Chương 1: Cơ sở lý luận về NSNN và công tác kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua Kho bạc nhà nước. - Chương 2: Thực trạng công tác kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua KBNN Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa - Chương 3: Một số giải pháp hoàn thiện công tác kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua KBNN Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa. 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC VÀ CÔNG TÁC KIỂM SOÁT CHI THƢỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƢỚC 1.Một số vấn đề về ngân sách nhà nƣớc và kiểm soát chi ngân sách nhà nƣớc 1. Khái quát chung về ngân sách nhà nước, kiểm soát chi ngân sách nhà nước 1.
Ngân sách nhà nước * Khái niệm ngân sách nhà nước Nhà nước gắn liền với các chức năng như chức năng quản lý hành chính, chức năng kinh tế, chức năng trấn áp và đi kèm đó là nhiệm vụ chính trị,xã hội. Để thực hiện các chức năng nhiệm vụ này, nhà nước cần nắm được một lượng của cải vật chất nhất định, lượng của cải vật chất đó hình thành chủ yếu từ thuế. Dựa vào nguồn thu để hình thành nên quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của nhà nước, hay được gọi là quỹ ngân sách - đó là cơ sở vật chất bảo đảm cho nhà nước tồn tại và hoạt động. Việc sử dụng quỹ ngân sách để đáp ứng các nhu cầu chi tiêu của nhà nước chính là quá trình chi tiêu ngân sách.
Chi tiêu ngân sách luôn gắn liền với việc thực hiện các nhiệm vụ cụ thể của nhà nước trên mọi lĩnh vực và trong từng thời kỳ nhất định. Vậy, ngân sách nhà nước là gì? Theo Luật Ngân sách số 83/2015/QH13 được Quốc Hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Khóa XIII, kỳ họp thứ 9 thông qua ngày 25/06/2015: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”[24]. 6 NSNN của bất kỳ quốc gia nào cũng đều do cơ quan quyền lực cao nhất quyết định. Các khoản thu của NSNN được đảm bảo bằng hệ thống pháp luật, các khoản chi của Ngân sách nhằm duy trì quyền lực của Nhà nước, đảm bảo cho Nhà nước thực hiện chức năng kinh tế, chính trị, xã hội của mình.
Nhìn chung NSNN phải đảm bảo nguồn tài chính huy động được nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu tài chính theo kế hoạch Nhà nước, đồng thời phải thực hiện cân đối giữa các khoản thu, chi của Nhà nước. *Vai trò của ngân sách nhà nước được thể hiện rõ trên các nội dung: - NSNN có vai trò huy động nguồn tài chính để đảm bảo các chi tiêu của Nhà nước. Đồng thời NSNN thực hiện cân đối giữa các khoản thu và khoản chi (bằng tiền) của Nhà nước. - NSNN trong giai đoạn hiện nay có vai trò là công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế, nhằm thúc đẩy phát triển KT-XH và khắc phục những khiếm khuyết của kinh tế thị trường, bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội, góp phần bảo vệ môi trường.
Cụ thể: + Giúp phát triển kinh tế: NSNN được sử dụng để đầu tư cho nền kinh tế phát triển hoặc hình thành cơ cấu kinh tế mới như: Dùng vốn NSNN để đầu tư vào kết cấu hạ tầng như giao thông, điện, nước, thuỷ lợi…; Thực hiện những ưu đãi về tín dụng hoặc thuế nhằm khuyến khích phát triển những ngành nghề, khu vực cần phát triển. Khi nền kinh tế suy thoái, nhà nước có thể tăng chi ngân sách cho đầu tư, cắt giảm thuế nhằm kích cầu, hỗ trợ nền kinh tế sớm phục hồi. Thông qua khoản chi đầu tư từ vốn ngân sách và ưu đãi thuế để thúc đẩy hình thành cơ cấu kinh tế mới, qua đó phát huy các nguồn lực trong xã hội một cách có hiệu quả. + Ổn định KT-XH: Vai trò này của NSNN được thể hiện qua các hoạt động như: Lập quỹ dự trữ nhà nước về hàng hoá, vật tư thiết yếu, các quỹ dự phòng tài chính (kể cả bằng vàng và ngoại tệ) để ổn định kinh tế xã hội khi có sự biến động do thiên tai mà Nhà nước cần can thiệp; Hỗ trợ các quỹ bình ổn 7 giá, quỹ bảo hiểm xã hội; Cấp tín dụng ưu đãi hoặc mua lại các doanh nghiệp có vị trí quan trọng đang gặp khó khăn, có nguy cơ giải thể hoặc phá sản; Lập quỹ dự trữ ngoại tệ để ổn định tỷ giá,.
+ Thực hiện công bằng xã hội: NSNN có vai trò quan trọng trong việc thực hiện công bằng xã hội như: Chi phúc lợi công cộng nhằm tạo điều kiện nâng cao mặt bằng xã hội; Chi trợ cấp đối với những người có hoàn cảnh khó khăn; Chi trợ cấp thất nghiệp nhằm ổn định xã hội,. * Đặc điểm của ngân sách nhà nước: NSNN vừa là nguồn lực để nuôi dưỡng bộ máy Nhà nước, vừa là công cụ hữu hiệu để Nhà nước quản lý, điều tiết nền kinh tế và giải quyết các vấn đề xã hội nên có những đặc điểm chính sau: -Việc tạo lập và sử dụng quỹ NSNN luôn gắn liền với quyền lực kinh tế - chính trị của Nhà nước, được Nhà nước tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định. NSNN là một bộ luật tài chính đặc biệt, bởi lẽ trong NSNN, các chủ thể của nó được thiết lập dựa vào hệ thống văn bản pháp luật có liên quan như Hiến pháp, các luật thuế,… nhưng mặt khác, bản thân NSNN cũng là một bộ Luật do Quốc hội quyết định và thông qua hằng năm, mang tính chất áp đặt và bắt buộc các chủ thể KT-XH có liên quan phải tuân thủ. - NSNN luôn gắn chặt với sở hữu Nhà nước và chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng.
Nhà nước là chủ thể duy nhất có quyền quyết định đến các khoản thu - chi của NSNN và hoạt động thu - chi này nhằm mục tiêu giúp Nhà nước giải quyết các quan hệ lợi ích trong xã hội khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia giữa Nhà nước với các tổ chức KT-XH, các tầng lớp dân cư. - NSNN là một bản dự toán thu chi. Các cơ quan, đơn vị có trách nhiệm lập NSNN và đề ra các thông số quan trọng có liên quan đến chính sách mà Chính phủ phải thực hiện trong năm tài khóa tiếp theo. Thu, chi NSNN là cơ sở để thực hiện các chính sách của Chính phủ.
Chính sách 8 nàokhông được dự kiến trong bản dự toán NSNN thì sẽ không được thực hiện. Chính vì vậy, việc thông qua NSNN là một sự kiện chính trị quan trọng, nó biểu hiện sự nhất trí trong Quốc hội về chính sách của Nhà nước. Quốc hội mà không thông qua NSNN thì điều đó thể hiện sự thất bại của Chính phủ trong việc đề xuất chính sách đó, và có thể gây ra mâu thuẫn về chính trị. - NSNN là một bộ phận chủ yếu của hệ thống tài chính quốc gia.
Hệ thống tài chính quốc gia bao gồm: tài chính nhà nước, tài chính doanh nghiệp, trung gian tài chính và tài chính cá nhân hoặc hộ gia đình. Trong đó tài chính nhà nước là khâu chủ đạo trong hệ thống tài chính quốc gia. Tài chính nhà nước tác động đến sự hoạt động và phát triển của toàn bộ nền kinh tế - xã hội. Tài chính nhà nước thực hiện huy động và tập trung một bộ phận nguồn lực tài chính từ các định chế tài chính khác chủ yếu qua thuế và các khoản thu mang tính chất thuế.
Trên cơ sở nguồn lực huy động được, Chính phủ sử dụng quỹ ngân sách để tiến hành cấp phát kinh phí, tài trợ vốn cho các tổ chức kinh tế, các đơn vị thuộc khu vực công nhằm thực hiện các nhiệm vụ phát triển KT-XH. - Đặc điểm của NSNN luôn gắn liền với tính giai cấp. Trong thời kỳ phong kiến, mô hình ngân sách sơ khai và tuỳ tiện, lẫn lộn giữa ngân khố của Nhà vua với ngân sách của Nhà nước phong kiến. Hoạt động thu - chi lúc này mang tính cống nạp ban phát giữa Nhà vua và các tầng lớp dân cư, quan lại, thương nhân, thợ thuyền và các nước chư hầu (nếu có).
Quyền quyết định các khoản thu - chi của ngân sách chủ yếu là do người đứng đầu một nước (nhà vua) quyết định. Trong thời kỳ hiện nay (Nhà nước TBCN hoặc Nhà nước XHCN), ngân sách được dự toán, được thảo luận và phê chuẩn bởi cơ quan pháp quyền, quyền quyết định là của toàn dân được thực hiện thông qua Quốc hội. NSNN được giới hạn thời gian sử dụng, được quy định nội dung thu - chi, được kiểm soát bởi hệ thống thể chế, báo chí và nhân dân[25]. Chi ngân sách nhà nước * Khái niệm: Chi NSNN là toàn bộ các khoản chi của Nhà nước trong dự toán, đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định phê duyệt và được thực hiện trong một năm.
Chi NSNN bao gồm các khoản chi đầu tư phát triển, chi dự trữ quốc gia, chi thường xuyên, chi trả nợ lãi, chi viện trợ, chi các khoản chi khác theo quy định của pháp luật [25]. Chi NSNN chính là việc phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng của Nhà nước theo những nguyên tắc nhất định [18]. Như vậy, chi NSNN bao gồm 2 nội dung chính là phân phối NSNN và sử dụng NSNN. Phân phối NSNN là quá trình phân bổ kinh phí NSNN để hình thành các quỹ trước khi đưa vào sử dụng.
Nói cách khác, đó là quá trình phân bổ quỹ NSNN thành nhiều phần với những cơ cấu nhất định cho những đối tượng thụ hưởng NSNN. Trong quá trình phân phối NSNN, nguồn lực tài chính phải được tính toán, cân nhắc để phân bổ cho từng mục tiêu cụ thể với một phạm vi, mức độ, tỷ lệ thích hợp, đảm bảo với một nguồn lực tài chính có hạn nhưng lại phải đáp ứng các nhu cầu chi tiêu trong quá trình thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước. Sử dụng NSNN là quá trình trực tiếp chi dùng các khoản tiền cấp phát từ NSNN tại các đối tượng thụ hưởng NSNN. Trong quá trình sử dụng, các khoản chi của ngân sách cần phải sử dụng đúng mục đích, đúng đối tượng, tiết kiệm và đem lại hiệu quả kinh tế, xã hội một cách tối đa nhất.
* Chi NSNN có những đặc điểm chủ yếu sau: - Chi NSNN gắn với quyền lực Nhà nước.