Chương 1: Những vấn đề lý luận về hiệu lực của ly hôn đối với con Chương 2: Nội dung hiệu lực của ly hôn đối với con theo Luật HN&GĐ Việt Nam năm 2014 Chương 3: Thực tiễn áp dụng pháp luật HN&GĐ về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn trong hoạt động xét xử của Tòa án. LUAN VAN CHAT LUONG download4 : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HIỆU LỰC CỦA LY HÔN ĐỐI VỚI CON 1. Khái niệm, đối tƣợng, nội dung, đặc điểm hiệu lực của ly hôn đối với con 1. Khái niệm hiệu lực của ly hôn đối với con - Khái niệm ly hôn: Hôn nhân được thiết lập trên cơ sở tự do, tự nguyện.
Tuy nhiên, trong quá trình chung sống, vì những nguyên nhân nhất định những mâu thuẫn giữa vợ chồng trở nên sâu sắc kéo dài không thể giải quyết được thì vấn đề ly hôn được đặt ra. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê nin, ly hôn là một mặt của quan hệ hôn nhân, nó là mặt trái, mặt bất thường của nhưng là một mặt không thể thiếu được của quan hệ hôn nhân khi quan hệ hôn nhân không tiếp tục tồn tại được. Bản chất của ly hôn “Chỉ là việc xác nhận một sự kiện: Cuộc hôn nhân này là một cuộc hôn nhân đã chết, sự tồn tại của nó chỉ là bề ngoài và giả dối” [39, tr.119] và “Tự do ly hôn tuyệt đối không có nghĩa là làm tan rã những mối liên hệ gia đình mà ngược lại, nó củng cố những mối liên hệ đó trên những cơ sở dân chủ, những cơ sở duy nhất có thể có và vững chắc trong một xã hội văn minh” [39, tr. Nam nữ tự do kết hôn và tự do ly hôn là nội dung quan trọng của nguyên tắc hôn nhân tự nguyện, tiến bộ đã được ghi nhận tại Điều 36 Hiến pháp năm 2013 và đã được cụ thể hóa tại mục 1 chương IV từ Điều 51 đến Điều 64 của Luật HN&GĐ năm 2014.
Tuy nhiên tự do ly hôn không phải là ly hôn một cách tùy tiện mà phải dựa vào những căn cứ luật pháp. Đứng trên quan điểm tiến bộ của chủ nghĩa Mác - Lê nin, Khoản 14 Điều 3Luật HN&GĐ Việt Nam năm 2014 quy định: “Ly hôn là việc chấm dứt quan hệ vợ chồng theo bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án”. Việc ly hôn của hai vợ chồng có thể do vợ hoặc chồng hoặc cả hai vợ chồng yêu cầu Tòa án giải quyết. Để ra quyết định hoặc bản án ly hôn theo yêu cầu của vợ, chồng,Tòa án căn cứ vào quy định tại Điều 56: “…Tòa án giải quyết cho ly hôn nếu có căn cứ về việc vợ, chồng có hành vi bạo lực gia đình hoặc vi phạm nghiêm trọng LUAN VAN CHAT LUONG download5 : add luanvanchat@agmail.com quyền, nghĩa vụ của vợ, chồng làm cho hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích của hôn nhân không đạt được.
Trước đây, hệ thống văn bản pháp luật HN&GĐ quy định do ly hôn làm chấm dứt quan hệ vợ chồng, màquan hệ vợ chồng này là quan hệ nhân thân gắn liền với người vợ, người chồng nên hôn nhân tan vỡ thì quyền yêu cầu Tòa án cho ly hôn chỉ dành cho chính người vợ, chồng trong quan hệ hôn nhân đó. Tuy nhiên Điều 51 Luật HN&GĐ năm 2014 đã mở rộng đối tượng được thực hiện quyền yêu cầu ly hôn ngoài vợ chồng bao gồm: “Cha, mẹ, người thân thích khác có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn khi một bên vợ, chồng do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi của mình, đồng thời là nạn nhân của bạo lực gia đình do chồng, vợ của họ gây ra làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, tinh thần của họ”. Như vậy, ly hôn là một sự kiện pháp lý làm chấm dứt quan vợ chồng khihôn nhân đã thực sự tan vỡ, quan hệ vợ chồng không thể tồn tại được nữa, doTòa án quyết định khi có yêu cầu của vợ, chồng hoặc của cả hai vợ chồng. - Khái niệm hiệu lực của ly hôn: Hiệu lực của ly hôn là một vấn đề mà pháp luật quy định cần phải giải quyết khi có sự kiện pháp lý xảy ra về vấn đề ly hôn.
Trong phán quyết của Tòa án thể hiện trong bản án hoặc quyết định có những nội dung về quyền cũng như nghĩa vụ bắt buộc các bên vợ, chồng (cha, mẹ của con) và những người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan (nếu có) phải thực hiện.Khi phán quyết ly hôn này có hiệu lực pháp luật thì những nội dung trong bản án, quyết định sẽ có tính chất ràng buộc giữa các bên, bắt buộc các bên thực hiện. Trong hầu hết các quyển Từ điển Tiếng Việt và Từ điển chuyên ngành Luật ở Việt Nam hiện nay đều không có mục từ “hiệu lực của ly hôn” mà chỉ có các từ khác gần với nó như “hiệu lực của các văn bản pháp luật” hay “hiệu lực pháp luật của di chúc”. Theo các Từ điển này này thì hiệu lực pháp luật nói chung “là tính bắt buộc thi hành của văn bản…”, “là giá trị pháp lý của văn bản…, hoặc (giá trị) áp dụng của văn bản đó,… thể hiện phạm vi tác động hoặc hoặc phạm vi điều chỉnh LUAN VAN CHAT LUONG download6 : add luanvanchat@agmail.com của văn bản về thời gian, không gian và về đối tượng áp dụng”.Khái niệm “hiệu lực của ly hôn” cũng không được tìm thấy trong một số từ điển của nước ngoài bằng tiếng Anh. Tuy vậy, trong quyển Từ điển Bách khoa pháp luật Hoa Kỳ có đưa ra định nghĩa về “hiệu lực” (valid): “Hiệu lực là sự ràng buộc; sự cưỡng chế pháp lý….203] Như vậy, trên phương diện giải thích thuật ngữ có thể thấy ở khái niệm “hiệu lực” có một dấu hiệu đặc trưng cơ bản đó là giá trị ràng buộc các bên phải thi hành nghiêm túc.
Đồng thời, như đã phân tích ở trên đối với khái niệm “ly hôn” - đó làmột sự kiện pháp lý làm chấm dứt quan vợ chồng do Tòa án quyết định bằng một phán quyết. Theo đó, chúng ta thấy khái niệm “hiệu lực của ly hôn” có hai dấu hiệu thể hiện bản chất của nó, đó là: (i) giá trị pháp lý của phán quyết ly hôn của Tòa án thông qua bản án hoặc quyết định giống như pháp luật; và (ii) hiệu lực ràng buộc mang tính cưỡng chế nhằm buộc các bên phải tôn trọng quyền và thực thi đầy đủ nghĩa vụ được thể hiện trong phán quyết đó. Giá trị pháp lý và hiệu lực ràng buộc các bên phải tôn trọng và thực hiện đúng là hai mặt không thể thiếu đối với hiệu lực của ly hôn. Trên cơ sở nhận thức bản chất của “hiệu lực của ly hôn”, tác giả xin đưa ra khái niệm “hiệu lực của ly hôn” như sau: Hiệu lực của ly hôn là giá trị pháp lý bản án hoặc quyết định cho ly hôn của Tòa án làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ của các bên (bao gồm vợ, chồng và những người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan), và giá trị pháp lý ràng buộc các bên phải tôn trọng và phải thi hành nghiêm túc các quyền và nghĩa vụ đó.
Việc nhận thức đúng khái niệm “hiệu lực của ly hôn” là cơ sở để tiếp cận các vấn đề khác có liên quan đến việc nghiên cứu quá trình tạo lập, xác nhận giá trị pháp lý và thực thi phán quyết của Tòa án. Khái niệm này cũng thể hiện rõ các yếu tố quan trọng mang tính bản chất hiệu lực của ly hôn, đó là căn cứ làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt các quyền và nghĩa vụ giữa các bên; đồng thời tạo ra sự ràng buộc pháp lý nhằm bắt buộc và bên tôn trọng và nghiêm túc thực hiện các quyền và nghĩa vụ đó. LUAN VAN CHAT LUONG download7 : add luanvanchat@agmail.com Thời điểm có hiệu lực của việc ly hôn là thời điểm có hiệu lực của bản án hoặc quyết định chấp thuận ly hôn của Tòa án. Bản án hoặc quyết định chấp thuận ly hôn có tác dụng thiết lập một tình trạng pháp lý mới không tồn tại trước đó cũng như thiết lập các quyền mới của bên này hoặc bên kia.
Tình trạng và các quyền đó phải được tôn trọng không chỉ bởi vợ và chồng trước đây mà cả bởi người thứ ba. Việc Tòa án nhân dân xét xử cho ly hôn do một bên yêu cầu hoặc công nhận thuận tình ly hôn sẽ dẫn đến những hậu quả pháp lý nhất định cho vợ chồng về nhân thân, tài sản và con. Đối với hệ quả nhân thân, quan hệ vợ chồng chấm dứt khi bản án hoặc quyết định ly hôn có hiệu lực pháp luật.Vợ và chồng có quyền kết hôn với người khác. Đối với hệ quả tài sản, khi ly hôn, các quan hệ tài sản của vợ chồng cũng chấm dứt.
Khối tài sản chung hình thành trong thời kỳ hôn nhân được chia theo yêu cầu của vợ, chồng. Nếu chưa tiến hành phân chia thì khối tài sản ấy thuộc sở hữu chung theo phần của vợ và chồng và chịu sự chi phối của các quy định thuộc luật chung về sở hữu chung theo phần: việc quản lý tài sản chung được thực hiện theo nguyên tắc thỏa thuận; chủ sở hữu chung có quyền yêu cầu chia tài sản chung mà không cần viện dẫn lý do như trước đây, khi chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân.Đối với hệ quả về con, việc ly hôn của vợ chồng không làm ảnh hưởng đến quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con mà vẫn tiếp tục được duy trì. - Khái niệm hiệu lực của ly hôn đối với con: Quan hệ pháp luật giữa cha mẹ và con được hình thành dựa trên sự kiện sinh đẻ hoặc sự kiện nuôi con nuôi được nhà nước công nhận làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con theo quy định của pháp luật. Quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ và con không phụ thuộc vào quan hệ hôn nhân hợp pháp hay không hợp pháp còn tồn tại hay chấm dứt của cha mẹ.
Trong mọi trường hợp quyền và nghĩa vụ không thay đổi vì yếu tố hôn nhân nhưng phương thức thực hiện có thể khác nhau sao cho phù hợp với từng hoàn cảnh cụ thể giữa cha mẹ và con. Quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ và con có thể được xem xét từ hai góc độ: LUAN VAN CHAT LUONG download8 : add luanvanchat@agmail.