Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÒA GIẢI VỤ ÁN HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, Ý NGHĨA CỦA HÒA GIẢI VỤ ÁN HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH 1. Khái niệm về hòa giải vụ án hôn nhân và gia đình Xã hội loài ngƣời là tổng thể các mối quan hệ giữa con ngƣời và con ngƣời. Những mối quan hệ đó đƣợc hình thành và phát triển theo xu hƣớng đa dạng, đa chiều và phức tạp, tạo thành những mắt xích trong mạng lƣới xã hội liên kết các cá nhân lại với nhau.
Khi cá nhân tham gia vào các quan hệ xã hội, nhằm đạt đƣợc những lợi ích của riêng mình đã làm xuất hiện những mâu thuẫn, tranh chấp. Để duy trì ổn định, trật tự xã hội, củng cố các mối quan hệ trong xã hội thì phải tìm các biện pháp hóa giải các tranh chấp đó. Một trong các biện pháp giải quyết các tranh chấp đó là hòa giải. Hòa giải là một biện pháp truyền thống để giải quyết các tranh chấp.
Trên thế giới có rất nhiều khái niệm khác nhau về hòa giải. Theo Từ điền Black’s Law Dictionary định nghĩa hòa giải (conciliation) là: "sự can thiệp, sự làm trung gian hòa giải; hành vi của ngƣời thứ ba làm trung gian giữa hai bên tranh chấp nhằm thuyết phục họ dàn xếp hoặc giải quyết tranh chấp giữa họ" [58, tr. Từ điển pháp lý của Rothenberg định nghĩa hòa giải là "hành vi thỏa hiệp giữa các bên sau khi có tranh chấp, mỗi bên nhƣợng bộ một ít [59, tr. Theo Từ điển Luật học của Viện Khoa học Pháp lý Bộ Tƣ Pháp, thì hòa giải là "việc thuyết phục các bên tranh chấp tự giải quyết tranh chấp của mình một cách ổn thỏa" [54, tr.
Mặc dù có rất nhiều khái niệm khác nhau về hòa giải nhƣng những khái niệm đó đều cho thấy hòa giải có ba yếu tố: 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ nhất: Hòa giải để giải quyết tranh chấp giữa các bên. Thứ hai: Phải có sự thống nhất ý chí giữa các bên để giải quyết tranh chấp thông qua việc mỗi bên nhƣợng bộ một ít. Thứ ba: Trong quá trình hòa giải phải có sự tham gia của bên thứ ba trung lập (độc lập và không liên quan đến lợi ích của các bên, không đƣa ra phán quyết) để cho ý kiến, đồng thời áp dụng thủ tục để công nhận sự thỏa thuận giữa các bên tranh chấp. Nhƣ vậy hòa giải là: hoạt động giúp đỡ các bên đồng ý thỏa thuận chấm dứt các tranh chấp.
Pháp luật là một công cụ quản lý của nhà nƣớc, nhằm duy trì ổn định trật tự xã hội. Khi xây dựng pháp luật thì tất cả các nƣớc đều quy định về hòa giải trong việc giải quyết các tranh chấp về dân sự trong đó có tranh chấp về HN&GĐ. Tranh chấp về HN&GĐ là những tranh chấp phát sinh từ các quan hệ xã hội do pháp luật HN&GĐ điều chỉnh. Khi các cá nhân tham gia vào quan hệ HN&GĐ, trong quá trình chung sống, xuất hiện những mâu thuẫn, bất đồng về quan điểm sống, tính cách không hợp nhau… dần dần những mâu thuẫn đó không đƣợc giải quyết dẫn đến những tranh chấp về hôn nhân gia đình.
Khi tranh chấp xảy ra các bên có quyền lựa chọn cách thức, biện pháp khác nhau để giải quyết và các bên có quyền yêu cầu các cơ quan, tổ chức khác nhau để giải quyết tranh chấp đó. Theo Điều 27 BLTTDS của nƣớc ta quy định thì những tranh chấp về HN&GĐ thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án bao gồm: a. Ly hôn, tranh chấp về nuôi con, chia tài sản khi ly hôn. Đây là loại việc mà hai bên đƣơng sự không thỏa thuận đƣợc với nhau về quan hệ tình cảm, một bên yêu cầu ly hôn một bên xin đoàn tụ đƣợc coi là có tranh chấp về quan hệ tình cảm; các bên không thống nhất đƣợc với nhau về việc ai nuôi con, không thống nhất đƣợc mức cấp dƣỡng, thời gian cấp dƣỡng nuôi con là có tranh chấp về nuôi con.
14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tranh chấp về chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân. Đây là trƣờng hợp quan hệ hôn nhân đang tồn tại, nhƣng do có nhu cầu đầu tƣ kinh doanh riêng, thực hiện nghĩa vụ dân sự riêng, hoặc có lý do chính đáng khác thì vợ chồng có thể thỏa thuận về chia tài sản chung. Trong trƣờng hợp do có tranh chấp đƣơng sự yêu cầu Tòa án phân chia thì Tòa án thụ lý giải quyết.
Tranh chấp về thay đổi ngƣời trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn. Đây là trƣờng hợp khi ly hôn Tòa án đã giải quyết về quan hệ con cái, hoặc các đƣơng sự đã tự thỏa thuận giải quyết khi vợ chồng ly hôn, nhƣng do hai bên đƣơng sự có tranh chấp hoặc do tình hình của đƣơng sự có thay đổi đƣơng sự không thể tự giải quyết đƣợc đã yêu cầu Tòa án giải quyết lại quan hệ nuôi con. Tranh chấp về xác định cha, mẹ cho con hoặc xác định con cho cha, mẹ. Tranh chấp về cấp dƣỡng.
Đây có thể là yêu cầu cấp dƣỡng giữa cha, mẹ, con, giữa anh chị em với nhau, giữa ông bà nội, ông bà ngoại với cháu, giữa vợ và chồng. Tranh chấp về cấp dƣỡng có thể xuất hiện khi ngƣời có nghĩa vụ cấp dƣỡng đã trốn tránh nghĩa vụ đó, trong khi đó có khả năng cấp dƣỡng, hoặc cần thay đổi mức cấp dƣỡng… Ví dụ: Chị Nguyễn Thị A và anh Trần văn C đã ly hôn từ năm 1998. Theo Quyết định công nhận thuận tình ly hôn của Tòa án nhân dân (TAND) huyện H thì chị A đƣợc quyền nuôi con là cháu Trần Văn B, sinh năm 1996, anh C có nghĩa vụ cấp dƣỡng nuôi con là 90.000đồng/ tháng cho đến khi cháu B đủ 18 tuổi. Sauk hi ly hôn đến năm 2006, chị A thấy mức cấp dƣỡng 90.000đồng/ tháng không đủ để nuôi con.
Chị yêu cầu anh C tăng mức cấp dƣỡng nuôi con nhƣng anh C không đồng ý, chị đã làm đơn khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp về cấp dƣỡng giữa chị và anh C. Các tranh chấp khác về HN&GĐ mà pháp luật có quy định. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tuy nhiên, tất cả tranh chấp trên không phải khi nào Tòa án cũng giải quyết. Khi các tranh chấp về HN&GĐ đƣợc Tòa án thụ lý giải quyết thì đƣợc gọi là vụ án HN&GĐ.
Vụ án HN&GĐ là dạng cụ thể của vụ án dân sự nói chung. Pháp luật TTDS phân chia thẩm quyền giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án làm hai loại đó là: vụ án dân sự" và "việc dân sự". Trong đó "việc dân sự" đƣợc hiểu là "việc các cá nhân, cơ quan, tổ chức không có tranh chấp, nhƣng có yêu cầu Tòa án công nhận hoặc không công nhận một sự kiện pháp lý làm phát sinh quyền nghĩa vụ dân sự…" [25, Điều 31]; còn "vụ án dân sự" là những tranh chấp về quyền và nghĩa vụ của các bên phát sinh từ các quan hệ pháp luật dân sự, HN&GĐ, kinh doanh thƣơng mại, lao động đƣợc quy định tại các điều 25, 27, 29 và 31 BLTTDS do các cá nhân, cơ quan, tổ chức khởi kiện và đƣợc Tòa án thụ lý. Khi giải quyết vụ án dân sự nói chung và vụ án HN&GĐ nói riêng, Tòa án phải áp dụng hai mảng văn bản pháp luật khác nhau.
Thứ nhất: Pháp luật về nội dung nhƣ Bộ luật Dân sự (BLDS), Luật HN&GĐ, Luật Nuôi con nuôi…để giải quyết nội dung tranh chấp. Thứ hai: Pháp luật TTDS: Quy định về nguyên tắc, trình tự, thủ tục giải quyết. Trong đó có quy định về thủ tục hòa giải vụ án đƣợc áp dụng chung cho tất cả các dạng cụ thể của vụ án dân sự theo nghĩa rộng. Khi tiến hành giải quyết vụ án HN&GĐ thì chủ thể tiến hành hòa giải chỉ có thể là Tòa án.
Tuy nhiên thủ tục hòa giải, phạm vi hòa giải, nội dung hòa giải… nhƣ thế nào là do pháp luật TTDS ở mỗi nƣớc và ở mỗi thời kỳ khác nhau quy định khác nhau. Nhƣ vậy có thể kết luận: Hòa giải vụ HN&GĐ là hoạt động do Tòa án tiế n hành nhằ m giúp đ ỡ các đ ư ơ ng sự thỏ a thuậ n về việ c giả i quyế t nhữ ng tranh chấp về HN&GĐ theo quy định của pháp luật và không trái đạo đức xã hội. Đặc điểm của hòa giải vụ án hôn nhân và gia đình Hòa giải vụ án HN&GĐ đƣợc thực hiện theo thủ tục hòa giải các vụ án 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân sự nên nó cũng mang những đặc điểm chung của hòa giải vụ án dân sự nhƣ: Thứ nhất: Hòa giải là một thủ tục bắt buộc đối với hầu hết các vụ án dân sự tại thời điểm do pháp luật quy định. Đặc điểm này xuất phát từ đặc trƣng của các quan hệ pháp luật dân sự đó là quyền tự định đoạt, tự do thỏa thuận theo quy định pháp luật khi tham gia vào các quan hệ pháp luật dân sự, quan hệ pháp luật hôn nhân gia đình, nên hòa giải là nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, hôn nhân gia đình và pháp luật TTDS.
Đặc biệt, dựa vào đặc thù của ngành luật hôn nhân gia đình đó là sự khác biệt về đối tƣợng điều chỉnh của nó là những quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực hôn nhân gia đình nhƣ hôn nhân, sinh đẻ và nhận nuôi con nuôi dẫn đến giữa các bên đƣơng sự luôn luôn có quan hệ về mặt tình cảm (tình cảm là yếu tố đặc trƣng trong lĩnh vực hôn nhân gia đình, nó làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt các quan hệ hôn nhân gia đình), các quan hệ này tồn tại lâu dài, bền vững, mà chủ thể chỉ có thể là các cá nhân mà không phải là tổ chức, hay pháp nhân. Do đó việc áp dụng các quy định về hòa giải trong giải quyết các vụ án hôn nhân gia đình là rất quan trọng trong việc bảo đảm quyền tự định đoạt của các đƣơng sự trong vụ án liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Qua nghiên cứu pháp luật của một số nƣớc, có thể thấy mỗi Nhà nƣớc đều có hệ thống pháp luật của riêng mình để điều chỉnh các mối quan hệ trong đời sống xã hội phù hợp với bản chất của Nhà nƣớc đó.