CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Trong chương này, nghiên cứu sinh tổng hợp các xu hướng nghiên cứu liên quan đến hỗ trợ NCT tại cộng đồng. Bao gồm: Nghiên cứu về quan điểm và phương pháp hỗ trợ NCT tại cộng đồng trong lĩnh vực công tác xã hội; Nghiên cứu về chính sách và huy động nguồn lực hỗ trợ NCT tại cộng đồng; Nghiên cứu về thiết kế mô hình và chương trình hoạt động hỗ trợ NCT tại cộng đồng; Nghiên cứu về những yếu tố tác động đến năng lực tiếp cận các dịch vụ và hoạt động hỗ trợ NCT tại cộng đồng; Nghiên cứu về hoạt động công tác xã hội trong hỗ trợ NCT tại gia đình và cộng đồng và các nghiên cứu liên quan đến hỗ trợ cộng đồng cư dân đã và đang sinh sống trên mặt nước. Trong quá trình phân tích nội dung của luận án, nghiên cứu sinh vận dụng các quan điểm, trích dẫn các ý kiến từ những công trình nghiên cứu này nhằm so sánh và giải thích vấn đề một cách phù hợp với mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án đặt ra. Các nghiên cứu về quan điểm và phương pháp hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng trong công tác xã hội Các nghiên cứu chung thể hiện sự hỗ trợ NCT tại cộng đồng không chỉ riêng trong lĩnh vực công tác xã hội mà còn ở các lĩnh vực khác.
Trên thế giới, vấn đề hỗ trợ NCT tại cộng đồng đã được các nhà nghiên cứu thuộc các lĩnh vực Y học, Tâm lý học, Xã hội học chú ý từ những thập niên đầu tiên của thế kỷ 19 và càng thu hút mạnh mẽ các tác giả này khi bối cảnh già hóa dân số bắt đầu xuất hiện tại các quốc gia có nền kinh tế phát triển ở châu Âu. Chẳng hạn như từ lĩnh vực Y học, các công trình chủ yếu đề cập đến vấn đề hỗ trợ trong cộng đồng nhằm chăm sóc sức khỏe cho các bệnh nhân cao tuổi như nghiên cứu của Gyasi và các cộng sự [115] đã xem xét các hỗ trợ xã hội đa chiều như những yếu tố dự báo về việc sử dụng dịch vụ y tế của những người lớn tuổi sống trong cộng đồng. Nghiên cứu đã cung cấp một số bằng chứng cho thấy vai trò của các khía cạnh hỗ trợ xã hội đối với NCT sống trong cộng đồng, đặc biệt đối với những người lớn tuổi mắc các bệnh đi kèm hoặc các tình trạng thể chất khác có nguồn lực kinh tế xã hội hạn chế. Nghiên cứu này cũng 20 án tiến sĩ Hóa học đã nhấn mạnh đến sự định hình về chính sách xã hội và các chương trình can thiệp cho NCT trong bối cảnh hệ thống hỗ trợ chính thức đang hạn chế và sự hỗ trợ xã hội trong hệ thống không chính thức đang thay đổi nhanh chóng.
Trong một nghiên cứu khác của Jeste và các cộng sự [122] cũng nhấn mạnh đến phương pháp tiếp cận y tế nhằm thúc đẩy quá trình lão hóa thành công. Các tác giả này cho rằng NCT luôn thích sự già đi tại chỗ, điều này đòi hỏi sự hỗ trợ cộng đồng ở mức độ cao và cung cấp các dịch vụ hiện đang thiếu. Do đó, sự hỗ trợ thay vì tập trung vào cá nhân thì nên thay đổi theo các phương pháp tiếp cận dựa vào cộng đồng tập trung vào phòng ngừa sẽ trở nên cần thiết hơn. Hỗ trợ nhằm thúc đẩy lối sống lành mạnh và chăm sóc phòng ngừa để giúp NCT già đi tại chỗ một cách khỏe mạnh là quan điểm hỗ trợ từ góc độ y tế công cộng của các nghiên cứu này đặt ra.
Từ góc độ Tâm lý học và Xã hội học, quan điểm hỗ trợ NCT nhấn mạnh đến tầm quan trọng ngày càng tăng lên của mạng lưới xã hội và gia đình nhằm hướng đến xu hướng già hóa tích cực và già hóa tại chỗ. Hỗ trợ NCT sống tại cộng đồng thông qua các tương tác xã hội mang tính tích cực như nói chuyện với con cái, tập thể dục với bạn bè, tham gia vào các hội, nhóm có thể cải thiện tâm lý và giúp NCT thoát khỏi cảm giác căng thẳng, lo âu, thậm chí là trầm cảm ở tuổi già. Các chủ thể cung cấp sự hỗ trợ trong những mạng lưới này thường đến từ người bạn đời, hay những đứa con gần gũi trong gia đình hoặc người hàng xóm/bạn bè thân thiết [59, 89, 137, 144]. Quan điểm hỗ trợ NCT tại cộng đồng từ các nghiên cứu đã phân tích mặc dù được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, nhưng đều có chung nhận định: NCT là đối tượng cần được nhận sự hỗ trợ và cần thiết phải là sự hỗ trợ đa chiều.
Trong quan điểm của công tác xã hội, những nghiên cứu đã có cũng xác định NCT là một đối tượng yếu thế cần đến sự hỗ trợ xã hội [7, 30]. Các nghiên cứu trong và ngoài nước đã công bố gần đây đều cho rằng: NCT được coi là nhóm dễ bị tổn thương bởi những thay đổi liên quan đến vấn đề sức khỏe, tâm sinh lý, việc làm và thu nhập, lối sống và các quan hệ xã hội [10]. Những thay đổi này là một quá trình phức tạp mà NCT sẽ khó đối phó thành công nếu không có sự hỗ trợ của người khác [79]. Người có độ tuổi càng cao hay có vị trí kinh tế xã hội càng thấp thì nhu 21 án tiến sĩ Hóa học cầu hỗ trợ của họ lại càng lớn [167].
NCT cũng có xu hướng ngày càng cần và đòi hỏi nhiều hơn những dịch vụ xã hội, y tế và chăm sóc sức khỏe do mức sống đang ngày càng được nâng cao hơn so với trước đây [118]. Có thể thấy rằng, quan điểm hỗ trợ NCT từ góc độ công tác xã hội của các công trình nghiên cứu đã có đều tập trung vào việc giữ gìn hoặc nâng cao hoạt động và chất lượng cuộc sống của NCT. Cụ thể hơn, đây là cách tiếp cận giúp đỡ bản thân NCT vượt qua khó khăn trong việc duy trì cuộc sống sinh hoạt bình thường, hoặc có nguy cơ rơi vào tình trạng khó có thể duy trì trạng thái cân bằng trong gia đình [79]. Do đó, hỗ trợ NCT từ quan điểm của công tác xã hội hướng đến việc cung cấp nhiều dịch vụ hơn cho NCT và gia đình của họ, cũng như nên phát triển các dịch vụ mới ở hai cấp độ thực hành là: cá nhân và nhóm hoặc cộng đồng để đáp ứng đa dạng hơn các nhu cầu của NCT [166].
Các kết quả nghiên cứu ở Việt Nam về hỗ trợ NCT từ quan điểm của công tác xã hội cũng không nằm ngoài những kết luận đó. Mặc dù những nghiên cứu về công tác xã hội với NCT sống tại cộng đồng còn khá ít ở Việt Nam nhưng một số tác giả như Bùi Thị Thanh Hà, Nguyễn Văn Đồng cũng đều đồng ý rằng, thực hành công tác xã hội với NCT cần phải cung cấp đa dạng các dịch vụ hỗ trợ cho NCT và khuyến khích các hoạt động hỗ trợ của gia đình và cộng đồng trong công tác chăm sóc NCT hiện nay [6, 7, 10]. Thời gian gần đây, trước bối cảnh già hóa dân số không chỉ dừng lại ở các nước phát triển mà xu hướng này đã trở nên phổ biến trên toàn cầu, các nước đang phát triển cũng chịu ảnh hưởng bởi xu thế này. Các công trình nghiên cứu cũng vì thế, tập trung nhiều hơn về các hình thức hỗ trợ NCT phù hợp với tốc độ phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia.
Quan điểm hỗ trợ NCT tại cộng đồng đã được nhiều tác giả đề cập đến trong những công trình nghiên cứu hiện đại. Ví dụ như nghiên cứu của tác giả Siegler và cộng sự cho thấy sự cần thiết của việc cung cấp các dịch vụ hỗ trợ dựa vào cộng đồng thông qua việc hợp tác giữa các bác sỹ lâm sàng và nhân viên cộng đồng trong việc chăm sóc sức khỏe NCT hướng tới mục tiêu duy trì sức khỏe của bệnh nhân lớn tuổi và giúp họ sống an toàn trong cộng đồng [152]. Hình thức hỗ trợ NCT tại cộng đồng cũng đang là xu hướng bởi hình 22 án tiến sĩ Hóa học thức này đưa lại khá nhiều lợi ích đảm bảo an sinh xã hội trong phát triển bền vững ở những quốc gia có tình trạng dân số già, bao gồm cả những nước phát triển và đang phát triển. Đây cũng chính là quan điểm hỗ trợ NCT khá phổ biến ở các chính phủ.
Đơn cử như Nghị quyết 137 của Chính phủ Việt Nam cũng đề cập đến điều này khi yêu cầu nhân rộng mô hình câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau của NCT trên quy mô cả nước [70], hay tác giả Vũ Công Nguyên và cộng sự trong một nghiên cứu về “Người cao tuổi và sức khỏe tại Việt Nam” cũng nhắc đến Kế hoạch hành động quốc tế Madrid về NCT tại Hội nghị Thế giới lần thứ hai về việc các quốc gia nên cần thiết thay đổi thái độ, chính sách và thực hành để đáp ứng tiềm năng to lớn của sự già hóa dân số [38]. Ngoài ra, các công trình nghiên cứu trên thế giới cũng đề cập đến việc phát triển hệ thống hỗ trợ chăm sóc NCT tại cộng đồng. Một nghiên cứu gần đây của Gu và các cộng sự cho rằng chính phủ nên chú ý đến nhu cầu của NCT đối với các dịch vụ chăm sóc dựa vào cộng đồng và nên xây dựng hệ thống này bằng việc áp dụng cơ chế cạnh tranh thị trường nhằm tạo ra sự tham gia chăm sóc dựa vào cộng đồng trong đó có các chủ thể từ chính phủ, cộng đồng và gia đình [113], bởi không phải chính phủ nào cũng có thể đủ điều kiện kinh tế để tạo ra sự phúc lợi hoàn toàn trong hỗ trợ cho NCT, nhất là những đất nước đang phải đối mặt với tình trạng dân số già trong khi nền kinh tế vẫn chưa hẳn là giàu có. Một nghiên cứu khác của Xu và Chow công bố sau đó cũng đã nhấn mạnh việc hỗ trợ NCT tại cộng đồng nên được các quốc gia phát huy để tạo ra sự chia sẻ trách nhiệm giữa Nhà nước với các đối tác khác như gia đình, cộng đồng và xã hội [173].
Đối với phương pháp hỗ trợ NCT tại cộng đồng, nổi bật lên là xu hướng chăm sóc cộng đồng cho NCT (community care). Nghiên cứu của Loughran [135] đã bàn đến hai ý nghĩa của chăm sóc cộng đồng.