Luận văn thạc sĩ về luật hôn nhân và gia đình ở Việt Nam: Thực tiễn áp dụng và thách thức hiện nay

Chuyên đề luật hôn nhân và gia đình tại Việt Nam: Thực tiễn và thách thức, tiếp cận liên ngành, kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng cao trong luật

• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Qué Anh
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật dân sự
• Đề tài: Nghiên cứu luật hôn nhân và gia đình tại Việt Nam: Thực tiễn và thách thức
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do lựa chọn đề tài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu đề tài
• 1.3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn
• 1.6. Bố cục của luận văn
• 2. PHẦN NỘI DUNG
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TẬP QUÁN, TẬP QUÁN TRONG LĨNH VỰC HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH VÀ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ VẤN ĐỀ NÀY
• 1.1. Khái quát chung về tập quán và tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình
• 1.2. Khái niệm tập quán
• 1.2.1. Khái niệm tập quán về hôn nhân và gia đình
• 1.2.2. Đặc điểm của tập quán về hôn nhân và gia đình
• 1.3. Áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình
• 1.3.1. Khái niệm áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình
• 1.3.2. Nguyên tắc, điều kiện áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình
• 1.3.3. Ý nghĩa của việc áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình
• 1.3.4. Quá trình phát triển của quy định pháp luật về áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình từ năm 2014 đến nay
• 1.3.5. Một số tập quán đặc sắc về hôn nhân và gia đình ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẬP QUÁN TRONG LĨNH VỰC HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN
• 2.1. Điều kiện đảm bảo cho việc áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình ở Việt Nam hiện nay
• 2.1.1. Điều kiện về cơ sở chính trị, cơ sở pháp luật
• 2.1.2. Điều kiện về cơ sở văn hóa - xã hội
• 2.1.3. Điều kiện về chủ thể áp dụng tập quán
• 2.1.4. Điều kiện về thể thức pháp luật và sự am hiểu tập quán về hôn nhân và gia đình của người dân
• 2.2. Thực tiễn áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình ở Việt Nam hiện nay
• 2.2.1. Đánh giá chung, một số hạn chế, bất cập
• 2.3. Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình ở Việt Nam hiện nay
• 2.3.1. Phương hướng hoàn thiện pháp luật về áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình
• 2.3.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái quát chung về tập quán và tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình

Tập quán là hiện tượng xã hội có từ lâu đời, gắn liền với các hoạt động của con người. Theo Rousseau, phong tục và tập quán là những quy tắc không thể thiếu trong đời sống của mỗi dân tộc. Tập quán được hình thành từ thói quen, được mọi người công nhận và tuân theo, thể hiện sự ổn định trong hành vi của cá nhân và cộng đồng. Tập quán có thể được phân loại thành tập quán cá nhân và tập quán xã hội. Tập quán cá nhân mang tính riêng biệt, trong khi tập quán xã hội có tính phổ biến và ảnh hưởng đến nhiều người. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa chúng có thể dẫn đến những xung đột trong hành vi và giá trị. Tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình không chỉ phản ánh những giá trị văn hóa mà còn là yếu tố quan trọng trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội. Từ đó, việc áp dụng pháp luật cần phải tôn trọng và phát huy những tập quán tốt đẹp, đồng thời loại bỏ những tập quán lạc hậu, không phù hợp với các nguyên tắc cơ bản của luật hôn nhân và gia đình. Điều này thể hiện sự cần thiết phải có một khung pháp lý rõ ràng để bảo vệ quyền lợi của các bên trong quan hệ hôn nhân và gia đình.

II. Thực tiễn áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình ở Việt Nam hiện nay

Thực tiễn áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình ở Việt Nam hiện nay đang gặp nhiều thách thức. Một số tập quán tốt đẹp được duy trì và phát huy, nhưng cũng tồn tại nhiều tập quán lạc hậu, gây ảnh hưởng tiêu cực đến quyền lợi của các thành viên trong gia đình. Đặc biệt, trong các cộng đồng dân tộc thiểu số, tập quán vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh các quan hệ hôn nhân. Tuy nhiên, sự khác biệt về văn hóa và phong tục giữa các dân tộc đã tạo ra những khó khăn trong việc áp dụng pháp luật. Đánh giá thực tiễn cho thấy, một số quy định pháp luật chưa được thực thi một cách đồng bộ, dẫn đến tình trạng một số tập quán không được công nhận hoặc bị lạm dụng. Để nâng cao hiệu quả áp dụng tập quán, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và cộng đồng trong việc giáo dục, tuyên truyền về pháp luật hôn nhân và gia đình, đồng thời khuyến khích việc áp dụng những tập quán tốt đẹp. Việc này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người dân mà còn góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.

III. Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật nâng cao hiệu quả áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình

Việc hoàn thiện pháp luật về áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình là cần thiết để đáp ứng yêu cầu thực tiễn hiện nay. Các kiến nghị bao gồm việc rà soát, điều chỉnh các quy định pháp luật liên quan đến tập quán, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng tập quán trong thực tiễn. Cần phải xây dựng một cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả áp dụng tập quán, từ đó có những điều chỉnh kịp thời. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật về hôn nhân và gia đình, giúp người dân hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong quan hệ hôn nhân. Ngoài ra, việc khuyến khích nghiên cứu, đào tạo về tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình cũng rất quan trọng, nhằm nâng cao nhận thức và hiểu biết của cộng đồng về vấn đề này. Tất cả những biện pháp này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng tập quán, bảo vệ quyền lợi của các bên trong quan hệ hôn nhân và gia đình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là quốc gia đa dân tộc với hơn 54 dân tộc cùng sinh sống, mỗi dân tộc có những phong tục, tập quán riêng biệt, đặc biệt trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình (HN&GĐ). Theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, tập quán về HN&GĐ được định nghĩa là các quy tắc xử sự có nội dung rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ hôn nhân và gia đình, được lặp đi lặp lại trong một thời gian dài và được thừa nhận rộng rãi trong một vùng, miền hoặc cộng đồng. Tuy nhiên, việc áp dụng tập quán trong thực tiễn còn nhiều thách thức do sự đa dạng văn hóa, sự khác biệt về nhận thức pháp luật và những tập quán lạc hậu tồn tại song song.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ khái niệm tập quán trong lĩnh vực HN&GĐ, phân tích các quy định pháp luật Việt Nam về tập quán và thực tiễn áp dụng tập quán trong lĩnh vực này, đặc biệt đối với đồng bào dân tộc thiểu số. Nghiên cứu cũng đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng tập quán trong thực tế. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các vùng miền có đông đồng bào dân tộc thiểu số tại Việt Nam, trong giai đoạn từ năm 2014 đến nay, gắn liền với việc thực thi Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 và các văn bản hướng dẫn liên quan.

Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện ở việc góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp, đồng thời loại bỏ các tập quán lạc hậu, không phù hợp với pháp luật và đạo đức xã hội. Nghiên cứu cũng hỗ trợ các cơ quan nhà nước trong việc áp dụng pháp luật một cách linh hoạt, phù hợp với đặc thù văn hóa từng vùng miền, góp phần xây dựng xã hội công bằng, văn minh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết pháp luật và tập quán: Tập quán được xem là một loại quy phạm xã hội, có vai trò bổ sung và hỗ trợ pháp luật trong điều chỉnh các quan hệ xã hội. Pháp luật và tập quán có mối quan hệ tương hỗ, trong đó pháp luật thừa nhận và phát huy các tập quán phù hợp, đồng thời loại bỏ các tập quán lạc hậu, trái với đạo đức xã hội.

• Lý thuyết văn hóa và xã hội học: Tập quán là sản phẩm của quá trình lịch sử, văn hóa và xã hội, phản ánh đặc điểm, giá trị và chuẩn mực đạo đức của cộng đồng dân cư. Sự đa dạng văn hóa của các dân tộc Việt Nam tạo nên hệ thống tập quán phong phú, đa dạng, có tính đặc thù vùng miền.

• Mô hình áp dụng pháp luật trong lĩnh vực dân sự: Áp dụng tập quán trong lĩnh vực HN&GĐ là một hình thức áp dụng pháp luật, được thực hiện khi pháp luật không quy định hoặc các bên không có thỏa thuận, với điều kiện tập quán phải phù hợp với nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự và luật HN&GĐ.

Các khái niệm chính bao gồm: tập quán, phong tục, tập quán về hôn nhân và gia đình, áp dụng tập quán, nguyên tắc áp dụng tập quán, tập quán tốt đẹp và tập quán lạc hậu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp khoa học kết hợp:

• Phương pháp phân tích: Phân tích các quy định pháp luật hiện hành về tập quán và áp dụng tập quán trong lĩnh vực HN&GĐ, đồng thời phân tích các tập quán điển hình của các dân tộc thiểu số.

• Phương pháp so sánh: So sánh các quy định pháp luật qua các thời kỳ (1959, 1986, 2000, 2014) và so sánh thực tiễn áp dụng tập quán giữa các vùng miền, dân tộc khác nhau.

• Phương pháp tổng hợp: Tổng hợp các kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn để đưa ra nhận xét, đánh giá và đề xuất giải pháp.

• Phương pháp chứng minh: Chứng minh vai trò và hiệu quả của việc áp dụng tập quán trong giải quyết các tranh chấp về HN&GĐ.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn bản pháp luật (Luật Hôn nhân và gia đình các năm 1959, 1986, 2000, 2014; Bộ luật Dân sự 2015), nghị định hướng dẫn, các nghiên cứu khoa học, luận án, bài viết chuyên ngành, và các báo cáo thực tiễn tại một số địa phương có đông đồng bào dân tộc thiểu số.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm các vụ việc xét xử tại Tòa án nhân dân các cấp liên quan đến áp dụng tập quán trong lĩnh vực HN&GĐ, các cuộc khảo sát, phỏng vấn cán bộ pháp luật và người dân tại các vùng miền. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu phi xác suất theo phương pháp thuận tiện và mẫu chuyên gia.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2019 đến 2020, tập trung thu thập và phân tích dữ liệu thực tiễn sau khi Luật Hôn nhân và gia đình 2014 có hiệu lực.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Khái niệm và vai trò của tập quán trong lĩnh vực HN&GĐ được pháp luật Việt Nam ghi nhận rõ ràng từ năm 2014. Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 định nghĩa tập quán về HN&GĐ là quy tắc xử sự có nội dung rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của các bên, được lặp đi lặp lại trong thời gian dài và được thừa nhận rộng rãi trong vùng, miền hoặc cộng đồng. Khoảng 85% các vụ việc dân sự về HN&GĐ tại các vùng dân tộc thiểu số có liên quan đến việc áp dụng tập quán.

2. Tập quán tốt đẹp góp phần bảo vệ bản sắc văn hóa và chuẩn mực đạo đức truyền thống của các dân tộc. Ví dụ, tập quán cưới hỏi của người Tày tại Cao Bằng, Lạng Sơn được tổ chức nghiêm ngặt, thể hiện sự tôn trọng tổ tiên và gia đình. Tập quán mẫu hệ của người Ê Đê thể hiện vai trò chủ đạo của phụ nữ trong gia đình, góp phần duy trì sự ổn định xã hội. Khoảng 70% người dân tại các vùng dân tộc thiểu số đánh giá tập quán là yếu tố quan trọng trong việc duy trì truyền thống.

3. Việc áp dụng tập quán trong giải quyết tranh chấp HN&GĐ giúp tăng hiệu quả và tính khả thi của pháp luật. Tòa án nhân dân các cấp đã áp dụng tập quán để giải quyết các vụ việc khi pháp luật chưa quy định cụ thể hoặc các bên không thỏa thuận. Tỷ lệ vụ việc áp dụng tập quán thành công chiếm khoảng 60% trong tổng số vụ việc dân sự về HN&GĐ tại các vùng dân tộc thiểu số.

4. Tồn tại các hạn chế trong thực tiễn áp dụng tập quán như sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật, nhận thức pháp luật của người dân còn hạn chế, một số tập quán lạc hậu vẫn tồn tại gây khó khăn cho việc áp dụng pháp luật. Khoảng 30% vụ việc gặp khó khăn do mâu thuẫn giữa tập quán và quy định pháp luật hoặc do thiếu hiểu biết pháp luật của các bên.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ sự đa dạng văn hóa và sự phát triển không đồng đều của các vùng miền, đặc biệt là vùng dân tộc thiểu số. Sự khác biệt về nhận thức pháp luật và tập quán dẫn đến việc áp dụng pháp luật chưa đồng nhất. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả nghiên cứu này làm rõ hơn vai trò pháp lý của tập quán theo quy định mới nhất của Luật Hôn nhân và gia đình 2014, đồng thời cung cấp số liệu thực tiễn hỗ trợ cho việc hoàn thiện pháp luật.

Việc áp dụng tập quán được minh họa qua các biểu đồ thể hiện tỷ lệ vụ việc áp dụng tập quán thành công theo từng vùng miền và so sánh với các năm trước. Bảng tổng hợp các tập quán đặc sắc của các dân tộc cũng giúp làm rõ sự đa dạng và giá trị văn hóa của tập quán trong lĩnh vực HN&GĐ.

Kết quả nghiên cứu khẳng định tập quán là công cụ bổ sung hiệu quả cho pháp luật, góp phần bảo vệ quyền lợi các bên, duy trì sự ổn định xã hội và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa pháp luật và tập quán để giải quyết các mâu thuẫn, đồng thời nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về áp dụng tập quán trong lĩnh vực HN&GĐ: Cần bổ sung, làm rõ các quy định về điều kiện, nguyên tắc áp dụng tập quán, đặc biệt là quy định về xử lý các tập quán lạc hậu. Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Bộ Tư pháp.

2. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kiến thức pháp luật và tập quán cho cán bộ pháp luật, đặc biệt là thẩm phán, cán bộ Tòa án: Nâng cao năng lực áp dụng tập quán trong xét xử các vụ việc dân sự về HN&GĐ. Thời gian thực hiện: liên tục hàng năm. Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân tối cao, các trường đào tạo luật.

3. Nâng cao nhận thức pháp luật và hiểu biết về tập quán cho người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số: Thông qua các chương trình tuyên truyền, giáo dục pháp luật tại địa phương, giúp người dân phân biệt tập quán tốt đẹp và lạc hậu, từ đó tự giác tuân thủ pháp luật. Thời gian thực hiện: liên tục. Chủ thể thực hiện: UBND các cấp, Sở Tư pháp, các tổ chức xã hội.

4. Xây dựng danh mục các tập quán tốt đẹp được phép áp dụng và các tập quán cần loại bỏ: Đây là cơ sở để các cơ quan nhà nước và người dân tham khảo khi giải quyết các tranh chấp về HN&GĐ. Thời gian thực hiện: 1 năm. Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp, Ủy ban Dân tộc.

5. Tăng cường phối hợp giữa các cơ quan nhà nước và cộng đồng dân cư trong việc áp dụng tập quán: Đảm bảo việc áp dụng tập quán phù hợp với thực tiễn, tránh xung đột pháp luật và tập quán. Thời gian thực hiện: liên tục. Chủ thể thực hiện: Tòa án, UBND, các tổ chức cộng đồng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên, học viên ngành Luật và các ngành xã hội: Luận văn cung cấp kiến thức chuyên sâu về tập quán và pháp luật trong lĩnh vực HN&GĐ, giúp nâng cao hiểu biết và kỹ năng nghiên cứu.

2. Cán bộ pháp luật, thẩm phán, luật sư: Tài liệu tham khảo hữu ích để áp dụng tập quán trong xét xử và giải quyết các vụ việc dân sự về HN&GĐ, đặc biệt tại các vùng dân tộc thiểu số.

3. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Giúp xây dựng, hoàn thiện chính sách, pháp luật về HN&GĐ phù hợp với đặc thù văn hóa và thực tiễn xã hội.

4. Các tổ chức xã hội, cộng đồng dân cư, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số: Hiểu rõ quyền lợi, nghĩa vụ trong quan hệ hôn nhân và gia đình, nhận thức đúng về tập quán và pháp luật, từ đó nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình là gì?
   Tập quán là các quy tắc xử sự có nội dung rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ hôn nhân và gia đình, được lặp đi lặp lại trong thời gian dài và được thừa nhận rộng rãi trong một vùng, miền hoặc cộng đồng. Ví dụ, tập quán cưới hỏi của người Tày là một hình thức tập quán được pháp luật thừa nhận.

2. Khi nào được áp dụng tập quán trong giải quyết các vụ việc về hôn nhân và gia đình?
   Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tập quán được áp dụng khi pháp luật không có quy định cụ thể và các bên không có thỏa thuận khác, đồng thời tập quán đó phải tốt đẹp, thể hiện bản sắc dân tộc, không trái với nguyên tắc và điều cấm của pháp luật.

3. Tập quán có vai trò gì trong việc bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc?
   Tập quán góp phần duy trì và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, chuẩn mực đạo đức của các dân tộc, giúp bảo vệ bản sắc văn hóa trong bối cảnh hội nhập và phát triển xã hội hiện đại.

4. Những khó khăn nào thường gặp khi áp dụng tập quán trong thực tiễn?
   Khó khăn gồm sự đa dạng và khác biệt về tập quán giữa các vùng miền, sự thiếu hiểu biết pháp luật của người dân, tồn tại các tập quán lạc hậu, và sự chưa đồng bộ trong hệ thống pháp luật dẫn đến mâu thuẫn khi áp dụng.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình?
   Cần hoàn thiện pháp luật, tăng cường đào tạo cán bộ pháp luật, nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân, xây dựng danh mục tập quán được phép áp dụng và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan nhà nước và cộng đồng dân cư.

Kết luận

• Tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình là quy tắc xử sự có nội dung rõ ràng, được pháp luật Việt Nam thừa nhận và bảo vệ, đặc biệt từ Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014.
• Tập quán góp phần bảo vệ bản sắc văn hóa, duy trì chuẩn mực đạo đức truyền thống và hỗ trợ pháp luật trong giải quyết các tranh chấp về HN&GĐ.
• Thực tiễn áp dụng tập quán còn tồn tại nhiều khó khăn do sự đa dạng văn hóa, nhận thức pháp luật và các tập quán lạc hậu.
• Cần hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực cán bộ và nhận thức pháp luật của người dân để phát huy hiệu quả áp dụng tập quán.
• Các bước tiếp theo bao gồm xây dựng danh mục tập quán được phép áp dụng, tổ chức đào tạo chuyên sâu và tăng cường tuyên truyền pháp luật tại các vùng dân tộc thiểu số.

Các nhà nghiên cứu, cán bộ pháp luật và cộng đồng dân cư cần phối hợp chặt chẽ để phát huy vai trò của tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, góp phần xây dựng xã hội công bằng, văn minh và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VE TẬP QUAN, TAP QUAN TRONG LĨNH VUC HON NHÂN VAGIA ĐÌNH VÀ QUY ĐỊNH PHÁP LUAT VIET NAM VE VẤN DE NÀY. Khái quát chung về tập quán và tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình Tập quán xuất hiện, tổn tại và gắn liễn với hoạt động của con người trên các lĩnh vực và có mặt tử rất sớm trong mọi giai đoạn phát triển của zã hội. Trong tác phẩm Bàn về khế woe xã hội, Rút-xô cho rằng phong tục, tập quan và truyền thống dao đức nói chung là du luân nhân dân, lã loại pháp luật quan. trọng: “Tuất ay mit ngày lai thêm sức mới, k hoặc tắt ngâm thi luật này thắp cho nó lại sáng lên, hoặc bỗ sung thay thé nó, duy trì cả dân tộc trong tinh than thé chế, lang lăng đưa sức manh của thói quen thay sức manh của quyền uy“? Giá trì của tập quán nằm ở tinh quy pham, nó bao đâm cho hành vi của cá nhân hoặc cộng đồng van hành trong trt tự nhất định Tuy nhiên, nhìn chung tập quán xuất hiện, tn tại mang tính tự phát, cục bộ và khó thay đổi.

Tap quan có nhiễu loại, bình thành ở nhiều cấp độ như cá nhân hoặc các thiết chế xã hội như lang, xóm, dân tộc, tôn giáo, độ tuổi. và có ý nghĩa khác nhau. ‘Tap quan của cá nhân Ja thói quen trong xử sự mang tính cá thể, la yêu tô thể hiện nhân cách vả lồi sông của con người. Tập quán xã hội mang tính phổ biển, rang buộc chung đối với nhiễu người và chi phi tới lối sông cũng như các hoạt động xã hội của từng cá nhân.

Tập quán cá nhân va tập quản sã hội không phải bao giờ cũng thống nhất mà nhiều khi có sự khác nhau về mục dich, nội dung va giá trị của sự điều chỉnh Ê Găng pÍc Bút - sẻ (893) Blvd Wal ức nN Thánh phố Hỗ Chí nh, 90, Tê Vương Lang (2001), “Php iit vì tập quin trong đều chà gom kệ hộp", Tp để Lat lọc Gỗ 30000),œ-31 LULL Khái niệm tập quán. Trong đời sông xã hội, thuật ngữ “tập quản “ gắn liên vả thường được sử dụng chung với thuật ngữ “phong tue “, đây lả hai khái niêm dùng để chỉ hai hiện tượng rất gần gũi nhau. Thực tế cho thấy không phải lúc náo cũng phân. biệt rach rồi được nội hàm của hai khái niêm này, đối với nhiều người, "phong tue” và “tập quản” được hiểu là có cùng một ý nghĩa, vi vậy mới hình thành nên thuật ngữ “phong tue đập quán” được sit dụng phổ biển hiện nay ding dé chỉ mốt thói quen được hình thành từ lâu, được mọi người công, nhận va làm theo, Hai thuật ngữ nay còn khá lẫn lộn vẻ khái niệm và cách hiểu, sét về bản chất thi “phong tue” và “tap quán ” là hai thuật ngữ độc lêp để chỉ thối quen & các mức độ khác nhau.

Để hiểu được khái niệm “fập quán”. cần đặt nó trong mối quan hệ với khái niêm “phong tue", thông qua nhiễu cách hiểu, từ đó tim ra sự khác biệt giữa hai khái niềm này, * Dưới góc độ ngôn ngữ học, khái niệm phong tục, tập quán được "Phong tục là lỗi sống thói quen đã thành nền nếp, được mọi người công nhận, tuân theo. Tập quán là thói quen hình thành từ lâu trong đời sông, được mọi người làm theo "^ “Phong” là lễ thói, nếp sống, thói quen, chỉ một thói quen đã ăn sâu vào tiêm thức, chi phối hảnh vi, tinh cảm, cách sông của mỗi người, được dư luận xã. hội thừa nhân, “fc” la thối quen lâu đời, có thể là thói quen tốt hoặc sấu.

"Tập “gián” 1a làm nhiều, rên luyện (t@p) thành thói quen (quán) Thới quen hiểu theo ngiấa của Tiếng Việt chính lá hoạt đông do lấp đi lấp lại lâu ngày thánh quen, khó thay đổi, còn hiểu theo ngôn ngữ tâm lý thì “thói quan là một thải độ tâm Tay hành vi, do kmh nghiệm tao riên, làm cho Nguyễn Như Ý (999) hi bên, Bo từ đn nống Việt, Nob Vínhoi tông ta, Bà Nộit 1339 1508 10 cơn người để từng phd với một số tình imdng, một bộ phận ứng xử đã trở thành te động. một bộ phận vẫn có tỉnh cách hữu ÿ "Ê. Qua những nhân định trên cóthé thay rằng, khái niêm phong tục, tép quán theo cách định nghĩa của ngôn ngữ học đều là những thói quen, không có nhiễu sự khác biệt. Chính vi vay, có tác gia chỉ định nghĩa một cách chung chung về phong tục, tập quán ma không hé có sự phân biệt, chia tách hai khái niém nay: "Phong tuc tập quán là những quy wóc vê đời.

ing thường ngày, được người dân tuân thủ, Tập đi lặp lại thành thôi quen, néu ai làm trái với phong tue, tập quán thì bị xã hội chẽ cười, đi nghĩ, thâm chi bt dự luận lên ân công đẳng xa lánh" Š hay "Phong tục tập quán là những thỏi quen. hành vi ding vie đã hình thành từ lâu đồi được mot người hiên thi”? * Dưới góc đô triết hoc, khái niệm phong tục, tập quan lại được hiểu là hai khái niệm khác nhau, song có môi quan hệ hữu cơ, gắn bó mật thiết với nhau: - Phong tục là: “Những đặc điểm hành vì của một công đồng xã hội nào 46 của con người và pin thuộc vào tâm If xã lội; những phong tuc độc đáo tôn tại trong những điều kiện của một hình thái xã hội nhất ãinh hoặc tiêu biểu cho dao đức của một tập thé, giai cấp, dân tộc nào đó. Phong tuc bộc lộ nội dung của hành vì thực tổ, chứ không bộc lộ những yêu cẩu dao đức cẩn hướng tới. Vi sự tồn tại của các giai cấp, các tầng lớp xã hội.

vị trí của họ trong hệ thông sẵn xuất xã hôi, trình độ văn hỏa của họ là khác nha, cho nên phong tuc cũng khác nhan "Ÿ - Tap quán là. “Những cách xử sự lấp di lặp lai, tiới quen của con người trong những tình thé nhất định. Tập quán có bao gồm những thủ pháp trong Văn - Tragtì ` Nggẫn ade Vii (990- Cait,nt ý, he Ngọ m nghiên cit Bd em, Ba Nội 285 hn Palin ht he cá ức ngườidP * Ngô Đức Muh 2003), Nn, Nhô hoa học xã hột H Nội 70 Bu Tu fing 2007), Ngwinte i ng phong te tp nến tang tiên nhận và ga đờhnhànc ốc đồ góc, apc oe (G300), 46. "matin mọc của Tiên Xổ (1986), Bin dich ing Việt có sin dia, bổ ang, Nob Trấn bộ, Hô Se chật H Nội 450, u lao động được mot người thừa nhận, những hình thức quan hệ phỗ bién trong một xã hội nhất dimh giữa người với người trong sinh hoạt hằng ngày và trong gia đình những nghi 18 ngoại giao và tôn giáo, và những hành đông lặp đi lặp lại khác phân ánh những đặc điểm trong cuộc sống của các bộ lac, giai cấp, dân tộc.

Cả phong tục của xã hội cing được biểu hiện trong tập quan. Tập quán được hình thành trong lịch sữ. Các tập quản có site mạnh của một thôi quen xã hội và ảnh hưởng dén hành vĩ của con người ”.® ‘Tap quán là sản phẩm của moi quan hệ giữa con người với con người, va không thể không xuất hiện khi lợi ich của con người luôn luôn tiêm ẩn nguy. cơ tranh chấp ma đời hỏi phải được giải quyết thöa đáng, để làm bình ôn lại các mối quan hệ bị phá vỡ bởi tranh chap.

Sản phẩm ấy được tạo thành và tồn tại ở những cộng đông xác định tong một thời gian đài vả mang sắc thái riêng. của từng cộng đồng, Phong tục tén tại chủ yéu thông qua thực hanh xã hội để qua đó nó được truyền lại cho các thé hệ sau. Phong tục sẽ trỡ thành tap quản tương đối bên vững khi va chỉ khi nó thda mãn những điều kiên nhất định và qua đỏ phản ánh tính thống nhất của công đồng, được nhìn nhận, đánh giá ở khía canh dao đức. Như vay, tập quán la khái niêm được thừa nhân ở mức đô cao hơn, ngiấa là từ thói quen (lôi sống, cách sông hay hoạt đông do lặp di lấp lại lâu ngay thành quen, khó thay đổi) đã trở thành quy tắc xử sự chung (những điển quy đính ma mọi người phải tuân theo trong một hoạt động chung nào đồ) * Dưới góc độ pháp lý, tập quản được coi như mét loại quy phạm zã hội, 1ã mit loại quy tắc xử sự được hình thảnh trên cơ sỡ thói quen, có nội dung rổ rang, được thửa nhân trong đời sing zã hội của một công đồng người, được cộng đồng nơi tập quán đó ton tại lẫy lam chuẩn mực để thực hiện, điều chỉnh, đánh giá hành vi của các thành viên trong công đồng.

Ti din học ca Tiên Xổ (1986), Bin đa tổng Vật có sa đa, hỗ sing, Nb Tin bộ, ID Sự chật HANG 24 12 ‘Voi tư cách là một loại nguén của pháp luật, tập quán còn được gọi 'iuật' tue" hay “Tục 18” é phân biệt với các loại nguén pháp luật khác, trong ngôn. ngữ pháp lý hiến đại, người ta thường sử dung thuất ngữ “tập quán pháp ”ma tiếng Anh gọi là "Customary law” dé chi tập hợp các quy tắc tập quán. Theo cách nhìn của các nhà nghiên cứu văn hóa, luật tục về cơ bản lá một kho tang kiến thức bản địa về ứng zử và quản lý công đồng, tuy nhiên ở đó còn chứa đựng những giá trị nhiễu mặt: Ngôn ngữ va tư duy, bản sắc văn héa, văn học và chữ viết, tôn giáo, tin ngưỡng, Qua những cach hiểu theo nhiều góc độ trên, có thé đưa ra khái niệm về phong tục, tập quán như sau: ~ Phong tục: La toàn bộ những hoat động sống của con người được hình hành trong quá trình lịch sit và ôn đinh thành nễ nép, được công đồng thừa. nhận, truyền từ thế hệ này sang thé hệ khác.

Phong tục không mang tính cổ inh, bắi buộc nue nghỉ tức, nghủ lễ, nlumg cling Không ty tiên niue hoạt động sống thường ngày. - Tap quản: Là những quy tắc xử swe được hình thành và lập đi lặp lai nhiều lẫn trong một thời gian đài, được thừa nhận và áp ching rộng rãi trong một vùng, miền, dân tôc, cộng đồng dân cue 112. Khéi niệm tập quản về hôn nhân và gia dink hi nói đến tập quán vẻ một lĩnh vực nhất định, chính 1a nói đến những, quy tắc xử sự có nội dung diéu chỉnh các quan hệ xã hội hình thành trong lĩnh "vực đỏ được lặp di lặp lại trong một thời gian dai, được thừa nhận va áp dung xông rấ trong một vùng, miễn, dân tốc, cộng đồng dân cư ‘Theo cách hiểu nay, tập quán về HN&GĐ co thé được hiểu la những quy.