Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÒA GIẢI TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA HÒA GIẢI TRANH CHẤP ĐẤT ĐAI 1. Khái niệm hòa giải tranh chấp đất đai Trong bất kỳ xã hội nào, đất đai luôn có vai trò và vị trí quan trọng đối với con người, góp phần quyết định sự phát triển phồn vinh của mỗi quốc gia. Cùng với sự phát triển của sản xuất và đời sống, nhu cầu sử dụng đất của con người ngày càng phong phú và đa dạng hơn.
Xuất phát từ lợi ích của các giai tầng trong xã hội và dựa trên đòi hỏi của công cuộc xây dựng và phát triển đất nước, Nhà nước sử dụng pháp luật để điều chỉnh các quan hệ đất đai nhằm tạo lập một môi trường pháp lý lành mạnh cho hoạt động khai thác và sử dụng đất hợp lý và có hiệu quả. Quyền sử dụng đất (QSDĐ) của cá nhân, cơ quan, tổ chức là một loại tài sản được pháp luật ghi nhận và bảo hộ. Tuy nhiên, trong những năm qua, các tranh chấp về quyền này phát sinh trong đời sống ngày một nhiều hơn, đa dạng và phức tạp. Do vậy, việc đa dạng hóa các cơ chế pháp lý phù hợp nhằm giải quyết một cách mềm dẻo, có hiệu quả các tranh chấp, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam là cấp thiết.
Một trong những cơ chế đó là giải quyết tranh chấp đất đai thông qua phương thức hòa giải. Để có thể làm sáng rõ về hòa giải tranh chấp đất đai thì cũng cần phải nghiên cứu để nhận diện được bản chất và nội hàm của khái niệm này. Người cán bộ làm công tác 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hòa giải tranh chấp đất đai, trước hết cần phải nghiên cứu, tìm hiểu để nhận diện các dạng tranh chấp đất đai, từ đó xác định phương án hòa giải phù hợp. Kết quả nghiên cứu lý luận cho thấy, tranh chấp đất đai là một hiện tượng xã hội xảy ra trong bất kỳ hình thái kinh tế - xã hội nào.
Theo nghĩa rộng thì tranh chấp đất đai là biểu hiện sự mâu thuẫn, bất đồng trong việc xác định quyền quản lý, quyền chiếm hữu, quyền sử dụng đối với đất đai, phát sinh trực tiếp hoặc gián tiếp trong lĩnh vực quản lý và sử dụng đất đai. Theo nghĩa hẹp, tranh chấp đất đai là tranh chấp phát sinh giữa các chủ thể tham gia quan hệ pháp Luật đất đai về quyền và nghĩa vụ trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai. Theo Giáo trình Luật đất đai của trường Đại học Luật Hà Nội thì "Tranh chấp đất đai là sự bất đồng, mâu thuẫn hay xung đột về lợi ích, về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể khi tham gia vào quan hệ pháp Luật đất đai" [47, tr. Theo quy định tại Khoản 26 Điều 4 Luật đất đai sửa đổi năm 2009 thì tranh chấp đất đai được hiểu là "tranh chấp về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất, giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai" [27].
Xét trong tố tụng dân sự thì tranh chấp đất đai được hiểu là các tranh chấp liên quan đến QSDĐ, bao gồm: Tranh chấp về việc ai là người có QSDĐ; tranh chấp hợp đồng chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê, cho thuê lại QSDĐ; thừa kế QSDĐ; thế chấp hoặc bảo lãnh, góp vốn bằng giá trị QSDĐ. Trong phạm vi của luận văn này, hòa giải tranh chấp đất đai được hiểu theo nghĩa là hòa giải các tranh chấp liên quan đến QSDĐ. Về bản chất của hòa giải, theo Từ điển tiếng Việt thì hòa giải là "thuyết phục các bên đồng ý chấm dứt xung đột hoặc xích mích một cách ổn thỏa" [54, tr. Khái niệm này đề cập đến hành động và mục đích của hòa giải nhưng chưa nêu được các yếu tố như bản chất, nội dung và chủ thể của hòa giải.
Trong Từ điển Pháp lý của Rothenberg, hòa giải là hành vi thỏa hiệp giữa các bên sau khi có tranh chấp, mỗi bên nhượng bộ một ít [57, tr. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Còn Từ điển Luật học của Black cho rằng hòa giải là sự can thiệp; sự làm trung gian hòa giải; hành vi của người thứ ba làm trung gian giữa hai bên tranh chấp nhằm thuyết phục dàn xếp hoặc tranh chấp giữa họ [56, tr. Định nghĩa của Rothenberg đã nêu được bản chất của hòa giải nhưng chưa nêu được hành vi, vai trò trung gian của bên thứ ba trong hòa giải. Điều này đã khắc phục được trong Từ điển Luật học của Black.
Từ những phân tích trên cho thấy hòa giải có ba yếu tố: thứ nhất, phải có tranh chấp giữa hai bên; thứ hai, có sự thống nhất ý chí giữa các bên để giải quyết tranh chấp thông qua việc nhượng bộ của mỗi bên; thứ ba, trong quá trình hòa giải phải có sự tham gia của bên thứ ba trung lập cho ý kiến tư vấn đồng thời công nhận thủ tục hòa giải thành giữa các bên trong tranh chấp. Nếu không có sự tham gia của bên thứ ba thì quá trình này không được gọi là hòa giải mà là thương lượng giữa các bên. Như vậy, hòa giải tranh chấp đất đai là biện pháp pháp lý giải quyết các tranh chấp liên quan đến QSDĐ, theo đó bên thứ ba độc lập giữ vai trò trung gian trong việc giúp các bên có tranh chấp tìm kiếm những giải pháp thích hợp cho việc giải quyết các tranh chấp về quyền, lợi ích liên quan đến QSDĐ và thương lượng với nhau về việc giải quyết quyền lợi của mình. Đặc điểm của hòa giải tranh chấp đất đai Có thể nói, tranh chấp đất đai là một dạng đặc biệt của tranh chấp dân sự, do có đối tượng của tranh chấp là QSDĐ.
Do vậy, bên cạnh những đặc điểm chung của hòa giải tranh chấp dân sự thì việc hòa giải tranh chấp đất đai còn có những đặc trưng riêng như đối tượng của tranh chấp gắn liền với QSDĐ nên việc hòa giải thường phải do cơ sở hoặc Tòa án nơi có tài sản tranh chấp tiến hành; đối tượng của tranh chấp có thể trải qua nhiều biến động theo thời gian với các chính sách pháp luật khác nhau, do vậy, nội dung của tranh chấp thường phức tạp đòi hỏi người hòa giải phải nắm vững nguồn gốc, quá trình sử dụng đất và chính sách pháp luật về đất đai trong từng thời kỳ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lịch sử. - Việc hòa giải được tiến hành tại địa bàn nơi có đất tranh chấp Tranh chấp đất đai luôn gắn liền với QSDĐ nên việc hòa giải thường phải được tiến hành tại nơi có tài sản tranh chấp. Thông thường tổ hòa giải, chính quyền địa phương hoặc Tòa án nơi có tranh chấp đất đai sẽ có điều kiện tốt nhất để tìm hiểu về nguồn gốc, lịch sử và hiện trạng pháp lý cũng như thực tế của tài sản tranh chấp. Do vậy, các chủ thể này sẽ có điều kiện tốt nhất để tiến hành hòa giải một cách có hiệu quả.
- Việc hòa giải tranh chấp đất đai phải do các chủ thể am hiểu pháp luật về đất đai, nắm vững nguồn gốc, quá trình sử dụng đất và nguyên nhân tranh chấp giữa các bên tiến hành. Tranh chấp đất đai thường là tranh chấp về tài sản có giá trị lớn, quyền sử dụng có thể đã được dịch chuyển qua nhiều chủ thể, có nguồn gốc phức tạp nên mức độ tranh chấp thường quyết liệt, do vậy, chủ thể trung gian tiến hành hòa giải phải là người am hiểu pháp Luật đất đai và các ngành luật có liên quan, nắm vững nguồn gốc, quá trình sử dụng đất và nguyên nhân tranh chấp giữa các bên. - Chủ thể tiến hành hòa giải tranh chấp đất đai có thể là tổ hòa giải, Ủy ban nhân dân (UBND) hoặc Tòa án Tranh chấp đất đai có thể gắn với dòng họ, những người dân trong cùng một địa phương nên để việc hòa giải có hiệu quả thì tùy theo trường hợp mà hòa giải có thể được trao cho cộng đồng, chính quyền địa phương hoặc cơ quan tư pháp. Vấn đề quan trọng là cần phải thiết lập được cơ chế chuyển hóa giữa kết quả hòa giải cơ sở, chính quyền địa phương và quyết định tư pháp do Tòa án thực hiện có giá trị cưỡng chế thi hành.
Khi tranh chấp đất đai xảy ra, cách thức xử lý đầu tiên mà các bên phải sử dụng là tự hòa giải hay còn gọi là thương lượng. Thực chất đây là 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com việc các bên tranh chấp tiến hành gặp gỡ, trao đổi, thỏa thuận với nhau để đạt được tiếng nói chung, xóa bỏ bất đồng, xung đột về lợi ích nhằm giải quyết ổn thỏa vụ việc. Điểm đặc biệt của hình thức này là chưa có sự tham gia của người thứ ba nên chỉ mang tính chất nội bộ. Nhà nước cũng không có sự can thiệp nào ở giai đoạn này, chính vì vậy, tự hòa giải chỉ thành công khi các bên thực sự có thiện chí, thông cảm và tôn trọng lẫn nhau.
Đây là hình thức để phát huy truyền thống đoàn kết, tinh thần tương thân tương ái, xây dựng nếp sống văn hóa ở khu dân cư, đảm bảo cho các hình thức giải quyết tranh chấp khác phát huy hiệu quả và giảm tải cho các cơ quan có thẩm quyền thì tự hòa giải là một biện pháp luôn luôn được Nhà nước khuyến khích thực hiện. Nếu các bên không tự thỏa thuận được thì việc giải quyết tranh chấp đất đai có thể được thực hiện thông qua hòa giải tại tổ hòa giải cơ sở. Hòa giải ở tổ hòa giải cơ sở thực chất là hình thức hòa giải của đại diện cộng đồng dân cư, theo đó hòa giải viên hướng dẫn, giúp đỡ, thuyết phục các bên tranh chấp đạt được thỏa thuận, tự nguyện giải quyết với nhau những tranh chấp nhằm phát huy những tình cảm, đạo lý tốt đẹp trong gia đình và cộng đồng. Hình thức hòa giải ở cơ sở này được thực hiện thông qua hoạt động của tổ hòa giải hoặc bằng sự tham gia của các tổ chức xã hội khác và được Nhà nước tạo điều kiện và khuyến khích thực hiện, nhằm đảm bảo phát huy tối đa ưu thế và hiệu quả của hoạt động này.
Hòa giải của UBND xã, phường, thị trấn: Trường hợp các bên tranh chấp không tự hòa giải được thì có thể yêu cầu UBND xã, phường, thị trấn để hòa giải. Đây là hình thức hòa giải do chính quyền cơ sở thực hiện nhằm nhanh chóng giải quyết những bất đồng trong nội bộ nhân dân về đất đai tại địa bàn dân cư do chính quyền sở trực tiếp quản lý.