Nghiên cứu công tác xã hội hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng cư dân Vạn Đò, Thừa Thiên Huế

Luận án tiến sĩ phân tích công tác xã hội hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng cư dân Vạn Đò, Thừa Thiên Huế, nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống.

• Tác giả: Trương Thị Yến
• Người hướng dẫn: PGS. Trịnh Văn Tùng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Công tác xã hội
• Đề tài: Hoạt Động Hỗ Trợ Người Cao Tuổi Tại Cộng Đồng Cư Dân Vạn Đò Tái Định Cư Của Tỉnh Thừa Thiên Huế
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 3. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
• 4. Câu hỏi nghiên cứu
• 5. Giả thuyết nghiên cứu
• 6. Ý nghĩa và đóng góp mới của luận án
• 7. Bố cục luận án
• 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Các nghiên cứu về quan điểm và phương pháp hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng trong công tác xã hội
• 1.2. Các nghiên cứu về chính sách và huy động nguồn lực hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng
• 1.3. Các nghiên cứu về thiết kế mô hình và chương trình hoạt động hỗ trợ người cao tuổi dựa vào cộng đồng
• 1.4. Các nghiên cứu về yếu tố tác động đến năng lực tiếp cận, sử dụng các dịch vụ và hoạt động hỗ trợ của người cao tuổi tại cộng đồng
• 1.5. Các nghiên cứu về cộng đồng cư dân sống trên mặt nước và những giải pháp hỗ trợ
• 1.6. Các nghiên cứu về hoạt động công tác xã hội trong hỗ trợ cho người cao tuổi tại gia đình và cộng đồng
• 1.7. Những phát hiện chính
• 1.8. Tiểu kết chương 1
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở lý luận về người cao tuổi
• 2.1.1. Khái niệm người cao tuổi và người cao tuổi vạn đò sông Hương tái định cư
• 2.1.2. Đặc điểm và nhu cầu trợ giúp của người cao tuổi
• 2.2. Cơ sở lý luận về hoạt động hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng
• 2.2.1. Khái niệm hoạt động hỗ trợ
• 2.2.2. Khái niệm cộng đồng và cộng đồng tái định cư
• 2.2.3. Khái niệm hoạt động hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng
• 2.2.4. Yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng
• 2.2.5. Một số khái niệm liên quan khác
• 2.3. Tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản
• 2.4. Một số lý thuyết vận dụng
• 2.4.1. Lý thuyết nhu cầu của Maslow
• 2.4.2. Lý thuyết hệ thống sinh thái
• 2.4.3. Lý thuyết hoạt động của người cao tuổi
• 2.5. Khung phân tích
• 2.6. Các phương pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Phương pháp phân tích tài liệu
• 2.6.2. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi cấu trúc
• 2.6.3. Phương pháp phỏng vấn sâu
• 2.6.4. Phương pháp hỏi ý kiến chuyên gia
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. ĐẶC ĐIỂM KHU TÁI ĐỊNH CƯ VÀ ĐẶC TRƯNG CỦA NGƯỜI CAO TUỔI VẠN ĐÒ SÔNG HƯƠNG TÁI ĐỊNH CƯ TẠI PHƯỜNG HƯƠNG SƠ VÀ PHƯỜNG PHÚ HẬU, THÀNH PHỐ HUẾ
• 3.1. Đặc điểm khu tái định cư cư dân vạn đò sông Hương tại phường Hương Sơ và phường Phú Hậu
• 3.1.1. Quá trình định cư của cư dân vạn đò sông Hương
• 3.1.2. Đặc điểm cộng đồng cư dân vạn đò sông Hương tại địa bàn nghiên cứu
• 3.2. Đặc trưng của người cao tuổi vạn đò sông Hương tại hai khu tái định cư Hương Sơ và Phú Hậu
• 3.2.1. Trình độ học vấn
• 3.2.2. Việc làm và thu nhập
• 3.2.3. Tình trạng cư trú và quan hệ xã hội
• 3.3. Tình trạng tiếp cận một số dịch vụ xã hội cơ bản của người cao tuổi vạn đò sông Hương tại địa bàn nghiên cứu
• 3.3.1. Nước sạch và vệ sinh môi trường
• 3.4. Bàn luận và Tiểu kết chương 3
• 4. THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG HỖ TRỢ NGƯỜI CAO TUỔI TẠI CỘNG ĐỒNG CƯ DÂN VẠN ĐÒ TÁI ĐỊNH CƯ Ở PHƯỜNG HƯƠNG SƠ VÀ PHƯỜNG PHÚ HẬU, THÀNH PHỐ HUẾ
• 4.1. Nhu cầu hỗ trợ của người cao tuổi vạn đò sông Hương tại hai khu tái định cư Hương Sơ và Phú Hậu
• 4.1.1. Nhu cầu hỗ trợ y tế và chăm sóc sức khỏe
• 4.1.2. Nhu cầu hỗ trợ việc làm và sinh kế
• 4.1.3. Nhu cầu hỗ trợ tham gia các hoạt động xã hội
• 4.1.4. Nhu cầu được tư vấn và hỗ trợ về luật pháp, chính sách
• 4.2. Một số hoạt động hỗ trợ người cao tuổi vạn đò sông Hương tại hai khu tái định cư Hương Sơ và Phú Hậu
• 4.2.1. Hoạt động trợ giúp y tế và chăm sóc sức khỏe người cao tuổi
• 4.2.2. Hoạt động hỗ trợ tạo việc làm và sinh kế
• 4.2.3. Hỗ trợ tham gia các hoạt động xã hội
• 4.2.4. Hoạt động trợ giúp pháp lý
• 4.2.5. Hoạt động hỗ trợ giảm nhẹ thiên tai, dịch bệnh
• 4.3. Hệ thống cung cấp hoạt động hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng
• 4.3.1. Các hệ thống hỗ trợ chính thức và phi chính thức
• 4.3.2. Đặc điểm chủ thể các hệ thống hỗ trợ chính thức và phi chính thức
• 4.4. Đánh giá hiệu quả thực hiện và yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động hỗ trợ người cao tuổi vạn đò sông Hương tái định cư tại phường Hương Sơ và Phú Hậu
• 4.4.1. Những kết quả đạt được và hạn chế trong thực hiện các hoạt động hỗ trợ người cao tuổi vạn đò sông Hương tái định cư
• 4.4.2. Đánh giá một số yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hỗ trợ người cao tuổi vạn đò sông Hương tái định cư
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• 5. THỰC NGHIỆM MÔ HÌNH HỖ TRỢ NGƯỜI CAO TUỔI TẠI CỘNG ĐỒNG CƯ DÂN VẠN ĐÒ TÁI ĐỊNH CƯ CỦA TỈNH THỪA THIÊN HUẾ
• 5.1. Cơ sở đề xuất tổ chức thực nghiệm hoạt động công tác xã hội nhóm với người cao tuổi theo mô hình tâm lý - xã hội
• 5.1.1. Cơ sở thực tiễn
• 5.2. Quy trình thực nghiệm
• 5.2.1. Chuẩn bị và thành lập nhóm người cao tuổi
• 5.2.2. Xây dựng kế hoạch hỗ trợ
• 5.2.3. Một số hoạt động can thiệp nhóm
• 5.2.4. Kết thúc và lượng giá hoạt động công tác xã hội nhóm
• 5.3. Đánh giá sự thay đổi của thành viên nhóm trước và sau thực nghiệm mô hình
• 5.4. Đề xuất giải pháp duy trì và nhân rộng “mô hình tâm lý xã hội sẻ chia”
• 5.4.1. Một số lưu ý trong quá trình tổ chức thực nghiệm mô hình
• 5.4.2. Đề xuất vai trò chuyên nghiệp của nhân viên công tác xã hội trong mô hình
• 5.4.3. Đề xuất biện pháp phát triển mô hình
• 5.5. Tiểu kết chương 5
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

Tóm tắt

I. Giới thiệu về người cao tuổi tại cộng đồng Vạn Đò

Người cao tuổi (NCT) tại cộng đồng Vạn Đò, Thừa Thiên Huế, là một nhóm dân cư đặc biệt, đã trải qua nhiều biến động trong cuộc sống. Họ không chỉ là những người đã sống lâu năm trên mặt nước mà còn là những người đã phải thích nghi với môi trường sống mới sau khi tái định cư. Đặc điểm này khiến cho NCT tại đây trở thành đối tượng dễ bị tổn thương, cần được hỗ trợ kịp thời. Theo nghiên cứu, NCT tại Vạn Đò thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản, từ chăm sóc sức khỏe đến các hoạt động văn hóa. Việc hỗ trợ NCT không chỉ giúp họ cải thiện chất lượng cuộc sống mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng.

1.1. Đặc điểm và nhu cầu của người cao tuổi

NCT tại Vạn Đò có những đặc điểm riêng biệt về trình độ học vấn, tình trạng sức khỏe và nhu cầu hỗ trợ. Họ thường có trình độ học vấn thấp và gặp khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm. Nhu cầu hỗ trợ y tế và chăm sóc sức khỏe là rất lớn, đặc biệt là trong bối cảnh dịch bệnh hiện nay. Ngoài ra, NCT cũng cần được hỗ trợ trong việc tham gia các hoạt động xã hội để giảm thiểu cảm giác cô đơn và tăng cường sự kết nối với cộng đồng. Các hoạt động hỗ trợ cần được thiết kế phù hợp với nhu cầu thực tế của NCT, nhằm đảm bảo họ có thể hòa nhập tốt hơn vào cuộc sống mới.

II. Thực trạng hoạt động hỗ trợ người cao tuổi

Hoạt động hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng Vạn Đò hiện nay đang diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau. Các tổ chức chính trị - xã hội và tổ chức phi chính phủ đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ nhằm đáp ứng nhu cầu của NCT. Tuy nhiên, thực trạng cho thấy rằng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thực hiện các hoạt động này. NCT thường không được tiếp cận đầy đủ các dịch vụ y tế và chăm sóc sức khỏe, dẫn đến tình trạng sức khỏe của họ ngày càng xấu đi. Hơn nữa, sự thiếu hụt thông tin về các dịch vụ hỗ trợ cũng là một rào cản lớn đối với NCT trong việc tìm kiếm sự giúp đỡ.

2.1. Các hoạt động hỗ trợ hiện có

Các hoạt động hỗ trợ cho NCT tại Vạn Đò bao gồm chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ việc làm và tham gia các hoạt động xã hội. Tuy nhiên, những hoạt động này chưa được triển khai đồng bộ và hiệu quả. NCT thường không nhận được sự hỗ trợ kịp thời khi cần thiết, dẫn đến tình trạng họ phải tự mình đối mặt với nhiều khó khăn. Việc thiếu hụt nguồn lực và sự phối hợp giữa các tổ chức hỗ trợ cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Cần có những giải pháp cụ thể để cải thiện tình hình, đảm bảo rằng NCT có thể tiếp cận đầy đủ các dịch vụ hỗ trợ cần thiết.

III. Đề xuất giải pháp hỗ trợ người cao tuổi

Để nâng cao hiệu quả hoạt động hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng Vạn Đò, cần có những giải pháp cụ thể và thiết thực. Đầu tiên, cần tăng cường sự phối hợp giữa các tổ chức chính trị - xã hội và tổ chức phi chính phủ trong việc triển khai các chương trình hỗ trợ. Thứ hai, cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò và nhu cầu của NCT, từ đó tạo ra một môi trường hỗ trợ tích cực hơn. Cuối cùng, việc xây dựng các mô hình hỗ trợ phù hợp với đặc điểm và nhu cầu của NCT là rất cần thiết để đảm bảo rằng họ có thể hòa nhập tốt hơn vào cuộc sống mới.

3.1. Mô hình hỗ trợ người cao tuổi

Mô hình hỗ trợ người cao tuổi cần được thiết kế dựa trên nhu cầu thực tế của NCT tại Vạn Đò. Các hoạt động hỗ trợ nên bao gồm chăm sóc sức khỏe, tư vấn pháp lý, và các hoạt động văn hóa - xã hội. Việc tổ chức các buổi sinh hoạt cộng đồng cũng sẽ giúp NCT có cơ hội giao lưu, kết nối và chia sẻ kinh nghiệm sống. Đồng thời, cần có sự tham gia của tình nguyện viên và các chuyên gia trong lĩnh vực công tác xã hội để đảm bảo rằng các hoạt động hỗ trợ được thực hiện một cách hiệu quả và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Công tác xã hội (mã số: 9760101.01) của nghiên cứu sinh Trương Thị Yến, thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2024 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trịnh Văn Tùng và TS. Huỳnh Thị Ánh Phương, có tiêu đề chính thức: “Hoạt động hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng cư dân vạn đò tái định cư của tỉnh Thừa Thiên Huế”.

Về tính cấp thiết, già hóa dân số là một chuyển dịch nhân khẩu học nổi bật của thế kỷ 21. Theo dự báo của Liên hiệp quốc, tỷ lệ dân số từ 65 tuổi trở lên trên toàn cầu sẽ gia tăng từ 9,3% năm 2020 lên khoảng 16,0% vào năm 2050, tương ứng hơn 1,5 tỷ người. Việt Nam nằm trong nhóm mười quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới; theo Tổng cục Thống kê, đến năm 2038, nhóm dân số từ 60 tuổi trở lên dự kiến chiếm khoảng 20% dân số. Bối cảnh này gia tăng áp lực lên hệ thống an sinh xã hội, đặc biệt đối với các nhóm dễ bị tổn thương như người nghèo, người di cư và người tái định cư – những đối tượng có nguy cơ cao bị rơi ra ngoài lưới an sinh và chịu cảnh loại trừ xã hội. Tại tỉnh Thừa Thiên Huế, chính sách di dời cư dân vạn đò sông Hương lên bờ đạt mốc quan trọng vào năm 2010 với cuộc di dân đưa hàng ngàn hộ dân vốn sinh sống hàng trăm năm trên mặt nước vào các khu tái định cư cố định trên đất liền. Tuy nhiên, nhóm người cao tuổi vạn đò – những người dành phần lớn cuộc đời gắn liền với sông nước – đối mặt với rào cản lớn về thích nghi môi trường sống, việc làm, thu nhập và kết nối xã hội.

Khoảng trống nghiên cứu được xác định: các công trình trong nước chủ yếu tập trung vào chính sách và mô hình trợ giúp người cao tuổi nói chung, rất ít công trình khảo sát chuyên biệt các nhóm người cao tuổi yếu thế chịu tác động của tái định cư và thay đổi không gian sinh thái từ mặt nước lên mặt đất, đặc biệt dưới góc độ can thiệp chuyên nghiệp của ngành công tác xã hội.

Mục đích nghiên cứu là phân tích các hoạt động hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng cư dân vạn đò tái định cư ở tỉnh Thừa Thiên Huế, làm rõ khoảng trống giữa thực tế cung cấp hỗ trợ và nhu cầu của người cao tuổi, từ đó đề xuất các giải pháp mang tính chuyên môn công tác xã hội nhằm nâng cao hiệu quả trợ giúp.

Luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Tổng quan các nghiên cứu liên quan, xây dựng cơ sở lý luận, thao tác hóa các khái niệm công cụ và xác lập định hướng vận dụng ba lý thuyết: Lý thuyết nhu cầu của Maslow, Lý thuyết hệ thống sinh thái, Lý thuyết hoạt động của người cao tuổi.
2. Đánh giá, phân tích nhu cầu hỗ trợ và mô tả thực trạng các hoạt động hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng cư dân vạn đò tái định cư; xem xét tính chuyên nghiệp công tác xã hội của các hoạt động này.
3. Thực nghiệm mô hình công tác xã hội nhóm hỗ trợ người cao tuổi vạn đò sông Hương tái định cư; trên cơ sở đó đề xuất mô hình hoạt động phù hợp và xác định vai trò chuyên nghiệp của nhân viên công tác xã hội.

Câu hỏi nghiên cứu:

• Câu hỏi 1: Người cao tuổi vạn đò sông Hương tái định cư tại tỉnh Thừa Thiên Huế có những đặc trưng nào? Họ có những nhu cầu hỗ trợ gì sau khi tái định cư?
• Câu hỏi 2: Có những hoạt động hỗ trợ nào dành cho người cao tuổi vạn đò sông Hương tái định cư đang được thực hiện tại cộng đồng? Mức độ đáp ứng của các hoạt động hỗ trợ này đối với người cao tuổi vạn đò sông Hương tái định cư như thế nào?
• Câu hỏi 3: Giải pháp nào để tăng tính hiệu quả của các hoạt động hỗ trợ người cao tuổi vạn đò sông Hương tái định cư ổn định và hòa nhập cuộc sống?

Giả thuyết nghiên cứu:

• Người cao tuổi vạn đò sông Hương tại các khu tái định cư của tỉnh Thừa Thiên Huế là nhóm đối tượng có những đặc trưng riêng biệt so với những nhóm người cao tuổi ở các cộng đồng khác. Để ổn định cuộc sống sau tái định cư, người cao tuổi vạn đò sông Hương được mong muốn hỗ trợ về sinh kế, chăm sóc sức khỏe và hòa nhập xã hội.
• Các hoạt động hỗ trợ người cao tuổi vạn đò sông Hương tái định cư tại cộng đồng như hỗ trợ y tế và chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ tạo việc làm, hỗ trợ tham gia các hoạt động xã hội, tư vấn pháp luật, hỗ trợ giảm nhẹ thiên tai, dịch bệnh chưa đa dạng và chưa đáp ứng được nhu cầu của nhóm xã hội đặc thù này.
• Nâng cao tính chuyên nghiệp của các hoạt động hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng thông qua các mô hình thực hành công tác xã hội là giải pháp giúp ổn định và thúc đẩy hòa nhập xã hội cho người cao tuổi vạn đò sông Hương tái định cư.

Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng cư dân vạn đò tái định cư. Khách thể nghiên cứu bao gồm: người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên đang sinh sống tại các khu tái định cư vạn đò sông Hương; gia đình và người chăm sóc người cao tuổi; cán bộ chính quyền cơ sở, đại diện Hội Người cao tuổi, Hội Phụ nữ, Hội Nông dân, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh tại phường Hương Sơ và phường Phú Hậu; nhân viên các tổ chức phi chính phủ và các hội/nhóm từ thiện.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian: 2 khu tái định cư vạn đò sông Hương thuộc phường Hương Sơ và phường Phú Hậu, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế.
• Thời gian: Nghiên cứu thực hiện từ tháng 12/2020 đến tháng 10/2023. Quá trình thu thập số liệu tập trung từ tháng 04/2022 đến tháng 05/2023 do giai đoạn trước bị gián đoạn bởi dịch bệnh Covid-19. Nhóm khách thể là người cao tuổi chuyển lên bờ định cư trong giai đoạn 2009 - 2010.
• Nội dung: Tập trung vào 5 nhóm hoạt động hỗ trợ tại cộng đồng: trợ giúp y tế và chăm sóc sức khỏe; hỗ trợ việc làm và sinh kế; hỗ trợ tham gia các hoạt động xã hội; trợ giúp pháp lý; hỗ trợ giảm nhẹ thiên tai, dịch bệnh.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo 6 chủ đề chính:

Quan điểm và phương pháp hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng trong công tác xã hội: Y học tiếp cận theo hướng chăm sóc phòng ngừa và quản lý bệnh mãn tính, như công trình của Gyasi và cộng sự [115] chứng minh các khía cạnh hỗ trợ xã hội đa chiều là yếu tố dự báo việc sử dụng dịch vụ y tế của người già; Jeste và cộng sự [122] nhấn mạnh việc cung ứng dịch vụ tại chỗ để thúc đẩy lão hóa thành công. Tâm lý học và Xã hội học khẳng định vai trò của tương tác tích cực và mạng lưới hỗ trợ không chính thức từ gia đình, bạn bè [59, 89, 137, 144]. Từ góc độ công tác xã hội, người cao tuổi được nhìn nhận là nhóm yếu thế cần can thiệp đa cấp độ nhằm duy trì chất lượng sống [7, 10, 30, 79, 118, 166, 167]. Các tác giả trong nước như Bùi Thị Thanh Hà, Nguyễn Văn Đồng [6, 7, 10] nhấn mạnh sự cần thiết phải đa dạng hóa dịch vụ xã hội và huy động vai trò của gia đình, cộng đồng. Về xu hướng quốc tế, Siegler và cộng sự [152] phân tích mô hình phối hợp giữa bác sĩ lâm sàng và nhân viên cộng đồng; Gu và cộng sự [113], Xu và Chow [173] đề xuất cơ chế chia sẻ trách nhiệm giữa Nhà nước, thị trường, cộng đồng và gia đình. Về phương pháp, Loughran [135] phân biệt "chăm sóc trong cộng đồng" và "chăm sóc bởi cộng đồng"; Zhou và Walker [177] phân định hệ thống dịch vụ chính thức và không chính thức; Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2017) [168] ban hành hướng dẫn ICOPE (Integrated Care for Older People) tích hợp can thiệp y tế - xã hội, được Song và Tang [154] phân tích qua trường hợp Nhật Bản với 5 cấu phần: y tế, điều dưỡng, dự phòng, nhà ở và sinh kế.

Chính sách và huy động nguồn lực hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng: Sudo và cộng sự [158] tổng kết kinh nghiệm thiết lập bảo hiểm y tế toàn dân và bảo hiểm chăm sóc dài hạn của Nhật Bản từ các năm 1960 và 1980; Dai [97] và Kusdianto và cộng sự [130] đề xuất các chính sách phúc lợi hướng tới hộ gia đình chăm sóc người già tại Trung Quốc; Chi [90] nghiên cứu chính sách chăm sóc dài hạn tại Hồng Kông; Morel [139] khảo sát chính sách tại Pháp, Đức, Bỉ, Hà Lan, nhấn mạnh quyền tự do lựa chọn (Free choice) của người dân. Tại Việt Nam, Trịnh Duy Luân [34] kiến nghị cân đối chính sách giữa nhà nước và thị trường, phát triển doanh nghiệp xã hội; Giang Thanh Long [33, 106], Lê Thanh Sang và Nguyễn Ngọc Toại [46] đề xuất mở rộng diện bao phủ an sinh xã hội dựa trên 4 trụ cột. Xu hướng tư nhân hóa dịch vụ được phân tích qua các công trình của Stolt và cộng sự [157] tại Thụy Điển, Feng và cộng sự [103] tại Trung Quốc, Broadbent [83] tại Nhật Bản nhằm giảm tải hiện tượng "nhập viện xã hội", Fersch và Jensen [104] tại Đan Mạch về cơ chế thuê ngoài công lập, Tam [160] tại Hồng Kông về mô hình Học viện người cao tuổi, và Wiles và cộng sự [171] về già hóa tại chỗ. Về nguồn lực, Morel [139], Şahin và cộng sự [148], Giang Thanh Long [106] phân loại nguồn lực thành hỗ trợ tinh thần, hỗ trợ công cụ và hỗ trợ thông tin; Hoàng Mộc Lan và cộng sự [26] nhấn mạnh gia đình là điểm tựa hạt nhân; Phạm Vũ Hoàng [21] xác định 4 nguồn lực hỗ trợ tại Việt Nam gồm: gia đình, khu vực nhà nước, tổ chức tình nguyện/phi chính phủ, và khu vực tư nhân.

Mô hình và chương trình hoạt động dựa vào cộng đồng: Cugmas và cộng sự [96] nghiên cứu mạng lưới bổ sung cho người cao tuổi gặp rủi ro; Gualtieri và cộng sự [114] mô tả Chương trình dinh dưỡng cộng đồng và Dinh dưỡng giao tận nhà tại Hoa Kỳ; Wang và cộng sự [165] nghiên cứu thực nghiệm trên 284 người cao tuổi tại Chiết Giang (Trung Quốc), chứng minh dịch vụ căn tin làng cải thiện sức khỏe tinh thần và vốn xã hội; Hatano và cộng sự [117], Sakota [149] đánh giá mô hình chăm sóc tích hợp tại Nhật Bản; Robertson [146] khảo sát mô hình tích hợp tại Anh, Đan Mạch, Phần Lan, Na Uy, Bắc Ai Len; Yi và cộng sự [175] phân tích mô hình 3 mô-đun tại Hàn Quốc (sinh hoạt hàng ngày, chăm sóc sức khỏe phù hợp, kết nối nguồn lực); Graham và cộng sự [111, 112] khảo sát 1.753 người cao tuổi tại 28 Làng và Scharlach [150] khảo sát 30 Làng tại Hoa Kỳ, khẳng định mô hình "Làng" thúc đẩy già hóa tại chỗ và gia tăng kết nối xã hội. Tại Việt Nam, Võ Thuấn và Phạm Văn Tư [58] phân loại 3 mô hình chăm sóc (Trung tâm bảo trợ xã hội, Nhà dưỡng lão tư nhân, Chăm sóc tại cộng đồng); Giang Thanh Long [32] điểm các mô hình chăm sóc tại gia đình; Nguyễn Văn Đồng [6] tổng kết mô hình Câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau theo Quyết định số 1533/QĐ-TTg và Quyết định 1336/QĐ-TTg tại Thanh Hóa với 4 mảng hoạt động (sức khỏe, sinh kế, giải trí - thể thao, truyền thông chính sách); Nguyễn Thị Thái Lan [29] nghiên cứu dịch vụ chăm sóc ban ngày tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.

Các yếu tố tác động đến năng lực tiếp cận dịch vụ: Yếu tố kinh tế và chi phí y tế được Murata và cộng sự [141] khảo sát trên 15.302 người cao tuổi tại Nhật Bản; Davis [99], Douthit và cộng sự [100] chứng minh thiếu bảo hiểm y tế là rào cản tài chính nghiêm trọng; Gu và cộng sự [113] phân tích nhu cầu tại các khu nhà ở giá rẻ Nam Kinh; các nghiên cứu tại Việt Nam [1, 45, 48, 51, 164, 183] chỉ ra người không có lương hưu gặp nhiều trở ngại tiếp cận dịch vụ. Về văn hóa và nhận thức, Gu [113] chỉ ra học vấn tương quan thuận với chủ động lập hồ sơ sức khỏe; Bùi Thị Thanh Hà [10] nêu hạn chế do nhận thức cộng đồng; Silva và cộng sự [153], Agli và cộng sự [78] phân tích vai trò của đức tin và tâm linh; Kim và cộng sự [125, 126] nghiên cứu người cao tuổi gốc Á tại Hoa Kỳ; Nguyễn Hữu Minh [37] ghi nhận đạo hiếu truyền thống; Nguyễn Hồi Loan và Trần Thu Hương [31] chỉ ra tâm lý cam chịu, trông chờ may rủi; Phạm Vũ Hoàng [21] tổng hợp 5 nhóm nhân tố ảnh hưởng chất lượng chăm sóc.

Cộng đồng cư dân sống trên mặt nước và giải pháp hỗ trợ: Nhóm nghiên cứu định cư trên nước gồm Callegaro [86] (các tuyến đường thủy tại Amsterdam, Berlin, Paris, London) và Naing và cộng sự [142] (nhà nổi tại hồ Lake, Nam Sulawesi). Nhóm nghiên cứu tái định cư lên bờ gồm Kluijtenaar [127] (chênh lệch thích ứng giữa hai thế hệ tại Hồng Kông do trình độ học vấn) và Tsang [163] (vấn đề bảo tồn tín ngưỡng, văn hóa bản địa). Tại Việt Nam, Nguyễn Thị Tám [47] nghiên cứu cư dân vạn chài sông Lô (Tuyên Quang); Trần Khắc Việt [72] nghiên cứu cư dân sông Lam (Nghệ An); Đoàn Văn Thắng [50] phân tích sự đứt gãy sinh kế sau tái định cư của ngư dân Hạ Long (Quảng Ninh); Hoàng Bá Thịnh [52] so sánh đời sống cư dân vạn đò tại Vân Đồn (Quảng Ninh) và Phú Vang (Thừa Thiên Huế). Riêng tại Huế, Nguyễn Mạnh Hà [12] và Nguyễn Xuân Hồng và cộng sự [22] mô tả cấu trúc cư trú thuyền bè biệt lập, cơ cấu dân cư phức tạp và tính bất ổn trong phát triển của vạn đò sông Hương.

Vị trí của luận án: Luận án giải quyết khoảng trống học thuật về sự hỗ trợ người cao tuổi vạn đò sông Hương sau cuộc di dân lịch sử năm 2010. Đây là công trình chuyên khảo đầu tiên trong chuyên ngành Công tác xã hội tại Việt Nam tiếp cận trực tiếp nhóm người cao tuổi vạn đò tái định cư, kết hợp khảo sát thực trạng và tiến hành thực nghiệm can thiệp nhóm có lượng giá.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung lý luận dựa trên việc định nghĩa và thao tác hóa các khái niệm: người cao tuổi; người cao tuổi vạn đò sông Hương tái định cư; hoạt động hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng; cộng đồng và cộng đồng tái định cư; tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản; công tác xã hội theo định nghĩa của Liên đoàn Nhân viên Công tác xã hội Quốc tế (IFSW) và nguyên lý "con người trong môi trường" (Person in Environment - PIE).

Ba lý thuyết nền tảng được vận dụng tích hợp:

1. Lý thuyết nhu cầu của Maslow (A. Maslow): Vận dụng mô hình 5 cấp bậc nhu cầu để phân tích thứ bậc ưu tiên của người cao tuổi vạn đò tái định cư. Nghiên cứu xem xét từ các nhu cầu thiết yếu bậc thấp (thu nhập, sinh kế, ăn ở, chăm sóc sức khỏe thể chất) đến các nhu cầu bậc cao (an toàn pháp lý, kết nối quan hệ xã hội, được tôn trọng và tự khẳng định bản thân trong cộng đồng mới).
2. Lý thuyết hệ thống sinh thái (Ecological Systems Theory): Đặt người cao tuổi vạn đò vào trung tâm của các tương tác đa tầng: vi hệ thống (quan hệ nội bộ gia đình, người chăm sóc, láng giềng trong khu tái định cư); trung hệ thống (mối liên kết giữa gia đình với trạm y tế phường, chi hội người cao tuổi, ban cán sự tổ dân phố); ngoại hệ thống (các quyết định quy hoạch đô thị, phân bổ kinh phí an sinh xã hội cấp thành phố/tỉnh); và vĩ hệ thống (tập quán văn hóa sông nước truyền thống, khung pháp luật và chính sách an sinh xã hội quốc gia).
3. Lý thuyết hoạt động của người cao tuổi (Activity Theory): Luận giải rằng mức độ thích ứng và sự hài lòng cuộc sống của người cao tuổi tỷ lệ thuận với mức độ tham gia vào các hoạt động có ý nghĩa. Sự đứt gãy hoạt động sông nước khi lên bờ làm gia tăng nguy cơ suy giảm chức năng xã hội; việc tái thiết lập các vai trò, công việc và hoạt động giao lưu nhóm giúp người cao tuổi giảm bớt cảm giác cô lập và thích ứng với môi trường sống trên cạn.

Khung phân tích nghiên cứu liên kết logic giữa đặc điểm nhân khẩu - xã hội của người cao tuổi vạn đò, các nhu cầu chưa được đáp ứng, hệ thống cung cấp dịch vụ (chính thức và phi chính thức), các rào cản tiếp cận và quy trình can thiệp thực nghiệm công tác xã hội nhóm.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp định tính và định lượng:

• Phương pháp phân tích tài liệu: Thu thập và xử lý các văn bản quy phạm pháp luật, quyết định tái định cư, báo cáo định kỳ của Ủy ban nhân dân (UBND) thành phố Huế, phường Hương Sơ, phường Phú Hậu, các số liệu thống kê hộ nghèo, cận nghèo.
• Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi cấu trúc: Thu thập dữ liệu định lượng trên mẫu khảo sát người cao tuổi tại hai khu tái định cư vạn đò phường Hương Sơ và phường Phú Hậu (đặc điểm mẫu trình bày tại Bảng 2.1).
• Phương pháp phỏng vấn sâu (PVS): Phỏng vấn trực tiếp người cao tuổi, thân nhân/người chăm sóc, cán bộ chính quyền phường, cán bộ Hội Người cao tuổi, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên và đại diện các tổ chức phi chính phủ.
• Phương pháp hỏi ý kiến chuyên gia: Tham vấn các nhà nghiên cứu xã hội học, giảng viên công tác xã hội và cán bộ quản lý chính sách nhằm hoàn thiện công cụ nghiên cứu và quy trình thực nghiệm.
• Phương pháp thực nghiệm mô hình công tác xã hội nhóm: Áp dụng nguyên lý nghiên cứu hành động có sự tham gia (Participatory Action Research - PAR) trong triển khai mô hình can thiệp nhóm thân chủ tại thực địa.

Nguồn dữ liệu bao gồm số liệu sơ cấp từ điều tra bảng hỏi, biên bản phỏng vấn sâu, hồ sơ quan sát quá trình can thiệp nhóm và số liệu thứ cấp từ cơ quan quản lý nhà nước địa phương.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa và phân tích 6 hướng nghiên cứu chính trong và ngoài nước: quan điểm và phương pháp hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng trong công tác xã hội; chính sách và huy động nguồn lực hỗ trợ; thiết kế mô hình và chương trình dựa vào cộng đồng; các yếu tố tác động đến năng lực tiếp cận và sử dụng dịch vụ; các nghiên cứu về công tác xã hội hỗ trợ người cao tuổi tại gia đình và cộng đồng; các nghiên cứu về cư dân sống trên mặt nước và giải pháp can thiệp. Chương 1 làm rõ các luận điểm về xu hướng chuyển dịch từ chăm sóc tập trung sang chăm sóc tích hợp tại cộng đồng (ICOPE), tư nhân hóa dịch vụ, đa dạng hóa nguồn lực xã hội và khẳng định việc thiếu vắng các nghiên cứu chuyên sâu về người cao tuổi vạn đò tái định cư tại Việt Nam.

Chương 2: Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 hoàn thiện hệ thống khái niệm công cụ, xây dựng khung phân tích nghiên cứu dựa trên sự kết hợp giữa Lý thuyết nhu cầu của Maslow (Sơ đồ 2.1), Lý thuyết hệ thống sinh thái và Lý thuyết hoạt động của người cao tuổi. Chương này thuyết minh chi tiết thiết kế nghiên cứu hỗn hợp: chọn mẫu điều tra bảng hỏi tại phường Hương Sơ và phường Phú Hậu (Bảng 2.1), quy trình phỏng vấn sâu đa nhóm khách thể, quy trình tham vấn chuyên gia và phương pháp tổ chức thực nghiệm can thiệp nhóm công tác xã hội theo nguyên lý nghiên cứu hành động có sự tham gia.

Chương 3: Đặc điểm khu tái định cư và đặc trưng của người cao tuổi vạn đò sông Hương tái định cư tại phường Hương Sơ và phường Phú Hậu, thành phố Huế

Chương 3 tái hiện bối cảnh hình thành và quá trình di dân lịch sử của cư dân vạn đò sông Hương (Sơ đồ 3.1, Sơ đồ 3.2), thống kê quy mô hộ gia đình và tỷ lệ hộ nghèo, cận nghèo qua các năm (Bảng 3.1, Bảng 3.2). Kết quả nghiên cứu chỉ ra các đặc trưng nổi bật của người cao tuổi vạn đò tại hai khu tái định cư:

• Trình độ học vấn: Tỷ lệ mù chữ và chưa học hết tiểu học chiếm đa số, có sự khác biệt rõ nét theo giới tính khi người cao tuổi nữ có mức độ tiếp cận giáo dục thấp hơn nam giới (Biểu đồ 3.1, Biểu đồ 3.2).
• Việc làm và thu nhập: Sự đứt gãy nghề chài lưới truyền thống buộc người cao tuổi chuyển sang các công việc giản đơn, bấp bênh trên bờ như nhặt ve chai, làm thuê, buôn bán nhỏ với số ngày làm việc không đều và thu nhập thấp (Biểu đồ 3.3, 3.4, 3.5, 3.6). Mức độ đáp ứng nhu cầu thiết yếu từ thu nhập cá nhân ở mức rất hạn chế (Bảng 3.3).
• Tình trạng cư trú và nhà ở: Khảo sát ghi nhận đánh giá về diện tích, chất lượng và mức độ hài lòng đối với căn nhà được cấp/xây dựng tại nơi ở mới (Bảng 3.4, Biểu đồ 3.7).
• Tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản: Tỷ lệ sử dụng nước sạch sinh hoạt, điều kiện vệ sinh môi trường tại khu dân cư còn nhiều bất cập (Bảng 3.5, Biểu đồ 3.8); các kênh tiếp nhận thông tin chính sách của người cao tuổi còn nghèo nàn, chủ yếu qua truyền miệng (Biểu đồ 3.9).

Chương 4: Thực trạng hoạt động hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng cư dân vạn đò sông Hương tái định cư ở phường Hương Sơ và phường Phú Hậu, thành phố Huế

Chương 4 phân tích cơ cấu nhu cầu và thực trạng cung ứng dịch vụ tại hai địa bàn nghiên cứu:

• Nhu cầu hỗ trợ: Nhu cầu khám chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe chiếm tỷ lệ cao nhất (Biểu đồ 4.1), tiếp đến là nhu cầu hỗ trợ sinh kế và tạo việc làm phù hợp sức khỏe (Biểu đồ 4.2), nhu cầu tham gia sinh hoạt đoàn thể, giải trí (Biểu đồ 4.3), và nhu cầu tư vấn pháp lý, giải quyết chế độ bảo trợ (Biểu đồ 4.4). Nhu cầu có sự phân hóa đáng kể theo các nhóm tuổi (Biểu đồ 4.16).
• Thực trạng các hoạt động hỗ trợ: Luận án tổng hợp 5 nhóm hoạt động chính (Bảng 4.1): y tế - sức khỏe (thăm khám định kỳ, cấp thẻ BHYT, lập hồ sơ quản lý sức khỏe - Biểu đồ 4.5, 4.6, 4.7; Bảng 4.2, 4.3); hỗ trợ sinh kế và việc làm (Bảng 4.4, Biểu đồ 4.8); hỗ trợ tham gia hoạt động xã hội (Bảng 4.5, Biểu đồ 4.9); trợ giúp pháp lý (Biểu đồ 4.10); và hỗ trợ giảm nhẹ thiên tai, dịch bệnh (Biểu đồ 4.11).
• Hệ thống cung cấp hỗ trợ: Tác giả phân lập hai hệ thống cung ứng (Bảng 4.6). Hệ thống chính thức gồm UBND phường, trạm y tế, Hội Người cao tuổi, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên (Biểu đồ 4.12). Hệ thống phi chính thức gồm gia đình, con cháu, họ hàng, láng giềng và các hội nhóm từ thiện (Biểu đồ 4.13). Người cao tuổi có xu hướng tìm kiếm sự giúp đỡ từ hệ thống phi chính thức trước khi tiếp cận hệ thống chính thức (Bảng 4.7, Bảng 4.8).
• Đánh giá hiệu quả và yếu tố ảnh hưởng: Cán bộ cơ sở đóng vai trò then chốt trong việc kết nối dịch vụ (Biểu đồ 4.14). Tuy nhiên, rào cản học vấn, thông tin, tâm lý e ngại và thiếu vắng dịch vụ công tác xã hội chuyên trách khiến các can thiệp chưa đáp ứng tương xứng với nhu cầu của người dân (Biểu đồ 4.15).

Bảng dưới đây tổng hợp các hợp phần hoạt động và chủ thể tham gia hỗ trợ theo dữ liệu luận án:

Hợp phần hỗ trợ	Nội dung hoạt động cụ thể	Chủ thể thực hiện chính
Y tế và chăm sóc sức khỏe	Khám sức khỏe định kỳ; cấp thẻ BHYT; lập hồ sơ quản lý sức khỏe người cao tuổi tại trạm y tế.	Trạm y tế phường, Trung tâm Y tế TP. Huế, Hội Người cao tuổi.
Việc làm và sinh kế	Trợ cấp xã hội; hướng dẫn tiếp cận vốn vay nhỏ; hỗ trợ vật phẩm sinh kế giản đơn.	UBND phường, Ngân hàng Chính sách xã hội, Hội Phụ nữ, Hội Nông dân.
Giao lưu và kết nối xã hội	Sinh hoạt chi hội người cao tuổi; chúc thọ, mừng thọ; thăm hỏi ốm đau; thể dục thể thao.	Hội Người cao tuổi, tổ dân phố, các đoàn thể địa phương.
Trợ giúp pháp lý, chính sách	Tuyên truyền pháp luật; hướng dẫn kê khai hồ sơ hưởng trợ cấp bảo trợ xã hội; tư vấn thủ tục hành chính.	Cán bộ Tư pháp - Hộ tịch, cán bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phường.
Giảm nhẹ rủi ro thiên tai, dịch bệnh	Cứu trợ khẩn cấp mùa mưa bão; phát khẩu trang, lương thực trong dịch bệnh Covid-19.	Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai địa phương, tổ chức từ thiện, hội bảo trợ.
Mạng lưới phi chính thức	Chăm sóc sinh hoạt hàng ngày; hỗ trợ tài chính trực tiếp; chia sẻ tinh thần, động viên tâm lý.	Vợ/chồng, con cháu trong gia đình, hàng xóm láng giềng trong khu tái định cư.

Chương 5: Thực nghiệm mô hình hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng cư dân vạn đò tái định cư của tỉnh Thừa Thiên Huế

Chương 5 trình bày việc xây dựng và triển khai thực nghiệm "mô hình tâm lý xã hội sẻ chia" thông qua phương pháp công tác xã hội nhóm tại khu tái định cư Hương Sơ:

• Quy trình thực nghiệm: Xác định mục tiêu, tiêu chí tuyển chọn thân chủ (Bảng 5.1, Bảng 5.2) và thu thập thông tin ban đầu của thành viên nhóm (Bảng 5.3). Thiết kế kế hoạch hoạt động nhóm (Bảng 5.4, Bảng 5.7) và huy động các nguồn lực hỗ trợ (Sơ đồ 5.1).
• Tiến trình sinh hoạt nhóm: Gồm giai đoạn bắt đầu (buổi 1 và 2: thiết lập mối quan hệ, quy ước nhóm, sắp xếp vị trí ngồi - Sơ đồ 5.2, Bảng 5.5); giai đoạn can thiệp (buổi 3 đến buổi 8: chia sẻ khó khăn cuộc sống, giải tỏa lo âu tâm lý, kết nối tương tác nhóm, xây dựng mạng lưới hỗ trợ lẫn nhau - Bảng 5.6, Bảng 5.8; Sơ đồ 5.3, 5.4, 5.5); và giai đoạn kết thúc, lượng giá (buổi 8: tổng kết chương trình - Bảng 5.11).
• Đánh giá kết quả thực nghiệm: Luận án đo lường sự khác biệt trước và sau can thiệp (Bảng 5.9, Bảng 5.12) và ghi nhận mức độ hài lòng của thành viên tham gia (Bảng 5.10). Kết quả cho thấy các thành viên có cải thiện tích cực về tâm lý, giảm mặc cảm, gia tăng mức độ gắn kết xã hội và chủ động tương tác với cộng đồng.
• Đề xuất mô hình và vai trò chuyên môn: Luận án mô tả các hệ thống nhân viên công tác xã hội có thể can thiệp (Bảng 5.13, Sơ đồ 5.6), quy trình các bước lập kế hoạch nhân rộng mô hình (Sơ đồ 5.7) và định hình vai trò chuyên nghiệp của nhân viên công tác xã hội: người kết nối nguồn lực, người điều phối nhóm, người tư vấn - tham vấn tâm lý, và người biện hộ quyền lợi cho người cao tuổi.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án kiểm chứng và vận dụng thành công sự kết hợp giữa Lý thuyết nhu cầu của Maslow, Lý thuyết hệ thống sinh thái và Lý thuyết hoạt động trong việc lý giải các vấn đề xã hội của nhóm người cao tuổi chịu tác động di dời từ sông nước lên cạn. Công trình cung cấp khung phân tích thực chứng về sự biến đổi tương tác xã hội và mức độ thích ứng môi trường của cư dân thủy diện hậu tái định cư trong ngành Công tác xã hội tại Việt Nam.

Về mặt thực tiễn, luận án mang lại các đóng góp cụ thể:

1. Phản ánh hệ thống dữ liệu thực nghiệm về thực trạng đời sống của người cao tuổi vạn đò sông Hương tại phường Hương Sơ và phường Phú Hậu: chỉ ra những bất cập về trình độ học vấn thấp, sự hụt hẫng sinh kế sau khi rời mặt nước, mức thu nhập không đảm bảo chi tiêu tối thiểu và các rào cản trong tiếp cận nước sạch, vệ sinh môi trường, y tế.
2. Làm rõ khoảng trống giữa nhu cầu trợ giúp rất lớn của người cao tuổi (về y tế, sinh kế, tâm lý, sinh hoạt xã hội) với việc triển khai các hoạt động hỗ trợ còn mang tính thụ động, thiếu tính chuyên nghiệp từ các hệ thống chính thức tại địa phương.
3. Thiết kế và vận hành thành công thực nghiệm "mô hình tâm lý xã hội sẻ chia" bằng phương pháp công tác xã hội nhóm gồm 8 buổi sinh hoạt, chứng minh hiệu quả can thiệp tâm lý - xã hội trong việc nâng cao tính tự lực, sự gắn kết và năng lực hòa nhập cộng đồng cho người cao tuổi tái định cư.
4. Đề xuất quy trình chuyển giao, nhân rộng mô hình câu lạc bộ/nhóm tự giúp nhau và xác lập vị trí, vai trò chuyên môn của nhân viên công tác xã hội trong can thiệp đa hệ thống (cá nhân, gia đình, nhóm, tổ chức và chính sách cộng đồng).

Các khuyến nghị và giải pháp đề xuất bao gồm:

• Đối với cấp tỉnh và thành phố Huế: Cần xây dựng các chính sách an sinh xã hội đặc thù cho các khu tái định cư cư dân vạn đò; bố trí nguồn kinh phí hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề phù hợp cho con em người cao tuổi để ổn định kinh tế hộ gia đình; hoàn thiện hạ tầng vệ sinh môi trường và nước sạch tại các khu tái định cư Hương Sơ, Phú Hậu.
• Đối với cấp cơ sở và trạm y tế: Tăng cường hoạt động thăm khám sức khỏe tại nhà cho người cao tuổi neo đơn, bệnh tật; đơn giản hóa thủ tục hành chính trong xét duyệt chế độ bảo trợ xã hội; phát huy vai trò của chi hội người cao tuổi và các đoàn thể địa phương.
• Đối với thực hành công tác xã hội: Đưa nhân viên công tác xã hội chuyên nghiệp vào làm việc tại cộng đồng hoặc phối hợp chặt chẽ với cán bộ văn hóa - xã hội phường; nhân rộng mô hình công tác xã hội nhóm theo quy trình đã thực nghiệm để tạo lập mạng lưới tự tương trợ bền vững.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Địa bàn khảo sát của luận án mới chỉ tập trung tại 2 khu tái định cư thuộc phường Hương Sơ và phường Phú Hậu của thành phố Huế, chưa mở rộng ra toàn bộ các điểm định cư cư dân vạn đò khác trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế.
• Tiến trình nghiên cứu thực địa và thu thập dữ liệu bị gián đoạn thời gian dài do ảnh hưởng của đại dịch Covid-19, dẫn đến thời gian thu thập dữ liệu định lượng và định tính phải tập trung trong một giai đoạn nhất định (từ tháng 04/2022 đến tháng 05/2023).
• Quy mô thực nghiệm mô hình công tác xã hội nhóm chỉ mới được tiến hành trên một nhóm thân chủ tại khu tái định cư phường Hương Sơ; chưa thực hiện theo dõi dọc sau can thiệp để đo lường tính bền vững lâu dài của các thay đổi hành vi và tâm lý.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh đối chiếu giữa các thế hệ cư dân vạn đò (người cao tuổi, người trung niên và thế hệ trẻ) tại các khu tái định cư để đánh giá toàn diện bức tranh chuyển đổi sinh kế và văn hóa.
• Tiếp tục nghiên cứu thực nghiệm mô hình chăm sóc tích hợp (ICOPE theo khuyến cáo của WHO) có sự phối hợp liên ngành giữa y tế cơ sở và nhân viên công tác xã hội tại các cộng đồng tái định cư nghèo.
• Đánh giá tác động dọc dài hạn của các can thiệp công tác xã hội nhóm và công tác xã hội cá nhân đối với người cao tuổi di cư/tái định cư sau nhiều năm sinh sống trên bờ.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại các giá trị ứng dụng cụ thể cho nhiều đối tượng:

• Đối với các cơ sở đào tạo, giảng viên và nghiên cứu sinh: Là tài liệu tham khảo chuyên ngành Công tác xã hội, Xã hội học, Nhân học xã hội và Chính sách công; cung cấp khung mẫu thực nghiệm phương pháp công tác xã hội nhóm (Group Work) tại cộng đồng yếu thế và kinh nghiệm vận dụng Lý thuyết hệ thống sinh thái, Lý thuyết hoạt động của người cao tuổi trong nghiên cứu can thiệp.
• Đối với các nhà hoạch định chính sách và chính quyền địa phương: Là nguồn cứ liệu thực chứng phục vụ xây dựng kế hoạch an sinh xã hội, chương trình mục tiêu quốc gia về già hóa dân số và công tác quy hoạch, quản lý xã hội sau tái định cư của UBND tỉnh Thừa Thiên Huế cũng như các địa phương có cư dân sống trên sông nước chuyển lên bờ định cư.
• Đối với cán bộ xã hội, nhân viên tổ chức phi chính phủ và mạng lưới đoàn thể cơ sở: Cung cấp hướng dẫn kỹ thuật chi tiết về tiến trình 8 buổi sinh hoạt nhóm thân chủ, các công cụ lượng giá trước - sau can thiệp và phương pháp tiếp cận dựa vào nguồn lực cộng đồng để chăm sóc, phát huy vai trò của người cao tuổi.

Câu hỏi thường gặp

1. Đối tượng và khách thể khảo sát chính của luận án là ai?
Đối tượng nghiên cứu là hoạt động hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng cư dân vạn đò tái định cư. Khách thể khảo sát trực tiếp là người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên sinh sống tại hai khu tái định cư Hương Sơ và Phú Hậu (thành phố Huế) đã chuyển từ thuyền lên bờ định cư trong giai đoạn 2009 - 2010, cùng gia đình họ, cán bộ địa phương và nhân viên các tổ chức hỗ trợ.

2. Ba lý thuyết nền tảng được tác giả sử dụng là gì và có vai trò như thế nào?
Tác giả vận dụng Lý thuyết nhu cầu của Maslow để phân tầng nhu cầu từ thiết yếu đến phát triển; Lý thuyết hệ thống sinh thái để đánh giá tác động tương hỗ giữa các cấp độ vi mô, trung mô, ngoại hệ và vĩ mô lên đời sống người cao tuổi; và Lý thuyết hoạt động của người cao tuổi để làm cơ sở thúc đẩy người cao tuổi tham gia tương tác nhóm nhằm thích ứng môi trường sống mới.

3. Đâu là những rào cản lớn nhất của người cao tuổi vạn đò sông Hương khi lên bờ tái định cư?
Văn bản chỉ ra các rào cản cơ bản gồm: tỷ lệ mù chữ và học vấn thấp; đứt gãy nghề nghiệp sông nước truyền thống trong khi thiếu kỹ năng làm việc trên cạn dẫn đến việc làm bấp bênh và thu nhập thấp; khó khăn tiếp cận dịch vụ nước sạch, vệ sinh môi trường; tâm lý mặc cảm, khép kín và thiếu hụt thông tin chính sách an sinh xã hội.

4. Quy trình thực nghiệm "mô hình tâm lý xã hội sẻ chia" ở Chương 5 diễn ra như thế nào?
Quy trình thực nghiệm áp dụng phương pháp công tác xã hội nhóm tại phường Hương Sơ, trải qua các giai đoạn: chuẩn bị và chọn lọc thân chủ; lập kế hoạch hoạt động; thực hiện can thiệp qua 8 buổi sinh hoạt nhóm có định hướng tương tác và hỗ trợ tâm lý; kết thúc và lượng giá kết quả thông qua so sánh các chỉ báo trước và sau thực nghiệm.

5. Vai trò của nhân viên công tác xã hội được đề xuất trong luận án bao gồm những nhiệm vụ gì?
Nhân viên công tác xã hội đóng các vai trò chuyên môn: người đánh giá nhu cầu, người kết nối thân chủ với các nguồn lực hỗ trợ chính thức và phi chính thức, người điều phối và trợ giúp các buổi sinh hoạt nhóm, người tư vấn tâm lý cá nhân và gia đình, và người biện hộ quyền lợi an sinh xã hội cho người cao tuổi.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trương Thị Yến là công trình nghiên cứu chuyên sâu về hoạt động hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng cư dân vạn đò tái định cư ở tỉnh Thừa Thiên Huế dưới lăng kính công tác xã hội. Tác giả đã kết hợp phân tích thực trạng các rào cản về kinh tế, y tế, văn hóa và tiếp cận dịch vụ với việc vận dụng tích hợp ba lý thuyết nền tảng gồm Lý thuyết nhu cầu của Maslow, Lý thuyết hệ thống sinh thái và Lý thuyết hoạt động của người cao tuổi. Điểm nhấn thực chứng của luận án là việc triển khai và lượng giá thành công thực nghiệm "mô hình tâm lý xã hội sẻ chia" gồm 8 buổi sinh hoạt nhóm tại khu tái định cư phường Hương Sơ. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ khoa học và thực tiễn có giá trị cho công tác hoạch định chính sách an sinh xã hội thích ứng già hóa dân số đối với các nhóm cư dân yếu thế sau tái định cư.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Trong chương này, nghiên cứu sinh tổng hợp các xu hướng nghiên cứu liên quan đến hỗ trợ NCT tại cộng đồng. Bao gồm: Nghiên cứu về quan điểm và phương pháp hỗ trợ NCT tại cộng đồng trong lĩnh vực công tác xã hội; Nghiên cứu về chính sách và huy động nguồn lực hỗ trợ NCT tại cộng đồng; Nghiên cứu về thiết kế mô hình và chương trình hoạt động hỗ trợ NCT tại cộng đồng; Nghiên cứu về những yếu tố tác động đến năng lực tiếp cận các dịch vụ và hoạt động hỗ trợ NCT tại cộng đồng; Nghiên cứu về hoạt động công tác xã hội trong hỗ trợ NCT tại gia đình và cộng đồng và các nghiên cứu liên quan đến hỗ trợ cộng đồng cư dân đã và đang sinh sống trên mặt nước. Trong quá trình phân tích nội dung của luận án, nghiên cứu sinh vận dụng các quan điểm, trích dẫn các ý kiến từ những công trình nghiên cứu này nhằm so sánh và giải thích vấn đề một cách phù hợp với mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án đặt ra. Các nghiên cứu về quan điểm và phương pháp hỗ trợ người cao tuổi tại cộng đồng trong công tác xã hội Các nghiên cứu chung thể hiện sự hỗ trợ NCT tại cộng đồng không chỉ riêng trong lĩnh vực công tác xã hội mà còn ở các lĩnh vực khác.

Trên thế giới, vấn đề hỗ trợ NCT tại cộng đồng đã được các nhà nghiên cứu thuộc các lĩnh vực Y học, Tâm lý học, Xã hội học chú ý từ những thập niên đầu tiên của thế kỷ 19 và càng thu hút mạnh mẽ các tác giả này khi bối cảnh già hóa dân số bắt đầu xuất hiện tại các quốc gia có nền kinh tế phát triển ở châu Âu. Chẳng hạn như từ lĩnh vực Y học, các công trình chủ yếu đề cập đến vấn đề hỗ trợ trong cộng đồng nhằm chăm sóc sức khỏe cho các bệnh nhân cao tuổi như nghiên cứu của Gyasi và các cộng sự [115] đã xem xét các hỗ trợ xã hội đa chiều như những yếu tố dự báo về việc sử dụng dịch vụ y tế của những người lớn tuổi sống trong cộng đồng. Nghiên cứu đã cung cấp một số bằng chứng cho thấy vai trò của các khía cạnh hỗ trợ xã hội đối với NCT sống trong cộng đồng, đặc biệt đối với những người lớn tuổi mắc các bệnh đi kèm hoặc các tình trạng thể chất khác có nguồn lực kinh tế xã hội hạn chế. Nghiên cứu này cũng 20 án tiến sĩ Hóa học đã nhấn mạnh đến sự định hình về chính sách xã hội và các chương trình can thiệp cho NCT trong bối cảnh hệ thống hỗ trợ chính thức đang hạn chế và sự hỗ trợ xã hội trong hệ thống không chính thức đang thay đổi nhanh chóng.

Trong một nghiên cứu khác của Jeste và các cộng sự [122] cũng nhấn mạnh đến phương pháp tiếp cận y tế nhằm thúc đẩy quá trình lão hóa thành công. Các tác giả này cho rằng NCT luôn thích sự già đi tại chỗ, điều này đòi hỏi sự hỗ trợ cộng đồng ở mức độ cao và cung cấp các dịch vụ hiện đang thiếu. Do đó, sự hỗ trợ thay vì tập trung vào cá nhân thì nên thay đổi theo các phương pháp tiếp cận dựa vào cộng đồng tập trung vào phòng ngừa sẽ trở nên cần thiết hơn. Hỗ trợ nhằm thúc đẩy lối sống lành mạnh và chăm sóc phòng ngừa để giúp NCT già đi tại chỗ một cách khỏe mạnh là quan điểm hỗ trợ từ góc độ y tế công cộng của các nghiên cứu này đặt ra.

Từ góc độ Tâm lý học và Xã hội học, quan điểm hỗ trợ NCT nhấn mạnh đến tầm quan trọng ngày càng tăng lên của mạng lưới xã hội và gia đình nhằm hướng đến xu hướng già hóa tích cực và già hóa tại chỗ. Hỗ trợ NCT sống tại cộng đồng thông qua các tương tác xã hội mang tính tích cực như nói chuyện với con cái, tập thể dục với bạn bè, tham gia vào các hội, nhóm có thể cải thiện tâm lý và giúp NCT thoát khỏi cảm giác căng thẳng, lo âu, thậm chí là trầm cảm ở tuổi già. Các chủ thể cung cấp sự hỗ trợ trong những mạng lưới này thường đến từ người bạn đời, hay những đứa con gần gũi trong gia đình hoặc người hàng xóm/bạn bè thân thiết [59, 89, 137, 144]. Quan điểm hỗ trợ NCT tại cộng đồng từ các nghiên cứu đã phân tích mặc dù được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, nhưng đều có chung nhận định: NCT là đối tượng cần được nhận sự hỗ trợ và cần thiết phải là sự hỗ trợ đa chiều.

Trong quan điểm của công tác xã hội, những nghiên cứu đã có cũng xác định NCT là một đối tượng yếu thế cần đến sự hỗ trợ xã hội [7, 30]. Các nghiên cứu trong và ngoài nước đã công bố gần đây đều cho rằng: NCT được coi là nhóm dễ bị tổn thương bởi những thay đổi liên quan đến vấn đề sức khỏe, tâm sinh lý, việc làm và thu nhập, lối sống và các quan hệ xã hội [10]. Những thay đổi này là một quá trình phức tạp mà NCT sẽ khó đối phó thành công nếu không có sự hỗ trợ của người khác [79]. Người có độ tuổi càng cao hay có vị trí kinh tế xã hội càng thấp thì nhu 21 án tiến sĩ Hóa học cầu hỗ trợ của họ lại càng lớn [167].

NCT cũng có xu hướng ngày càng cần và đòi hỏi nhiều hơn những dịch vụ xã hội, y tế và chăm sóc sức khỏe do mức sống đang ngày càng được nâng cao hơn so với trước đây [118]. Có thể thấy rằng, quan điểm hỗ trợ NCT từ góc độ công tác xã hội của các công trình nghiên cứu đã có đều tập trung vào việc giữ gìn hoặc nâng cao hoạt động và chất lượng cuộc sống của NCT. Cụ thể hơn, đây là cách tiếp cận giúp đỡ bản thân NCT vượt qua khó khăn trong việc duy trì cuộc sống sinh hoạt bình thường, hoặc có nguy cơ rơi vào tình trạng khó có thể duy trì trạng thái cân bằng trong gia đình [79]. Do đó, hỗ trợ NCT từ quan điểm của công tác xã hội hướng đến việc cung cấp nhiều dịch vụ hơn cho NCT và gia đình của họ, cũng như nên phát triển các dịch vụ mới ở hai cấp độ thực hành là: cá nhân và nhóm hoặc cộng đồng để đáp ứng đa dạng hơn các nhu cầu của NCT [166].

Các kết quả nghiên cứu ở Việt Nam về hỗ trợ NCT từ quan điểm của công tác xã hội cũng không nằm ngoài những kết luận đó. Mặc dù những nghiên cứu về công tác xã hội với NCT sống tại cộng đồng còn khá ít ở Việt Nam nhưng một số tác giả như Bùi Thị Thanh Hà, Nguyễn Văn Đồng cũng đều đồng ý rằng, thực hành công tác xã hội với NCT cần phải cung cấp đa dạng các dịch vụ hỗ trợ cho NCT và khuyến khích các hoạt động hỗ trợ của gia đình và cộng đồng trong công tác chăm sóc NCT hiện nay [6, 7, 10]. Thời gian gần đây, trước bối cảnh già hóa dân số không chỉ dừng lại ở các nước phát triển mà xu hướng này đã trở nên phổ biến trên toàn cầu, các nước đang phát triển cũng chịu ảnh hưởng bởi xu thế này. Các công trình nghiên cứu cũng vì thế, tập trung nhiều hơn về các hình thức hỗ trợ NCT phù hợp với tốc độ phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia.

Quan điểm hỗ trợ NCT tại cộng đồng đã được nhiều tác giả đề cập đến trong những công trình nghiên cứu hiện đại. Ví dụ như nghiên cứu của tác giả Siegler và cộng sự cho thấy sự cần thiết của việc cung cấp các dịch vụ hỗ trợ dựa vào cộng đồng thông qua việc hợp tác giữa các bác sỹ lâm sàng và nhân viên cộng đồng trong việc chăm sóc sức khỏe NCT hướng tới mục tiêu duy trì sức khỏe của bệnh nhân lớn tuổi và giúp họ sống an toàn trong cộng đồng [152]. Hình thức hỗ trợ NCT tại cộng đồng cũng đang là xu hướng bởi hình 22 án tiến sĩ Hóa học thức này đưa lại khá nhiều lợi ích đảm bảo an sinh xã hội trong phát triển bền vững ở những quốc gia có tình trạng dân số già, bao gồm cả những nước phát triển và đang phát triển. Đây cũng chính là quan điểm hỗ trợ NCT khá phổ biến ở các chính phủ.

Đơn cử như Nghị quyết 137 của Chính phủ Việt Nam cũng đề cập đến điều này khi yêu cầu nhân rộng mô hình câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau của NCT trên quy mô cả nước [70], hay tác giả Vũ Công Nguyên và cộng sự trong một nghiên cứu về “Người cao tuổi và sức khỏe tại Việt Nam” cũng nhắc đến Kế hoạch hành động quốc tế Madrid về NCT tại Hội nghị Thế giới lần thứ hai về việc các quốc gia nên cần thiết thay đổi thái độ, chính sách và thực hành để đáp ứng tiềm năng to lớn của sự già hóa dân số [38]. Ngoài ra, các công trình nghiên cứu trên thế giới cũng đề cập đến việc phát triển hệ thống hỗ trợ chăm sóc NCT tại cộng đồng. Một nghiên cứu gần đây của Gu và các cộng sự cho rằng chính phủ nên chú ý đến nhu cầu của NCT đối với các dịch vụ chăm sóc dựa vào cộng đồng và nên xây dựng hệ thống này bằng việc áp dụng cơ chế cạnh tranh thị trường nhằm tạo ra sự tham gia chăm sóc dựa vào cộng đồng trong đó có các chủ thể từ chính phủ, cộng đồng và gia đình [113], bởi không phải chính phủ nào cũng có thể đủ điều kiện kinh tế để tạo ra sự phúc lợi hoàn toàn trong hỗ trợ cho NCT, nhất là những đất nước đang phải đối mặt với tình trạng dân số già trong khi nền kinh tế vẫn chưa hẳn là giàu có. Một nghiên cứu khác của Xu và Chow công bố sau đó cũng đã nhấn mạnh việc hỗ trợ NCT tại cộng đồng nên được các quốc gia phát huy để tạo ra sự chia sẻ trách nhiệm giữa Nhà nước với các đối tác khác như gia đình, cộng đồng và xã hội [173].

Đối với phương pháp hỗ trợ NCT tại cộng đồng, nổi bật lên là xu hướng chăm sóc cộng đồng cho NCT (community care). Nghiên cứu của Loughran [135] đã bàn đến hai ý nghĩa của chăm sóc cộng đồng.