Luận văn thạc sĩ hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Hòa
• Người hướng dẫn: PGS. TS Dương Đăng Huệ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ DOANH NGHIỆP VÀ PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP
• 1.1. Lý luận về doanh nghiệp
• 1.1.1. Khái niệm và đặc điểm của doanh nghiệp
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP CỦA VIỆT NAM
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC BẢNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp cho công nghiệp hóa

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là một trong những mục tiêu chiến lược của Việt Nam. Để đạt được mục tiêu này, việc hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp là rất cần thiết. Pháp luật doanh nghiệp không chỉ điều chỉnh hoạt động của các doanh nghiệp mà còn tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi, khuyến khích đầu tư và phát triển. Việc hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

1.1. Khái niệm và vai trò của pháp luật doanh nghiệp

Pháp luật doanh nghiệp được hiểu là hệ thống các quy định pháp lý điều chỉnh hoạt động của doanh nghiệp. Vai trò của pháp luật doanh nghiệp rất quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp, tạo điều kiện cho sự phát triển của các loại hình doanh nghiệp khác nhau.

1.2. Tình hình thực hiện pháp luật doanh nghiệp hiện nay

Thực tế cho thấy, việc thực hiện Luật Doanh nghiệp năm 2005 đã gặp nhiều khó khăn. Nhiều quy định còn chồng chéo, không rõ ràng, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong quá trình hoạt động. Cần có những điều chỉnh kịp thời để phù hợp với thực tiễn.

II. Những thách thức trong việc hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp

Việc hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như sự chồng chéo trong quy định, sự thiếu đồng bộ giữa các văn bản pháp luật, và sự thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh doanh là những yếu tố cần được xem xét. Để giải quyết những thách thức này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp.

2.1. Sự chồng chéo trong quy định pháp luật

Nhiều quy định trong Luật Doanh nghiệp và các văn bản hướng dẫn thi hành còn chồng chéo, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc thực hiện. Cần có sự rà soát và điều chỉnh để đảm bảo tính thống nhất và rõ ràng.

2.2. Thiếu đồng bộ giữa các văn bản pháp luật

Sự thiếu đồng bộ giữa các văn bản pháp luật liên quan đến doanh nghiệp dẫn đến việc khó khăn trong việc áp dụng. Cần có sự đồng bộ hóa các quy định để tạo ra một khung pháp lý rõ ràng và dễ hiểu cho doanh nghiệp.

III. Phương pháp hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp hiệu quả

Để hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả. Việc tham khảo kinh nghiệm quốc tế, lắng nghe ý kiến từ cộng đồng doanh nghiệp và thực hiện các nghiên cứu thực tiễn là những phương pháp quan trọng. Cần có sự tham gia của các chuyên gia và nhà nghiên cứu trong quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật.

3.1. Tham khảo kinh nghiệm quốc tế

Việc tham khảo kinh nghiệm từ các quốc gia khác trong việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp sẽ giúp Việt Nam rút ra bài học quý giá. Các mô hình thành công có thể được áp dụng để cải cách pháp luật trong nước.

3.2. Lắng nghe ý kiến từ cộng đồng doanh nghiệp

Cần có cơ chế để lắng nghe ý kiến từ cộng đồng doanh nghiệp. Những phản hồi từ doanh nghiệp sẽ giúp cơ quan nhà nước hiểu rõ hơn về thực tiễn và nhu cầu của doanh nghiệp, từ đó có những điều chỉnh phù hợp.

IV. Ứng dụng thực tiễn của pháp luật doanh nghiệp trong công nghiệp hóa

Việc hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp không chỉ là lý thuyết mà còn cần được áp dụng thực tiễn. Các quy định pháp luật cần phải được thực hiện một cách nghiêm túc để tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi. Các doanh nghiệp cần được hỗ trợ để thực hiện đúng các quy định pháp luật, từ đó góp phần vào sự phát triển của nền kinh tế.

4.1. Kết quả nghiên cứu về thực trạng pháp luật doanh nghiệp

Nghiên cứu cho thấy, việc thực hiện Luật Doanh nghiệp đã có những tác động tích cực đến môi trường kinh doanh. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

4.2. Các mô hình doanh nghiệp thành công

Một số mô hình doanh nghiệp thành công đã áp dụng hiệu quả các quy định pháp luật, từ đó tạo ra giá trị gia tăng cho xã hội. Cần có những chính sách khuyến khích và hỗ trợ cho các mô hình này phát triển.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho pháp luật doanh nghiệp

Việc hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp là một quá trình liên tục và cần thiết. Cần có sự đồng bộ và nhất quán trong các quy định pháp luật để tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc cải cách pháp luật, nâng cao chất lượng quản lý nhà nước và hỗ trợ doanh nghiệp phát triển bền vững.

5.1. Định hướng cải cách pháp luật doanh nghiệp

Cần có những định hướng rõ ràng trong việc cải cách pháp luật doanh nghiệp để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế. Các quy định cần phải linh hoạt và phù hợp với thực tiễn.

5.2. Tương lai của doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường

Doanh nghiệp sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng trong nền kinh tế thị trường. Cần có những chính sách hỗ trợ để doanh nghiệp phát triển mạnh mẽ, góp phần vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là một cuộc cách mạng chuyển đổi nền kinh tế từ nông nghiệp sang công nghiệp làm chủ đạo, đồng thời tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực xã hội. Theo ước tính, doanh nghiệp đóng vai trò trung tâm trong việc huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, đặc biệt là vốn và lao động, nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Trong bối cảnh đó, pháp luật về doanh nghiệp trở thành công cụ quan trọng để tạo lập môi trường kinh doanh thuận lợi, bình đẳng, góp phần thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Luận văn tập trung nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp phục vụ sự nghiệp này, với phạm vi nghiên cứu chủ yếu là Luật Doanh nghiệp năm 2005 và các văn bản hướng dẫn thi hành tại Việt Nam. Mục tiêu cụ thể là phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật hiện hành, nhận diện những bất cập, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển doanh nghiệp, góp phần tăng trưởng kinh tế bền vững. Nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc hỗ trợ chính sách phát triển doanh nghiệp, cải thiện môi trường đầu tư, đồng thời thúc đẩy sự phát triển toàn diện của các loại hình doanh nghiệp trong giai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luật, kết hợp với các quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng là:

• Lý thuyết về doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường: Doanh nghiệp được xem là chủ thể kinh tế độc lập, có tư cách pháp nhân, hoạt động nhằm mục tiêu lợi nhuận, chịu trách nhiệm pháp lý về hoạt động kinh doanh. Khái niệm doanh nghiệp được phân tích dưới góc độ kinh tế - xã hội và pháp lý, làm cơ sở cho việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp.

• Lý thuyết về pháp luật doanh nghiệp: Pháp luật doanh nghiệp là hệ thống các quy phạm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thành lập, tổ chức quản trị, hoạt động và giải thể doanh nghiệp. Pháp luật này đảm bảo quyền tự do kinh doanh, quyền sở hữu vốn và tài sản, đồng thời điều tiết hoạt động doanh nghiệp phù hợp với quy luật thị trường và định hướng xã hội chủ nghĩa.

Các khái niệm chính bao gồm: loại hình doanh nghiệp (công ty TNHH, công ty cổ phần, doanh nghiệp tư nhân, công ty hợp danh), tư cách pháp lý của doanh nghiệp, thủ tục thành lập và đăng ký doanh nghiệp, cơ cấu tổ chức và quản trị doanh nghiệp, cấu trúc vốn, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng hợp, phân tích, so sánh và đối chiếu các quy định pháp luật hiện hành với thực tiễn hoạt động doanh nghiệp tại Việt Nam. Phương pháp thống kê được áp dụng để thu thập và xử lý số liệu về số lượng doanh nghiệp, cơ cấu vốn, ngành nghề kinh doanh và các chỉ số kinh tế liên quan. Nguồn dữ liệu chính bao gồm Luật Doanh nghiệp năm 2005, các nghị định hướng dẫn thi hành, báo cáo ngành, số liệu thống kê quốc gia và các nghiên cứu học thuật liên quan. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các loại hình doanh nghiệp được đăng ký và hoạt động trong phạm vi Việt Nam từ năm 2005 đến 2014. Phân tích dữ liệu được thực hiện theo timeline nghiên cứu từ năm 2005 (khi Luật Doanh nghiệp có hiệu lực) đến năm 2014, nhằm đánh giá quá trình thực thi và những tác động của pháp luật đến sự phát triển doanh nghiệp trong giai đoạn này.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thống nhất thủ tục thành lập doanh nghiệp: Luật Doanh nghiệp năm 2005 đã thống nhất thủ tục đăng ký kinh doanh cho tất cả các loại hình doanh nghiệp, không phân biệt thành phần kinh tế, vốn trong nước hay nước ngoài. Thời gian cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh được rút ngắn từ 15 ngày xuống còn 10 ngày làm việc, tạo thuận lợi cho nhà đầu tư. Tuy nhiên, thủ tục vẫn còn phức tạp so với các nước trong khu vực, ví dụ như Úc chỉ mất 2 ngày với 2 thủ tục và chi phí bằng 1,9% thu nhập hàng năm/người.

2. Bất cập trong quản lý vốn và góp vốn: Các quy định về vốn điều lệ, vốn góp trong công ty cổ phần chưa rõ ràng, gây khó khăn trong thực hiện và dễ bị lạm dụng. Sự khác biệt về thuật ngữ giữa Luật Doanh nghiệp và các nghị định hướng dẫn cũng làm giảm tính thống nhất và minh bạch.

3. Chưa tách bạch rõ ràng giữa thành lập doanh nghiệp và điều kiện kinh doanh: Việc yêu cầu chứng chỉ hành nghề, vốn pháp định ngay khi đăng ký thành lập doanh nghiệp gây khó khăn và tốn kém cho nhà đầu tư. Mặc dù Luật Doanh nghiệp có quy định rà soát, bãi bỏ các điều kiện kinh doanh không phù hợp, nhưng quy trình thực hiện còn phức tạp và chưa hiệu quả.

4. Vấn đề công bố ngành nghề kinh doanh: Việc áp dụng mã ngành kinh tế quốc dân để đăng ký ngành nghề kinh doanh chưa phù hợp với nguyên tắc doanh nghiệp được quyền kinh doanh tất cả các ngành nghề không bị cấm. Điều này gây phiền hà và tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những bất cập trên xuất phát từ sự chuyển đổi nhanh chóng của nền kinh tế Việt Nam từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, trong khi hệ thống pháp luật chưa kịp thích ứng hoàn toàn. So với các nghiên cứu trong khu vực, Việt Nam đã có nhiều cải cách tích cực, nhưng vẫn cần tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính, minh bạch hóa quy định về vốn và điều kiện kinh doanh để nâng cao năng lực cạnh tranh môi trường đầu tư. Việc chưa tách bạch rõ ràng giữa thành lập doanh nghiệp và điều kiện kinh doanh làm tăng rủi ro tham nhũng và cản trở quyền tự do kinh doanh. Các dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh thời gian và chi phí thành lập doanh nghiệp giữa Việt Nam và các nước trong khu vực, cũng như bảng tổng hợp các điều kiện kinh doanh bị bãi bỏ theo thời gian.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đơn giản hóa thủ tục đăng ký doanh nghiệp: Rút ngắn thời gian cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh xuống còn 5 ngày làm việc, giảm số lượng hồ sơ và thủ tục không cần thiết. Chủ thể thực hiện: Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với các sở kế hoạch và đầu tư địa phương. Thời gian thực hiện: 1-2 năm.

2. Rà soát, bãi bỏ các điều kiện kinh doanh không phù hợp: Tổ chức đánh giá toàn diện các điều kiện kinh doanh hiện hành, loại bỏ các quy định gây khó khăn cho nhà đầu tư, đặc biệt là các yêu cầu về vốn pháp định và chứng chỉ hành nghề không cần thiết. Chủ thể thực hiện: Chính phủ, Bộ Tư pháp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư. Thời gian thực hiện: 1 năm.

3. Minh bạch và thống nhất quy định về vốn và góp vốn: Sửa đổi Luật Doanh nghiệp và các văn bản hướng dẫn để thống nhất thuật ngữ, quy định rõ ràng về vốn điều lệ, vốn góp, tiến độ góp vốn nhằm tránh nhầm lẫn và lạm dụng. Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Bộ Tư pháp. Thời gian thực hiện: 2 năm.

4. Cải tiến hệ thống đăng ký ngành nghề kinh doanh: Tách biệt rõ ràng giữa ngành nghề đăng ký kinh doanh và ngành nghề kinh tế quốc dân, cho phép doanh nghiệp tự do đăng ký các ngành nghề không bị cấm, đồng thời xây dựng hệ thống mã ngành linh hoạt, cập nhật thường xuyên. Chủ thể thực hiện: Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Tổng cục Thống kê. Thời gian thực hiện: 1-2 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà lập pháp và cơ quan quản lý nhà nước: Giúp hiểu rõ thực trạng pháp luật doanh nghiệp, từ đó xây dựng, hoàn thiện chính sách, pháp luật phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế thị trường hiện đại.

2. Các nhà đầu tư và doanh nghiệp: Cung cấp kiến thức pháp lý về các loại hình doanh nghiệp, thủ tục thành lập, quản trị và giải thể, giúp doanh nghiệp vận dụng hiệu quả pháp luật trong hoạt động kinh doanh.

3. Giảng viên và sinh viên ngành Luật Kinh tế: Là tài liệu tham khảo chuyên sâu về pháp luật doanh nghiệp Việt Nam, hỗ trợ nghiên cứu, giảng dạy và học tập.

4. Các tổ chức tư vấn pháp lý và hỗ trợ doanh nghiệp: Giúp nâng cao năng lực tư vấn, hỗ trợ doanh nghiệp trong việc tuân thủ pháp luật, đồng thời đề xuất các giải pháp cải cách phù hợp với thực tiễn.

Câu hỏi thường gặp

1. Luật Doanh nghiệp năm 2005 có những điểm mới gì so với luật trước đây?
   Luật Doanh nghiệp 2005 thống nhất thủ tục đăng ký kinh doanh cho tất cả các loại hình doanh nghiệp, rút ngắn thời gian cấp giấy chứng nhận từ 15 xuống 10 ngày, mở rộng quyền thành lập doanh nghiệp cho cả tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước, đồng thời quy định rõ ràng hơn về tư cách pháp lý và cơ cấu tổ chức doanh nghiệp.

2. Tại sao thủ tục thành lập doanh nghiệp ở Việt Nam vẫn còn phức tạp?
   Mặc dù đã cải cách, thủ tục còn phức tạp do sự chồng chéo trong quy định về điều kiện kinh doanh, yêu cầu chứng chỉ hành nghề, vốn pháp định, cũng như sự khác biệt trong thủ tục giữa nhà đầu tư trong nước và nước ngoài, gây tốn kém thời gian và chi phí.

3. Doanh nghiệp có thể kinh doanh những ngành nghề nào?
   Doanh nghiệp được quyền kinh doanh tất cả các ngành nghề mà pháp luật không cấm hoặc không hạn chế. Tuy nhiên, một số ngành nghề có điều kiện cần đáp ứng các yêu cầu riêng như vốn pháp định hoặc chứng chỉ hành nghề.

4. Pháp luật Việt Nam có bảo vệ quyền sở hữu vốn của nhà đầu tư không?
   Có. Pháp luật doanh nghiệp bảo vệ quyền sở hữu vốn và tài sản của nhà đầu tư, quy định rõ trách nhiệm hữu hạn hoặc vô hạn tùy loại hình doanh nghiệp, đảm bảo quyền lợi và nghĩa vụ của các thành viên, cổ đông.

5. Làm thế nào để giảm thiểu rủi ro khi thành lập doanh nghiệp?
   Nên tìm hiểu kỹ các quy định pháp luật về loại hình doanh nghiệp, ngành nghề kinh doanh, thủ tục đăng ký, đồng thời sử dụng dịch vụ tư vấn pháp lý chuyên nghiệp để đảm bảo hồ sơ chính xác, trung thực và tuân thủ quy định hiện hành.

Kết luận

• Luật Doanh nghiệp năm 2005 đã tạo bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện khung pháp lý cho doanh nghiệp tại Việt Nam, góp phần thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
• Thực tiễn thi hành luật còn tồn tại nhiều bất cập về thủ tục thành lập, điều kiện kinh doanh, quy định về vốn góp và ngành nghề kinh doanh.
• Cần tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính, minh bạch hóa quy định pháp luật, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước để tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, bình đẳng.
• Việc hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp phải gắn liền với định hướng phát triển kinh tế thị trường hiện đại, hội nhập quốc tế và bảo đảm quyền lợi của nhà đầu tư trong và ngoài nước.
• Đề nghị các cơ quan chức năng sớm triển khai các giải pháp cải cách, đồng thời tăng cường công tác tuyên truyền, hỗ trợ doanh nghiệp để nâng cao nhận thức và tuân thủ pháp luật.

Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý cần phối hợp rà soát, sửa đổi, bổ sung pháp luật doanh nghiệp theo các đề xuất nêu trên nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của doanh nghiệp và nền kinh tế quốc dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ DOANH NGHIỆP VÀ PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP 1. Lý luận về doanh nghiệp 1. Khái niệm và đặc điểm của doanh nghiệp Sự hình thành các doanh nghiệp là quy luật tất yếu khách quan của nền kinh tế. Sản xuất hàng hoá khi phát triển đến một mức độ nhất định sẽ tất yếu nảy sinh nhu cầu mở rộng kinh doanh.

Chính nhu cầu về vốn và nhu cầu chia sẻ rủi ro đã thúc đẩy các nhà đầu tư liên kết lại với nhau, tổ chức theo một cấu trúc nhất định để tiến hành sản xuất kinh doanh. Nhưng không chỉ là quy luật khách quan của nền kinh tế, sự hình thành và phát triển của các doanh nghiệp còn bị tác động bởi yếu tố chủ quan, tuỳ thuộc vào điều kiện chính trị - xã hội khác nhau trong từng thời kỳ lịch sử. Theo đó, khái niệm doanh nghiệp, tương ứng với mỗi giai đoạn, mỗi quốc gia, mỗi khu vực lại có những cách hiểu không đồng nhất. Hiện nay, trong điều kiện đất nước ta đang tiến vào thời kỳ hội nhập, với ý nghĩa tạo tiền đề lý luận cho việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật về doanh nghiệp, quan điểm về doanh nghiệp cần được tiếp cận phù hợp với xu hướng phổ biến, đáp ứng đòi hỏi của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Để thống nhất cách hiểu về doanh nghiệp, chúng ta cần xem xét khái niệm doanh nghiệp từ hai góc độ: kinh tế - xã hội và pháp lý, gắn với những yếu tố của nền kinh tế thị trường. Dưới góc độ kinh tế - xã hội, các doanh nghiệp được coi là thành tố cơ bản của hệ thống kinh tế - xã hội, tuy nhiên dưới góc độ này khái niệm doanh nghiệp cũng được hiểu theo nhiều cách khác nhau. Trong tiếng Anh, theo từ điển Black’ law dictionary “doanh nghiệp (Enterprise)” có nghĩa là hoạt động 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] kinh doanh”. Như vậy, cách hiểu này mới chỉ đề cập đến khía cạnh thương mại của doanh nghiệp chứ chưa thực sự nhìn nhận bản chất của doanh nghiệp dưới góc độ là những thực thể kinh tế - xã hội độc lập mà ở đó hoạt động kinh doanh chỉ là chức năng đầu tiên và chủ yếu.

Từ điển Tiếng Việt định nghĩa “doanh nghiệp là một hình thức tổ chức kinh tế làm công việc kinh doanh”. Theo đó, xét về mặt bản chất, doanh nghiệp là một loại hình tổ chức nên mang những đặc điểm chung như bao gồm nhiều thành viên, có một cấu trúc rõ ràng để các thành viên thực hiện phần việc của mình. Có thể nói, đặc trưng riêng có của doanh nghiệp, phân biệt doanh nghiệp với các đơn vị khác như cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, trường học, bệnh viện. chính là mục tiêu mà doanh nghiệp luôn hướng tới: lợi nhuận từ hoạt động sản xuất kinh doanh.

Theo đó, kinh doanh là một phạm trù gắn liền với sản xuất hàng hoá, là tổng thể các hình thức, phương pháp, biện pháp nhằm tổ chức các hoạt động kinh tế, phản ánh mối quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng của cải vật chất xã hội nhằm thu về một giá trị lớn hơn giá trị đã bỏ ra ban đầu [8]. Như vậy, dưới góc độ kinh tế - xã hội, doanh nghiệp được tổ chức theo một cấu trúc nhất định để sử dụng vốn, bộ máy quản lý, lực lượng lao động nhằm thu lợi nhuận sau một thời gian hoạt động. Với cách hiểu trên đây, khái niệm doanh nghiệp ở Việt Nam không đồng nghĩa với khái niệm chủ thể kinh doanh theo quan niệm phổ biến ở nhiều nước trên thế giới, coi doanh nghiệp là chủ thể pháp luật bao gồm cả cá nhân và tổ chức. Theo đó, doanh nghiệp ở Việt Nam chỉ là một trong rất nhiều chủ thể kinh doanh được pháp luật ghi nhận để điều chỉnh.

Có thể khẳng định rằng, với những đặc điểm nêu trên, doanh nghiệp chỉ thực sự phát huy lợi thế trong nền kinh tế thị trường. Theo kinh nghiệm phát 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] triển kinh tế của Việt Nam trước đây, trong cơ chế kế hoạch hoá tập trung, các doanh nghiệp chịu ảnh hưởng nhiều từ phía Nhà nước về nguồn vốn cũng như mục tiêu, kế hoạch sản xuất, kinh doanh. Với mô hình này, Nhà nước chứ không phải là các doanh nghiệp đóng vai trò trung tâm của nền kinh tế. Bước sang nền kinh tế thị trường, doanh nghiệp chủ yếu hoạt động theo những quy luật kinh tế cơ bản (quy luật cạnh tranh, quy luật giá trị, quy luật cung - cầu) nên tất yếu có quyền tự chủ rất cao.

Xuất phát từ mục tiêu xây dựng một nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, ở Việt Nam hiện nay, khái niệm doanh nghiệp và các yếu tố ảnh hưởng đến việc thành lập, hoạt động của doanh nghiệp không những bị chi phối bởi những quy luật của nền kinh tế thị trường mà còn bị chi phối bởi định hướng xây dựng xã hội chủ nghĩa. Dưới góc độ pháp lý, khái niệm doanh nghiệp được pháp luật nhìn nhận với những đặc trưng riêng. Theo Luật Công ty năm 1990 thì doanh nghiệp được định nghĩa là “một đơn vị kinh doanh được thành lập nhằm mục đích chủ yếu là thực hiện các hoạt động kinh doanh”. Khái niệm này có nội hàm khá rộng, theo đó tất cả những đơn vị kinh doanh có hoạt động kinh doanh sẽ được công nhận là doanh nghiệp.

Tuy nhiên, khái niệm trong Luật Công ty năm 1990 chưa thể hiện được những đặc điểm pháp lý của doanh nghiệp. Đến khi Luật Doanh nghiệp năm 1999 và Luật Doanh nghiệp năm 2005 được ban hành, các nhà làm luật đã đưa ra khái niệm doanh nghiệp một cách cụ thể và đầy đủ hơn “Doanh nghiệp là một tổ chức kinh tế có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch ổn định, được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh” (Khoản 1 Điều 4 Luật Doanh nghiệp năm 2005). Trong khuôn khổ luận văn này, tôi sẽ nghiên cứu doanh nghiệp dưới góc độ pháp lý với những đặc điểm pháp lý cơ bản sau: 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Thứ nhất, doanh nghiệp là một loại chủ thể pháp luật. Có thể nói, việc pháp luật công nhận hay không công nhận tư cách chủ thể pháp luật cho tổ chức, cá nhân có ý nghĩa vô cùng to lớn, là cơ sở để tổ chức, cá nhân đó tiến hành mọi hoạt động nhân danh mình, đồng thời được pháp luật bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

Tư cách chủ thể pháp lý độc lập của doanh nghiệp cho phép doanh nghiệp có quyền tự chủ, đồng thời phải tự chịu trách nhiệm trong việc tổ chức hoạt động. Trách nhiệm pháp lý cơ bản của doanh nghiệp về hoạt động kinh doanh thể hiện ở chỗ doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình, thậm chí vượt ra khỏi phạm vi những tài sản đó về những cam kết tài chính, nợ nần trong kinh doanh. Trước đây, pháp luật về doanh nghiệp đã công nhận tư cách chủ thể của doanh nghiệp nhà nước; công ty trách nhiệm hữu hạn; công ty cổ phần; công ty hợp danh; doanh nghiệp tư nhân; doanh nghiệp liên doanh; doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài. Sau này, khi thống nhất các loại hình doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp năm 2005, pháp luật chỉ công nhận tư cách chủ thể cho bốn loại hình doanh nghiệp: công ty trách nhiệm hữu hạn; công ty cổ phần; công ty hợp danh và doanh nghiệp tư nhân.

Dù thuộc bất kỳ thành phần kinh tế nào thì khi thành lập doanh nghiệp, các nhà đầu tư cũng chỉ được thành lập một trong bốn loại hình doanh nghiệp đó. Kết quả là khái niệm doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp liên doanh, doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài đã được thay thế bằng những khái niệm chính xác hơn như doanh nghiệp có vốn nhà nước hay doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Đây là tên gọi chung cho các doanh nghiệp được tổ chức theo một trong bốn hình thức nêu trên mà Nhà nước hoặc tổ chức, cá nhân nước ngoài bỏ vốn thành lập. Bên cạnh đó, khi nói đến doanh nghiệp, có một loại chủ thể luôn được đề cập đến với hai quan điểm khác nhau về bản chất và tư cách chủ thể - đó chính là hợp tác xã.

7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Quan điểm thứ nhất cho rằng, hợp tác xã là một loại hình doanh nghiệp. Quan điểm này giải thích lý do là: Hợp tác xã có tổ chức rõ ràng, có bộ máy điều hành gồm hội đồng xã viên, ban quản trị hợp tác xã, ban kiểm soát; đồng thời cũng có quy định về góp vốn và cơ chế huy động vốn tương tự như doanh nghiệp. Vì vậy, hợp tác xã phải là một loại hình doanh nghiệp được điều chỉnh bằng luật riêng - Luật Hợp tác xã, cũng giống như doanh nghiệp nhà nước được quy định trong Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 2003; công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, doanh nghiệp tư nhân được quy định trong Luật Doanh nghiệp năm 1999 hay doanh nghiệp liên doanh, doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài được quy định trong Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam [6]. Quan điểm thứ hai cho rằng, hợp tác xã không phải là một loại hình doanh nghiệp.

Quan điểm này giải thích lý do là: Hợp tác xã có những nét tương đồng với doanh nghiệp là vì “Hợp tác xã hoạt động như một loại hình doanh nghiệp” nhưng điểm khác nhau cơ bản giữa hợp tác xã và doanh nghiệp chính là yếu tố tự nguyện trong việc tham gia hay rút khỏi hợp tác xã và tính xã hội, tương trợ cộng đồng rất cao của xã viên. Trong công ty, những điều kiện ràng buộc giữa các thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh với nhau và giữa các thành viên với công ty liên quan đến việc chuyển nhượng phần vốn góp hay cổ phần bao giờ cũng phức tạp hơn so với các trường hợp tương tự trong hợp tác xã. Đồng thời, không giống như doanh nghiệp chỉ hoạt động trước hết và chủ yếu vì mục tiêu lợi nhuận, hợp tác xã còn luôn hướng đến việc phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả hoạt động sản xuất, kinh doanh [6]. Mặc dù tồn tại với những lý lẽ khá thuyết phục, quan điểm thứ nhất về tư cách doanh nghiệp của hợp tác xã cũng không được ghi nhận trong luật.

8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.