện nhiệm vụ tổng hợp, xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế”, Chuyên đề 2: “Phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong hoạt động giám sát và phản biện xã hội góp phần xây dựng Đảng và Nhà nước trong sạch vững mạnh” và Chuyên đề 3: “Đổi mới nội dung và phương thức hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp trong thời kỳ mới”. - Cuốn sách “Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của Đào Trí Úc, Phạm Hữu Nghị [139]. Các tác giả cuốn sách này đã nghiên cứu về đặc trưng của Nhà nước pháp quyền Việt Nam; khẳng định giám sát xã hội đối với việc thực hiện quyền lực nhà nước là điều tất yếu, khẳng định giám sát của nhân dân đối với việc thực thi quyền lực nhà nước mới bảo đảm quyền lực nhà nước vận hành đúng bản chất nhà nước XHCN Việt Nam. - Cuốn sách “Phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, nâng cao vị trí, vai trò Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế” do Nguyễn Quang Du chủ biên [12].
Đáng chú ý là bài viết của các tác giả là lãnh đạo, nguyên lãnh đạo của Đảng, Nhà nước và MTTQVN: Lê Quang Đạo: “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam không ngừng đổi mới để phát triển đi lên”; Phạm Thế Duyệt: “Phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế”.