Các Số Đo Dịch Tễ Học: Khái Niệm và Ứng Dụng

Các đơn vị đo dịch tễ học là công cụ thiết yếu trong nghiên cứu sức khỏe cộng đồng. 57 trang · Trường Đại Học Y Dược Cần Thơ · 2018.

• Tác giả: Bs. Lâm Nhựt Anh
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Dịch Tễ Học
• Đề tài: Hiểu Biết Về Các Đơn Vị Đo Dịch Tễ Học
• Loại tài liệu: Bài Giảng
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Cần Thơ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Các Đơn Vị Đo Dịch Tễ Học Quan Trọng

Các đơn vị đo dịch tễ học là công cụ thiết yếu trong nghiên cứu sức khỏe cộng đồng. Chúng giúp xác định tỷ lệ mắc bệnh, tỷ lệ tử vong và các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe. Việc hiểu rõ về các đơn vị này không chỉ giúp các nhà nghiên cứu mà còn hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách trong việc đưa ra quyết định đúng đắn. Các đơn vị đo này bao gồm tỷ số, tỷ lệ và tỷ suất, mỗi loại có cách tính và ứng dụng riêng.

1.1. Định Nghĩa Các Đơn Vị Đo Dịch Tễ Học

Các đơn vị đo dịch tễ học bao gồm tỷ số, tỷ lệ và tỷ suất. Tỷ số là một phân số không có liên hệ giữa tử số và mẫu số. Tỷ lệ là một phần trong mẫu số, trong khi tỷ suất bao gồm yếu tố thời gian. Mỗi đơn vị có vai trò quan trọng trong việc phân tích tình trạng sức khỏe của quần thể.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Các Đơn Vị Đo Dịch Tễ Học

Các đơn vị đo dịch tễ học giúp xác định quy mô và mức độ của các vấn đề sức khỏe. Chúng cung cấp thông tin cần thiết để theo dõi sự thay đổi trong tình trạng sức khỏe của cộng đồng. Việc sử dụng chính xác các đơn vị này có thể dẫn đến những quyết định y tế hiệu quả hơn.

II. Các Vấn Đề Thách Thức Trong Đo Lường Dịch Tễ Học

Việc đo lường các chỉ số dịch tễ học không phải lúc nào cũng đơn giản. Có nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến độ chính xác của các đơn vị đo dịch tễ học. Những thách thức này bao gồm sự thay đổi trong quần thể, sự không đồng nhất trong cách thu thập dữ liệu và các yếu tố môi trường. Những vấn đề này cần được giải quyết để đảm bảo tính chính xác và đáng tin cậy của các kết quả nghiên cứu.

2.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Đo Lường

Các yếu tố như sự thay đổi trong quần thể, điều kiện sống và thói quen sinh hoạt có thể ảnh hưởng đến các chỉ số dịch tễ học. Việc không đồng nhất trong cách thu thập dữ liệu cũng có thể dẫn đến sai lệch trong kết quả. Do đó, cần có các phương pháp chuẩn hóa để cải thiện độ chính xác.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Thu Thập Dữ Liệu

Việc thu thập dữ liệu cho các đơn vị đo dịch tễ học thường gặp khó khăn do thiếu thông tin hoặc sự không hợp tác từ người dân. Điều này có thể dẫn đến việc thiếu sót trong dữ liệu và ảnh hưởng đến kết quả nghiên cứu. Cần có các chiến lược hiệu quả để khuyến khích sự tham gia của cộng đồng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Dịch Tễ Học Hiệu Quả

Để đo lường các chỉ số dịch tễ học một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp. Các phương pháp này bao gồm nghiên cứu đoàn hệ, nghiên cứu bệnh chứng và nghiên cứu cắt ngang. Mỗi phương pháp có ưu điểm và nhược điểm riêng, và việc lựa chọn phương pháp phù hợp là rất quan trọng để đạt được kết quả chính xác.

3.1. Nghiên Cứu Đoàn Hệ

Nghiên cứu đoàn hệ là phương pháp theo dõi một nhóm người trong một khoảng thời gian dài để xác định mối quan hệ giữa yếu tố nguy cơ và bệnh tật. Phương pháp này giúp cung cấp thông tin chi tiết về sự phát triển của bệnh trong quần thể.

3.2. Nghiên Cứu Bệnh Chứng

Nghiên cứu bệnh chứng so sánh những người mắc bệnh với những người không mắc bệnh để xác định các yếu tố nguy cơ. Phương pháp này thường được sử dụng để tìm hiểu nguyên nhân của các bệnh lý cụ thể.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Các Đơn Vị Đo Dịch Tễ Học

Các đơn vị đo dịch tễ học không chỉ có giá trị trong nghiên cứu mà còn trong thực tiễn y tế. Chúng giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu chính xác. Việc áp dụng các chỉ số này trong các chương trình sức khỏe cộng đồng có thể cải thiện tình trạng sức khỏe của quần thể.

4.1. Ứng Dụng Trong Chính Sách Y Tế

Các chỉ số dịch tễ học được sử dụng để xây dựng các chính sách y tế hiệu quả. Chúng giúp xác định các vấn đề sức khỏe cần ưu tiên và phân bổ nguồn lực hợp lý. Việc sử dụng dữ liệu chính xác có thể dẫn đến những cải thiện đáng kể trong sức khỏe cộng đồng.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Dịch Tễ Học

Kết quả từ các nghiên cứu dịch tễ học cung cấp thông tin quan trọng về tình trạng sức khỏe của quần thể. Những thông tin này có thể được sử dụng để phát triển các chương trình can thiệp và phòng ngừa bệnh tật hiệu quả.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Các Đơn Vị Đo Dịch Tễ Học

Tương lai của các đơn vị đo dịch tễ học hứa hẹn sẽ có nhiều tiến bộ với sự phát triển của công nghệ và phương pháp nghiên cứu mới. Việc áp dụng công nghệ thông tin và phân tích dữ liệu lớn sẽ giúp cải thiện độ chính xác và hiệu quả trong việc đo lường các chỉ số dịch tễ học. Điều này sẽ mở ra nhiều cơ hội mới trong nghiên cứu và quản lý sức khỏe cộng đồng.

5.1. Xu Hướng Mới Trong Nghiên Cứu Dịch Tễ Học

Các xu hướng mới trong nghiên cứu dịch tễ học bao gồm việc sử dụng công nghệ thông tin và phân tích dữ liệu lớn. Những công nghệ này giúp thu thập và phân tích dữ liệu một cách nhanh chóng và chính xác hơn, từ đó cải thiện chất lượng nghiên cứu.

5.2. Tương Lai Của Các Đơn Vị Đo Dịch Tễ Học

Tương lai của các đơn vị đo dịch tễ học sẽ phụ thuộc vào khả năng áp dụng các công nghệ mới và cải tiến phương pháp nghiên cứu. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong việc theo dõi và đánh giá tình trạng sức khỏe của cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu học thuật "Bài giảng: Các số đo Dịch tễ học" do Bs. Lâm Nhựt Anh biên soạn, trực thuộc Bộ môn Dịch tễ học, Khoa Y tế Công cộng, Trường Đại học Y Dược Cần Thơ. Trong chương trình đào tạo y khoa và y tế công cộng, Dịch tễ học là môn học cơ sở chuyên ngành bắt buộc, cung cấp phương pháp luận nghiên cứu định lượng về tần số, sự phân bố và các yếu tố quyết định tình trạng sức khỏe hoặc biến cố liên quan đến sức khỏe trong các quần thể xác định. Bài giảng này giữ vị trí trọng tâm ở giai đoạn đầu của học phần, thiết lập nền tảng toán học và chỉ số dịch tễ học trước khi sinh viên tiếp cận các thiết kế nghiên cứu nâng cao.

Mục tiêu học tập của tài liệu được xác định theo 3 chuẩn đầu ra định lượng:

1. Trình bày các khái niệm về đơn vị đo lường: tỷ số, tỷ lệ, tỷ suất.
2. Trình bày các chỉ số đo lường tình trạng mắc bệnh, tử vong và các chỉ số đo lường kết hợp nhân quả.
3. Thực hiện tính toán và phiên giải chính xác ý nghĩa dịch tễ học của các đơn vị đo dùng trong mô tả bệnh trạng, tử vong và mối liên kết nhân quả.

Cấu trúc giáo trình vận hành theo trình tự logic quy chuẩn: đi từ các đơn vị đo tần số toán học trừu tượng (tỷ số, tỷ lệ, tỷ suất) đến việc ứng dụng chuyên biệt vào đo lường gánh nặng sức khỏe (tần số mắc bệnh, tần số tử vong) và phát triển thành các công cụ phân tích quan hệ tiếp xúc - bệnh tật (nguy cơ tương đối, tỷ số chênh, nguy cơ quy thuộc). Điểm đặc sắc của tài liệu là tính chuẩn hóa cao về mặt toán học dịch tễ, kết hợp trực tiếp giữa biểu thức công thức, bảng ma trận phân loại $2 \times 2$ và dữ liệu thực tế tại Việt Nam (như số liệu thực địa tại Cần Thơ và thống kê tử vong toàn quốc năm 2017).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung tài liệu được cấu trúc thành 4 phần kiến thức chuyên môn nối tiếp:

1. Giới thiệu về các đơn vị đo tần số toán học cơ bản: Định nghĩa và phân biệt bản chất của ba phân số dịch tễ:

   • Tỷ số (Ratio): Phân số $\frac{x}{y}$ trong đó tử số không liên hệ với mẫu số, giá trị từ $0$ đến $\infty$ (ví dụ: tỷ số giới tính nam/nữ).
   • Tỷ lệ (Proportion): Phân số trong đó tử số là một phần cấu thành của mẫu số, cùng đơn vị đo lường, giá trị từ $0$ đến $1$ ($0%$ đến $100%$) (ví dụ: tỷ lệ nhiễm Vibrio cholerae trong quần thể tiêu chảy cấp).
   • Tỷ suất (Rate): Phân số đo lường sự thay đổi của một đại lượng theo thời gian, mẫu số chứa đơn vị người - thời gian nguy cơ, giá trị từ $0$ đến $\infty$ (ví dụ: tốc độ phát sinh tật khúc xạ ở sinh viên).

2. Các đơn vị đo tần số mắc bệnh (Morbidity Measures):

   • Quần thể nguy cơ (Population at risk): Tập hợp những cá thể khỏe mạnh ban đầu nhưng có khả năng phát triển thành bệnh đang nghiên cứu (ví dụ: công nhân khai thác đá đối với bệnh bụi phổi, công nhân ắc quy đối với nhiễm độc chì).
   • Tỷ lệ hiện mắc (Prevalence - P): Xác định quy mô bệnh tật tại một thời điểm (Point prevalence) hoặc trong một khoảng thời gian (Period prevalence) bằng công thức: $$P = \frac{\text{Số ca bệnh hiện có trong quần thể}}{\text{Tổng số dân hiện tại của quần thể}}$$
   • Tỷ suất mới mắc / Mật độ phát sinh (Incidence Rate - IR): Đo lường tốc độ xuất hiện ca bệnh mới: $$IR = \frac{\text{Số ca mới mắc bệnh trong một khoảng thời gian xác định}}{\text{Tổng đơn vị người - thời gian theo dõi của quần thể nguy cơ}}$$
   • Tỷ lệ mới mắc tích lũy (Cumulative Incidence - CI): Đo lường nguy cơ cá thể mắc bệnh trong giai đoạn xác định: $$CI = \frac{\text{Số người mới mắc bệnh trong khoảng thời gian xác định}}{\text{Số người không mắc bệnh trong quần thể nguy cơ khi bắt đầu}}$$

3. Các đơn vị đo tần số tử vong (Mortality Measures):

   • Tỷ suất tử vong thô (Crude Death Rate - CDR): Tính toán tử vong trên quy mô dân số giữa kỳ.
   • Tỷ suất tử vong đặc trưng (Specific Mortality Rates): Phân tầng theo nguyên nhân (tai nạn giao thông), nhóm tuổi (trẻ dưới 5 tuổi) và giới tính (nam, nữ).
   • Tỷ số tử vong trên trường hợp bệnh (Death-to-Case Ratio - DCR) và Tỷ suất chết - mắc (Case Fatality Rate - CFR): Đánh giá độc lực và mức độ nghiêm trọng của bệnh trạng.

4. Các số đo kết hợp nhân quả và tác động (Measures of Association and Impact):

   • Tỷ số nguy cơ (Risk Ratio / Relative Risk - RR) trong nghiên cứu đoàn hệ (Cohort study): $$RR = \frac{IRe}{IRo} = \frac{CIe}{CIo} = \frac{\frac{a}{a+b}}{\frac{c}{c+d}}$$
   • Tỷ số chênh (Odds Ratio - OR) trong nghiên cứu bệnh - chứng (Case-control study): $$OR = \frac{\text{Odds tiếp xúc nhóm bệnh}}{\text{Odds tiếp xúc nhóm không bệnh}} = \frac{a \times d}{b \times c}$$
   • Nguy cơ quy thuộc (Attributable Risk - AR) và Phần trăm nguy cơ quy thuộc (AR%): Định lượng phần gánh nặng bệnh tật thực sự do yếu tố phơi nhiễm gây ra và tỷ lệ bệnh có thể loại trừ được khi can thiệp phòng ngừa.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình cung cấp các nguyên lý cơ sở trong dịch tễ học định lượng:

• Nguyên lý động học quần thể: Xác định sự dịch chuyển giữa trạng thái khỏe mạnh, có nguy cơ, mắc bệnh, điều trị khỏi hoặc tử vong. Phân tích rõ các điều kiện làm tăng tỷ lệ hiện mắc (kéo dài thời gian bệnh, tăng thời gian sống không điều trị, tăng ca mới mắc, nhập cư ca bệnh) và làm giảm tỷ lệ hiện mắc (bệnh ngắn ngày, tỷ lệ chết - mắc cao, giảm mới mắc, cải thiện tỷ lệ chữa khỏi).
• Cấu trúc ma trận phân loại $2 \times 2$: Thiết lập cơ chế phân bố dữ liệu theo biến tiếp xúc (Phơi nhiễm / Không phơi nhiễm) và biến sức khỏe (Bệnh / Không bệnh) với 4 ô kinh điển ($a, b, c, d$).
• Khái niệm đơn vị Người - Thời gian (Person-time): Xây dựng cơ sở lý thuyết cho việc tính toán tổng thời gian tích lũy mà các cá thể thực sự đóng góp vào quần thể nguy cơ.

Kỹ năng phát triển

Tài liệu tập trung rèn luyện cho người học 3 nhóm năng lực cụ thể:

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Thiết lập bảng số liệu $2 \times 2$; xử lý số liệu người - năm; áp dụng chính xác các công thức đại số dịch tễ để tính $P$, $IR$, $CI$, $CDR$, $CFR$, $RR$, $OR$, $AR$, $AR%$.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân biệt bản chất toán học giữa tử số và mẫu số để không nhầm lẫn giữa Tỷ lệ (chỉ số phần trăm cấu phần) và Tỷ suất (đại lượng tốc độ có gắn trục thời gian); nhận định điều kiện sử dụng phù hợp giữa $RR$ (cho nghiên cứu theo dõi dọc) và $OR$ (cho nghiên cứu hồi cứu thu thập ca bệnh - chứng).
• Kỹ năng thực hành dịch tễ (Practical competencies): Đọc hiểu và phiên giải các giá trị chỉ số ra ý nghĩa y tế công cộng (ví dụ: $RR = 2,1$ chỉ ra nhóm phơi nhiễm có nguy cơ mắc bệnh cao gấp $2,1$ lần nhóm không phơi nhiễm; $AR% = 63,2%$ cho biết tỷ lệ bệnh có thể ngăn ngừa nếu triệt tiêu yếu tố tiếp xúc).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình sử dụng phương pháp sư phạm diễn dịch kết hợp quy nạp, cấu trúc bài học đi từ định nghĩa hình thức, công thức toán học khái quát đến các bài toán định lượng cụ thể.

Bài tập và ca nghiên cứu thực tế (Case studies)

Hệ thống ví dụ trong giáo trình sử dụng các bộ dữ liệu dịch tễ học lâm sàng và thực địa:

• Ví dụ tính Tỷ lệ (Proportion): Xét nghiệm phân xác định tỷ lệ nhiễm Vibrio cholerae ($502 / 3000 = 16,7%$) trong đợt điều tra tiêu chảy cấp.
• Ví dụ tính Tỷ suất mới mắc (IR): Theo dõi $2500$ sinh viên Đại học A trong 4 năm ($2014 - 2018$), ghi nhận $44$ ca cận thị năm $2015$, $52$ ca năm $2016$, $76$ ca năm $2018$ trên tổng $9838$ người - năm theo dõi, cho kết quả $IR = 17,5 / 1000$ người - năm.
• Ví dụ sàng lọc Tăng huyết áp và Đái tháo đường: Điều tra dịch tễ học trên $400$ đối tượng tại xã Mỹ Khánh, huyện Phong Điền, TP. Cần Thơ năm 2018 (phát hiện $30$ người đái tháo đường, $P = 7,5%$) và sàng lọc $510$ người dân tại xã B ($84$ người tăng huyết áp, $P = 16,5%$).
• Ví dụ nghiên cứu đoàn hệ (Cohort study): Đánh giá mối liên quan giữa hút thuốc lá và bệnh mạch vành trên $500$ đối tượng ($200$ hút thuốc lá, $300$ không hút thuốc lá) theo dõi trong 6 năm để tính $RR = 2,1$.
• Ví dụ nghiên cứu bệnh - chứng (Case-control study): Đánh giá tiền sử dùng thuốc lá nhai trên $100$ ca ung thư dạ dày và $300$ chứng không ung thư để tính $OR = 2,9$.
• Ví dụ tính Nguy cơ quy thuộc (AR, AR%): Đánh giá mối liên quan giữa hút thuốc lá và ung thư phổi trên $5200$ đối tượng để tính $CI_e = 3,8%$, $CI_o = 1,4%$, suy ra $AR = 2,4%$ và $AR% = 63,2%$.

Đánh giá và hướng dẫn tự học

• Phương pháp đánh giá: Bài tập tính toán dựa trên sơ đồ theo dõi thời gian của quần thể mẫu (như sơ đồ $20$ cá thể theo dõi trong $14$ ngày để xác định $P$, $CI$, $CDR$, $DCR$, $CFR$) và các bài toán phân tầng từ dữ liệu dân số thực.
• Hướng dẫn tự học: Người học cần phân loại các số đo theo bảng đối chiếu mục đích (mô tả tần số vs so sánh kết hợp nhân quả), luyện tập nhận diện thiết kế nghiên cứu gốc để chọn công thức $RR$ hay $OR$, và thực hiện thuần thục thao tác chuyển đổi dữ liệu thô vào bảng $2 \times 2$.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

1. Dữ liệu thực tế và tính địa phương hóa: Tài liệu tích hợp các số liệu thống kê dân số học và y tế thực tế tại Việt Nam:

   • Dữ liệu tử vong quốc gia năm 2017 với tổng số $557.000$ ca tử vong trên dân số giữa kỳ $93,7$ triệu người (suy ra $CDR = 5,9 / 1000$ dân).
   • Dữ liệu tử vong đặc trưng do tai nạn giao thông ($298.200$ ca) và tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi ($98.000$ ca trên nhóm trẻ chiếm $12%$ dân số).
   • Số liệu điều tra dịch tễ thực địa tại xã Mỹ Khánh, huyện Phong Điền, TP. Cần Thơ (năm 2018).

2. Chuẩn hóa hệ thống ký hiệu và thuật ngữ dịch tễ học quốc tế: Mọi khái niệm đều được đối chiếu trực tiếp giữa thuật ngữ tiếng Việt và thuật ngữ chuẩn quốc tế:

   • Tỷ số ($Ratio$), Tỷ lệ ($Proportion$), Tỷ suất ($Rate$).
   • Tỷ lệ hiện mắc ($Prevalence - P$), Mật độ phát sinh ($Incidence\ Density / Incidence\ Rate - IR$), Mới mắc tích lũy ($Cumulative\ Incidence - CI$).
   • Tỷ suất tử vong thô ($Crude\ Death\ Rate - CDR$), Tỷ suất chết - mắc ($Case\ Fatality\ Rate - CFR$), Tỷ số tử vong trên ca bệnh ($Death-to-Case\ Ratio - DCR$).
   • Nguy cơ tương đối ($Relative\ Risk / Risk\ Ratio - RR$), Tỷ số chênh ($Odds\ Ratio - OR$), Nguy cơ quy thuộc ($Attributable\ Risk - AR$).

3. Gắn kết chặt chẽ giữa số đo định lượng và thiết kế nghiên cứu: Giáo trình làm rõ ranh giới phương pháp luận: $RR$ và $AR$ gắn liền với nghiên cứu đoàn hệ (cho phép theo dõi phát sinh ca mới và tính toán tỷ suất mới mắc $IRe, IRo$), trong khi $OR$ là chỉ số bắt buộc trong nghiên cứu bệnh - chứng (nơi tỷ suất mới mắc trong quần thể không thể xác định trực tiếp do số lượng ca bệnh và ca chứng được ấn định trước bởi nhà nghiên cứu).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Tài liệu được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống đào tạo y khoa:

Nhóm đối tượng	Mục đích và phạm vi sử dụng
Sinh viên đại học (Y đa khoa, Y học dự phòng, Y tế công cộng, Răng Hàm Mặt, Dược học - Năm thứ 2 đến năm thứ 4)	Giáo trình nền tảng cho học phần Dịch tễ học cơ bản. Cung cấp công cụ tính toán chỉ số sức khỏe quần thể và đọc hiểu các bài báo khoa học y học.
Học viên sau đại học (Bác sĩ Nội trú, Cao học Y tế công cộng, Chuyên khoa I/II)	Tài liệu ôn tập phương pháp luận dịch tễ học, phục vụ phân tích dữ liệu định lượng trong các đề tài nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học cộng đồng.
Giảng viên y học	Khung tham chiếu chuẩn cho cấu trúc bài giảng lý thuyết, bài tập tình huống thực hành và ngân hàng câu hỏi lượng giá học phần.
Cán bộ y tế thực địa / CDC	Tài liệu tra cứu phương pháp tính toán các chỉ số giám sát dịch bệnh truyền nhiễm và bệnh không lây nhiễm tại địa phương.

Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành học phần Xác suất - Thống kê y học (nắm vững khái niệm biến số, xác suất, phân số) và Dân số học cơ bản (khái niệm dân số giữa kỳ, tỷ suất sinh - tử).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được thiết kế cho sinh viên đại học và học viên sau đại học khối ngành Khoa học Sức khỏe (Y khoa, Y học dự phòng, Y tế công cộng, Dược học), cùng các cán bộ nghiên cứu y sinh học cần củng cố phương pháp đo lường dịch tễ học.

2. Cần kiến thức nền nào để học bài giảng này?

Người học cần nắm vững kiến thức toán học cơ bản về phân số, đại số giải tích, nguyên lý xác suất thống kê y học căn bản và cấu trúc dân số học đại cương.

3. Điểm khác biệt căn bản giữa Tỷ số, Tỷ lệ và Tỷ suất là gì?

• Tỷ số ($Ratio$): Tử số ($x$) và mẫu số ($y$) là hai đại lượng độc lập, tử số không thuộc mẫu số, khoảng giá trị từ $0$ đến $\infty$.
• Tỷ lệ ($Proportion$): Tử số là một phần nằm trong mẫu số, cùng đơn vị đo lường, khoảng giá trị từ $0$ đến $1$ ($0%$ đến $100%$).
• Tỷ suất ($Rate$): Mẫu số chứa yếu tố thời gian và số đối tượng (người - thời gian), đo lường tốc độ xảy ra biến cố, khoảng giá trị từ $0$ đến $\infty$.

4. Khi nào sử dụng chỉ số RR và khi nào sử dụng OR?

• Chỉ số $RR$ (Tỷ số nguy cơ) áp dụng cho nghiên cứu đoàn hệ (Cohort study) khi nhà nghiên cứu theo dõi quần thể theo thời gian và tính toán trực tiếp được tỷ suất mới mắc ($IR$) hoặc tỷ lệ mới mắc tích lũy ($CI$) ở nhóm phơi nhiễm và không phơi nhiễm.
• Chỉ số $OR$ (Tỷ số chênh) áp dụng cho nghiên cứu bệnh - chứng (Case-control study) khi không thể tính được tỷ suất mới mắc trong quần thể mà chỉ có thể so sánh chênh lệch về tiền sử tiếp xúc giữa nhóm bệnh và nhóm không bệnh.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo bài giảng?

Bài giảng đi kèm hệ thống bài tập tình huống thực địa (dữ liệu dịch tả, cận thị học đường, tăng huyết áp, đái tháo đường, ung thư dạ dày, ung thư phổi), sơ đồ biểu diễn người - thời gian theo dõi và hệ thống bảng mẫu ma trận $2 \times 2$.

---

Kết luận

"Bài giảng: Các số đo Dịch tễ học" của Bộ môn Dịch tễ học - Trường Đại học Y Dược Cần Thơ thiết lập hệ thống khái niệm, công thức toán học và phương pháp phiên giải chuẩn mực cho các chỉ số đo lường sức khỏe cộng đồng. Lộ trình học tập đề xuất bao gồm:

$$\text{Phân biệt đơn vị đo toán học} \longrightarrow \text{Đo lường mắc bệnh/tử vong} \longrightarrow \text{Thiết lập bảng } 2 \times 2 \longrightarrow \text{Đánh giá nguy cơ và kết hợp nhân quả}$$

Tài liệu là cấu phần cốt lõi trong hệ thống giáo trình Dịch tễ học, hỗ trợ trực tiếp cho các học phần Thiết kế nghiên cứu dịch tễ, Thống kê y tế và Thực hành dịch tễ học thực địa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC CẦN THƠ KHOA Y TẾ CÔNG CỘNG BM. DỊCH TỄ HỌC BÀI GIẢNG: CÁC SỐ ĐO DỊCH TỄ HỌC Bs. Lâm Nhựt Anh MỤC TIÊU HỌC TẬP 1. Trình bày các khái niệm về đơn vị đo lường tỷ số, tỷ lệ, tỷ suất 2.

Trình bày được các chỉ số đo lường mắc bệnh và tử vong, các chỉ số đo lường kết hợp nhân quả 3. Tính và phiên giải được những đơn vị đo dùng cho mô tả tình trạng bệnh và tử vong, số đo kết hợp nhân quả GIỚI THIỆU VỀ CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ Tỷ số Tỷ lệ x y Tỷ suất GIỚI THIỆU VỀ CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ Tỷ số (ratio): • Là một phân số • Tử số không có liên hệ với mẫu số x • Giá trị: 0  ∞ y Ví dụ: Một quần thể có 201 người bao gồm: 105 nam và 96 nữ. Mô tả quần thể trên thông qua tỷ số giới tính (sex ratio)? 𝑁𝑎𝑚 105 Đáp án: Tỷ số giới tính = = = 1,09 𝑁ữ 96 GIỚI THIỆU VỀ CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ Tỷ số (ratio): • Là một phân số • Tử số không có liên hệ với mẫu số x • Giá trị: 0  ∞ y Ví dụ: Một quần thể A năm 2019 có tất cả là 345 trẻ sơ sinh được sinh ra, trong đó có 168 bé trai và 177 bé gái. Mô tả quần thể trên thông qua tỷ số giới tính (sex ratio)? 𝑁𝑎𝑚 168 Đáp án: Tỷ số giới tính = = = 0,95 𝑁ữ 177 GIỚI THIỆU VỀ CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ Tỷ lệ (proportion): • Là một phân số • Tử số là một phần trong mẫu số • Tử số và mẫu số cùng đơn vị đo lường • Giá trị: 0  1 (0% - 100%) Ví dụ: Trong 3000 người mắc tiêu chảy cấp có 502 người có xét nghiệm phân dương tính với V.

Tỷ lệ nhiễm V.cholera là: 502 Đáp án: = 0,167 hay 16,7% 3000 GIỚI THIỆU VỀ CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ Tỷ suất (rate): • Là một phân số • Tử số có/không là một phần trong mẫu số • Mẫu số bao gồm yếu tố thời gian và số đối tượng • Giá trị: 0  ∞ Ví dụ: Đầu năm 2013, 2000 sinh viên của trường đại học A được theo dõi về tình hình xuất hiện bệnh cận thị trong vòng 3 năm (2013 – 2016). Kết quả có 105 SV được phát hiện cận thị vào cuối năm 2016. Người ta kết luận như sau: Cứ theo dõi 1000 SV trong vòng 1 năm thì sẽ có 17,5 SV mắc bệnh cận thị. GIỚI THIỆU VỀ CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ Phân biệt 3 loại đơn vị đo tần số: 𝑁𝑔ườ𝑖 𝑏ệ𝑛ℎ Tỷ lệ (%) = x 100 (𝑁𝑔ườ𝑖 𝑏ệ𝑛ℎ+𝑁𝑔ườ𝑖 𝑘ℎỏ𝑒) 𝑁𝑔ườ𝑖 𝑏ệ𝑛ℎ Tỷ số = 𝑁𝑔ườ𝑖 𝑘ℎỏ𝑒 𝑁𝑔ườ𝑖 𝑏ệ𝑛ℎ 𝑡𝑟𝑜𝑛𝑔 𝐾𝑇𝐺 Tỷ suất = 𝑇ổ𝑛𝑔 đơ𝑛 𝑣ị 𝑛𝑔ườ𝑖−𝑡ℎờ𝑖 𝑔𝑖𝑎𝑛 𝑛𝑔𝑢𝑦 𝑐ơ CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ MẮC BỆNH Hiện mắc và mới Quần thể nguy cơ mắc CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ MẮC BỆNH Quần thể nguy cơ: Số người có nguy cơ mắc bệnh đang được nghiên cứu Ví dụ, quần thể nguy cơ của: 1.

Bệnh bụi phổi nghề nghiệp là toàn bộ công nhân làm những nghề liên quan đến: khai thác đá, chế tạo và sản xuất vật liệu xây dựng,… 2. Bệnh nhiễm độc chì nghề nghiệp là toàn bộ những người làm các nghề liên quan đến sản xuất, sửa chữa và tái sử dụng bình ắc quy,… CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ MẮC BỆNH Quần thể nguy cơ: CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ MẮC BỆNH Quần thể nguy cơ: Người bệnh Hết nguy cơ Người khỏe Người bệnh Còn nguy cơ Khoảng TG nguy cơ Bắt đầu Kết thúc CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ MẮC BỆNH Tỷ lệ hiện mắc/lưu hành (Prevalence – P): • Số ca bệnh hiện lưu hành trong một quần thể tại một thời điểm xác định • Phản ánh quy mô của một vấn đề SK • KHÔNG cung cấp về bệnh căn học của vấn đề SK Số ca bệnh trong một quần thể P= Tổng số dân hiện tại của quần thể đó CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ MẮC BỆNH Tỷ lệ hiện mắc/lưu hành (Prevalence – P): Ví dụ: Một điều tra dịch tễ trên 400 đối tượng tại xã Mỹ Khánh, Phong Điền, TP. Cần Thơ năm 2018, phát hiện có 30 người mắc bệnh ĐTĐ. Tỷ lệ hiện mắc ĐTĐ tại xã Mỹ Khánh năm 2018 là: Đáp án: P = 30/400 = 0,075 hay 7,5% Ví dụ: Năm 2018, người ta phát hiện có 84 người mắc bệnh THA thông qua sàng lọc trên 510 người dân tại xã B.

Tỷ lệ hiện mắc THA là: Đáp án: P = 84/510 = 0,165 hay 16,5% CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ MẮC BỆNH Tỷ lệ hiện mắc/lưu hành (Prevalence – P): Tỷ lệ hiện mắc tại một thời điểm (Point prevalence) 2 loại Tỷ lệ hiện mắc trong một thời gian (Period prevalence) CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ MẮC BỆNH Tỷ lệ hiện mắc/lưu hành (Prevalence – P): 1 2 P1 = 3/20 3 P2 = 4/20 4 n=20 5 6 P3 = 2/20 7 T1 T2 P = 7/20 T3 CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ MẮC BỆNH Các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ hiện mắc: Tăng bởi Giảm bởi - Thời gian bệnh dài hơn - Thời gian bệnh ngắn hơn - Sự kéo dài TG sống của - Tỷ lệ chết – mắc cao người bệnh không điều trị - Tăng số mới mắc - Giảm số mới mắc - Nhập cư của người bệnh - Nhập cư của người khỏe - Di cư của người khỏe - Di cư của người bệnh - Nhập cư của người dễ mắc bệnh - Cải thiện điều kiện chẩn - Cải thiện tỷ lệ điều trị đoán người bệnh CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ MẮC BỆNH Tỷ suất mới mắc/phát sinh (Incidence rate-IR): • Còn gọi là mật độ phát sinh (Incidence density) • Phản ánh tốc độ xuất hiện những trường hợp mới mắc bệnh trong quần thể Số ca mới mắc bệnh trong 1 KTG xác định IR = Tổng đơn vị người – thời gian theo dõi được của quần thể nguy cơ trong cùng KTG CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ MẮC BỆNH Tỷ suất mới mắc/phát sinh (Incidence rate-IR): Ví dụ: Đầu năm 2014, 2500 sinh viên của trường đại học A được theo dõi về tình hình xuất hiện bệnh cận thị trong vòng 4 năm (2014 – 2018). Kết quả theo dõi có 44 SV xuất hiện cận thị vào giữa năm 2015, 52 SV mắc bệnh cận thị vào cuối năm 2016 và 76 SV được phát hiện cận thị vào đầu năm 2018. Hãy xác định tỷ suất mới mắc bệnh cận thị trong cả giai đoạn. Đáp án: IR = 172/9838 = 0,0175 hay 17,5 trên 1000 người – năm CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ MẮC BỆNH Tỷ lệ mới mắc tích lũy (Cumulative incidence): Số người mới mắc bệnh trong 1 KTG xác định CI = Số người không mắc bệnh trong quần thể nguy cơ khi bắt đầu nghiên cứu Lưu ý: • Tử số phản ánh những TH mới xuất hiện/chẩn đoán • Tử số không được bao hàm những TH hiện mắc • Mẫu số là quần thể có nguy cơ • Khoảng TG quan sát: dài/ngắn tùy mức độ phổ biến của bệnh nghiên cứu CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ MẮC BỆNH Tỷ lệ mới mắc tích lũy (Cumulative incidence): Số người mới mắc bệnh trong 1 KTG xác định CI = Số người không mắc bệnh trong quần thể nguy cơ khi bắt đầu nghiên cứu Lưu ý: • Giá trị của CI: 0  1 • Là tỷ lệ những người ban đầu khỏe mạnh sau đó phát triển bệnh trong KTG nghiên cứu • Đơn vị: % hay % trong KTG nghiên cứu CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ MẮC BỆNH Tỷ lệ mới mắc tích lũy (Cumulative incidence): Ví dụ: Đầu năm 2016, 2200 người dân tại xã A được khám sàng lọc phát hiện có 120 người mắc tăng huyết áp.

Đầu năm 2018, 2200 người dân ở trên được khám sàng lọc lần 2, kết quả phát hiện có thêm 250 người mới mắc tăng huyết áp. Tỷ lệ hiện mắc THA đầu năm 2016 và đầu năm 2018 (Giả sử không có sự biến động về dân số tại xã A) 2. Tỷ lệ mới mắc tích lũy THA trong cả giai đoạn Đáp án: 1. CI = 250/(2200 – 120) CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ TỬ VONG Tỷ suất tử vong thô Theo Tỷ suất nguyên chết mắc nhân Tỷ số tử vong trên Theo tuổi TH bệnh Theo giới CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ TỬ VONG Tỷ suất tử vong (tỷ suất tử vong thô): Số tử vong xuất hiện trong 1 quần thể xác định trong 1 khoảng thời gian xác định Số tử vong xuất hiện trong một giai đoạn Kích thước trung bình của quần thể trong giai đoạn đó Kích thước Dân số giữa kỳ 𝐷â𝑛 𝑠ố đầ𝑢 𝑘ỳ + 𝐷â𝑛 𝑠ố 𝑐𝑢ố𝑖 𝑘ỳ trung bình của quần 2 của quần thể thể CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ TỬ VONG Ví dụ: Tại Việt Nam năm 2017, tổng số các trường hợp tử vong được báo cáo là 557.

Dân số của Việt Nam vào giữa năm 2017 là 93,7 triệu người. Hãy xác định tỷ suất tử vong thô của người Việt Nam vào năm 2017? Đáp án: 5,9 trên 1000 dân Tỷ suất tử vong đặc trưng theo nguyên nhân: Số tử vong do 1 nguyên nhân trong 1 giai đoạn Kích thước trung bình của quần thể trong giai đoạn đó CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ TỬ VONG Tỷ suất tử vong đặc trưng theo tuổi: Số tử vong ở 1 độ tuổi/nhóm tuổi trong 1 giai đoạn Số người trong độ tuổi/nhóm tuổi đó của quần thể trong giai đoạn đó Tỷ suất tử vong đặc trưng theo giới: Số tử vong của nam (nữ) trong 1 giai đoạn Tổng dân số của nam (nữ) trong giai đoạn đó CÁC ĐƠN VỊ ĐO TẦN SỐ TỬ VONG Ví dụ: Tại Việt Nam năm 2017, tổng số các trường hợp tử vong được báo cáo là 557. Trong đó, số tử vong do nguyên nhân tai nạn giao thông là 298.200 người; Số tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi là 98. Dân số của Việt Nam vào giữa năm 2017 là 93,7 triệu người (trong đó, nữ chiếm 46,5%, trẻ dưới 5 tuổi chiếm 12%).

Tỷ suất tử vong đặc trưng theo nguyên nhân 2. Tỷ suất tử vong đặc trưng theo tuổi (dưới 5 tuổi) 3.