Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH TẠI CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP Y TẾ CÔNG LẬP 1. Cơ sở lý luận về cơ chế tự chủ tài chính tại các đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực y tế 1. Một số khái niệm cơ bản 1.
Đơn vị sự nghiệp công lập và đơn vị sự nghiệp y tế công lập Đơn vị sự nghiệp (ĐVSN) là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý Nhà nước. Các đơn vị này hoạt động trong các lĩnh vực: Giáo dục đào tạo, dạy nghề, y tế, văn hóa, thể thao và du lịch, thông tin truyền thông và báo chí, khoa học và công nghệ, sự nghiệp kinh tế và sự nghiệp khác. Theo Quy định và Nghị định của Nhà nước về quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp công lập thì ĐVSN được xác định bởi các tiêu thức cơ bản sau: - Có văn bản quyết định thành lập ĐVSN của cơ quan có thẩm quyền ở Trung ương hoặc địa phương. - Hoạt động cung cấp các dịch vụ công trong các lĩnh vực giáo dục, y tế, khoa học, công nghệ, văn hóa thể dục thể thao.
- Được Nhà nước đầu tư hoặc hỗ trợ đầu tư cơ sở vật chất, chi phí hoạt động thường xuyên để thực hiện các nhiệm vụ, chuyên môn được giao. - Có tư cách pháp nhân, có con dấu, có tài khoản riêng. Theo nghị định 16/2015/NĐ-CP ngày 14 tháng 02 năm 2015: “Đơn vị sự nghiệp công lập do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước thành lập theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, cung cấp dịch vụ công, phục vụ quản lý nhà nước.”[12] 6 Theo Nghị định số 85/2012/NĐ-CP ngày 15 tháng 10 năm 2012: “Đơn vị sự nghiệp y tế công lập” là tổ chức do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập và quản lý theo quy định của pháp luật, có tư cách pháp nhân, con dấu, tài khoản và tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của pháp luật về kế toán để thực hiện nhiệm vụ cung cấp dịch vụ công hoặc phục vụ quản lý nhà nước trong các lĩnh vực chuyên môn y tế như: Y tế dự phòng; khám bệnh, chữa bệnh; điều dưỡng và phục hồi chức năng; giám định y khoa, pháp y, pháp y tâm thần; y dược cổ truyền; kiểm nghiệm dược, mỹ phẩm, trang thiết bị y tế; an toàn vệ sinh thực phẩm; dân số - kế hoạch hóa gia đình; sức khỏe sinh sản; truyền thông giáo dục sức khỏe.” [11] Những đặc trưng cơ bản của đơn vị sự nghiệp y tế công lập: - Là một tổ chức hoạt động phi lợi nhuận, nguồn tài chính đầu tư xây dựng chủ yếu từ ngân sách nhà nước - Mục tiêu hoạt động chủ yếu là khám chữa bệnh cho người dân, ngoài ra còn có chức năng đào tạo nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực y tế - Bệnh viện được tổ chức khoa học, các khâu khám bệnh, chuẩn đoán, điều trị, chăm sóc được gắn kết chặt chẽ với nhau. Tự chủ tài chính và cơ chế tự chủ tài chính * Tự chủ tài chính Tự chủ là quyền tự quyết, tự chịu trách nhiệm về mọi lĩnh vực hoạt động của đơn vị tự chủ [13] Tự chủ tài chính là quyền tự quyết định mọi hoạt động về việc sử dụng nguồn tài chính của chủ thể ra sao, các hình thức huy động và phân bổ tài chính để đạt mục tiêu đề ra của đơn vị tự chủ [14] Tự chủ tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp công lập được hiểu là cơ chế theo đó các đơn vị sự nghiệp công được trao quyền tự quyết định, tự chịu trách nhiệm về các khoản thu, khoản chi của đơn vị mình, nhưng không vượt quá mức khung do Nhà nước quy định.
7 Như vậy có thể hiểu Tự chủ tài chính đối với ĐVSN YTCL được hiểu là phương thức quản lý tài chính trong nền kinh tế thị trường dựa trên cơ sở trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các hoạt động tài chính cho các ĐVSN YTCL, các ĐVSN YTCL tự quyết định việc huy động, phân bổ và sử dụng các nguồn tài chính, đảm bảo cân đối thu chi tích cực, không ngừng mở rộng và phát triển hoạt động sự nghiệp của bệnh viện nhằm thực hiện hiệu quả nhiệm vụ Nhà nước giao cho đơn vị Theo nghị định 16/2015/NĐ-CP về cơ chế tự chủ của các đơn vị sự nghiệp công lập:[12] Tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp theo 4 mức độ: (i) Tự chủ tài chính đối với đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư; (ii) Tự chủ tài chính đối với đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên; (iii) Tự chủ tài chính đối với đơn vị tự bảo đảm một phần chi thường xuyên (do giá, phí dịch vụ sự nghiệp công chưa kết cấu đủ chi phí, được Nhà nước đặt hàng, giao nhiệm vụ cung cấp dịch vụ sự nghiệp công theo giá, phí chưa tính đủ chi phí); (iv) Tự chủ tài chính đối với đơn vị được Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên (theo chức năng, nhiệm vụ được cấp có thẩm quyền giao, không có nguồn thu hoặc nguồn thu thấp). *Cơ chế tự chủ tài chính: Theo nghị định 16/2015/NĐ-CP về cơ chế tự chủ của các đơn vị sự nghiệp công lập: [12] Cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công được hiểu là sự thể hiện rõ nét về các quy định xoay quanh quyền tự chủ, việc các đơn vị này tự mình đứng ra chịu trách nhiệm đối với những nhiệm vụ mang tính chất thuộc vào trong phạm vi cũng như quyền hạn của các đơn vị sự nghiệp công này. Việc tổ chức bộ máy cũng như về khía cạnh nhân sự và nguồn tài chính của đơn vị. Quyền tự chủ tài chính của các cơ quan nhà nước này là việc các cơ quan nhà nước tự đứng ra trực tiếp sử dụng đối với nguồn kinh phí được cơ 8 quan nhà nước cấp, có đầy đủ các thành phần về mặt tài khoản cũng như con dấu riêng đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định giao về kinh phí hoạt động cũng như số lượng biên chế của đơn vị, cơ quan đó.
Mục tiêu, đặc điểm và phân loại đơn vị sự nghiệp y tế công lập 1. Mục tiêu Mục tiêu của cơ chế tự chủ tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp công lập là: - Thứ nhất, trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho đơn vị sự nghiệp trong việc tổ chức công việc, sắp xếp lại bộ máy, sử dụng lao động và nguồn lực tài chính để hoàn thành nhiệm vụ được giao; phát huy mọi khả năng của đơn vị để cung cấp dịch vụ với chất lượng cao cho xã hội; tăng nguồn thu, nhằm từng bước giải quyết thu nhập cho người lao động; phát huy tính sáng tạo, năng động, xây dựng “thương hiệu riêng” cho đơn vị mình. - Thứ hai, thực hiện chủ trương xã hội hóa trong việc cung cấp dịch vụ cho xã hội, huy động sự đóng góp của cộng đồng xã hội để phát triển các hoạt động sự nghiệp, từng bước giảm dần bao cấp từ ngân sách nhà nước. - Thứ ba, thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm đối với đơn vị sự nghiệp, Nhà nước vẫn quan tâm đầu tư để hoạt động sự nghiệp ngày càng phát triển; bảo đảm cho các đối tượng chính sách - xã hội, đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn được cung cấp dịch vụ theo quy định ngày càng tốt hơn.
Đặc điểm hoạt động tài chính đơn vị sự nghiệp y tế công lập Các đơn vị sự nghiệp y tế được sử dụng “năng lực, chất lượng và uy tín” của đơn vị, quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, vốn huy động của công chức, viên chức để tham gia đầu tư xây dựng mới các bệnh viện, cơ sở y tế ngoài khuôn viên của đơn vị theo hình thức góp vốn, chia lãi theo tỷ lệ vốn góp với các tổ chức, cá nhân .[14] Tình chất đặc thù của tài chính đơn vị sự nghiệp ý tế công lập (ĐVSN YTCL) khác với tài chính doanh nghiệp là do mục đích, chức năng nhiệm vụ ĐVSN YTCL quy định. 9 Hoạt động tài chính của ĐVSN YTCL có những đặc điểm sau: Thứ nhất, mục đích hoạt động của tài chính ĐVSN YTCL không phải vì lợi nhuận mà nhằm thực hiện các chính sách chăm sóc sức khỏe và an sinh xã hội. Ngược lại đối với doanh nghiệp, lợi nhuận là mục đích của hoạt động kinh doanh và hoạt động tài chính. Để đạt được mục đích trên, trong các hoạt động tài chính của ĐVSN YTCL phải tính toán chi phí đầu vào, đầu ra; lỗ, lãi nhằm nâng cao hiệu quả các hoạt động sự nghiệp y tế.
Thứ hai, tính chất, mức độ tự chủ tài chính của ĐVSN YTCL Hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp không phân biệt thành phần kinh tế trong một khuôn khổ pháp luật thống nhất đồng thời họ có thể làm bất cứ việc gì, pháp luật không cấm. Các doanh nghiệp được tự chủ và tự chịu trách nhiệm về các hoạt động tài hcisnh của mình. Song đối với hoạt động tài chính của ĐVSN YTCL, quyền tự chủ tài chính được quy định cụ thể trong văn bản pháp quy, đó là tự chủ có điều kiện đối với từng loại ĐVSN YTCL. Thứ ba, đặc điểm về sự hình thành và sử dụng các quỹ của ĐVSN YTCL - Quỹ đầu tư phát triển: căn cứ vào quy hoạch phatd triền được duyệt, tình hình thực tế về cơ sở hạ tầng, trang thiết bị của đơn vị, các quy chuẩn, tiêu chuẩn hiện hành, đã được các cấp có thẩm quyền thẩm định phê duyệt đầu tư xây dựng mới, cải tạo, nâng cấp, cơ sở hạ tầng, danh mục số lượng trang thiết bị phù hợp với quy mô, nhiệm vụ hoạt động.
Quỹ đầu tư phát triển ĐVSN YTCL hình thành từ các nguồn như: + Vốn đầu tư phát triển từ NSNN, vốn trái phiếu chính phủ, vốn đầu tư phát triển chính thức (ODA), viện trợ phi chính phủ nước ngoài, nguồn xổ số kiến thiết và các nguồn vốn khác hợp pháp của địa phương. + Nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp của bệnh viên + Nguồn vốn tín dụng đầu tư của ngân hàng phát triển Việt Nam, vốn vay của các tổ chức tín dụng khác theo quy định của pháp luật, vốn huy động từ các tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật.