Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Khái niệm về hệ thống chính trị 1. Khái niệm về chính trị Hệ thống chính trị vốn là một khái niệm được dùng trong rất nhiều ngành khoa học như khoa học chính trị, khoa học quản lý, triết học, xã hội học, sử học… nghiên cứu về tổ chức và thực thi quyền lực chính trị của xã hội loài người.
Chính trị thuộc kiến trúc thượng tầng bao gồm hệ tư tưởng chính trị, nhà nước, đảng phái. Chính trị xuất hiện khi xã hội phân chia giai cấp dựa trên cơ sở hạ tầng kinh tế nhất định. Và như vậy, chính trị là tổng hợp những mối quan hệ chính trị, ý thức chính trị, hệ tư tưởng chính trị, các thiết chế chính trị, tổ chức chính trị và con người chính trị. Khái niệm về hệ thống chính trị Nói đến hệ thống là nói đến một tổng thể được cấu thành từ nhiều yếu tố có sự liên hệ được thống nhất và hợp lại thành thứ lớp chặt chẽ như hệ thống chính sách, hệ thống quân đội, hệ thống tổ chức, hệ thống quan chức… Hệ thống chính trị gắn liền với đời sống chính trị của quốc gia, khu vực và rộng lớn hơn là của quốc tế.
Trong nghiên cứu này, khái niệm về hệ thống chính trị chỉ được sử dụng với hàm nghĩa là hệ thống chính trị trong phạm vi quốc gia. Ở Việt Nam, thuật ngữ “hệ thống chính trị” được chính thức nêu ra trong văn kiện, tài liệu của Đảng tại Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương khóa VI (3-1989), được sử dụng chính thức trong văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII (1991). Trước đấy, các thuật ngữ “chuyên chính vô sản”, “hệ thống chuyên chính vô sản” được sử dụng để chỉ hệ thống và cơ cấu của các cơ quan quyền lực lãnh đạo và quản lý xã hội. Khái niệm hệ thống chính trị cũng chỉ được đưa ra đầy đủ trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội tại Đại hội VII.
Một trong những khái niệm mang tính chính thống của Đảng cộng sản Việt Nam được đồng chí Nguyễn Phú Trọng nêu trong bài Đổi mới tư duy lý luận vì sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội như sau: “Hệ thống chính trị ở nước ta bao gồm Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội, trong đó Đảng giữ vai trò lãnh đạo, Nhà nước đóng vai trò quản lý, Mặt trận Tổ quốc và 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các đoàn thể chính trị - xã hội có vai trò quan trọng trong việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân” [188, tr.2] Từ điển Bách khoa Việt Nam đưa ra định nghĩa hết sức ngắn gọn: “hệ thống chính trị là tổng thể những tổ chức thực hiện quyền lực chính trị được xã hội chính thức thừa nhận” [194, tr.254] Trên cơ sở tổng hợp một số quan niệm về hệ thống chính trị, có thể định nghĩa hệ thống chính trị như sau: Hệ thống chính trị là tổng thể những tổ chức gồm nhà nước, các đảng phái, các tổ chức chính trị - xã hội tham gia vào quá trình hình thành chính sách nhà nước, thực thi các quyền lực chính trị nhằm duy trì và phát triển chế độ xã hội. Định nghĩa này được nghiên cứu sinh sử dụng làm công cụ để giải quyết những nhiệm vụ nghiên cứu của luận án này. Nó có thể không phù hợp với những nghiên cứu khác nhưng là cơ sở để xem xét sự tồn tại, vận động và biến đổi của hệ thống chính trị diễn ra trong thực tiễn của cách mạng Việt Nam giai đoạn 1945-1954. Với định nghĩa trên thì khi nghiên cứu hệ thống chính trị Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thời kỳ 1945-1954, tác giả tập trung xem xét các nhân tố: Đảng cộng sản Việt Nam, Nhà nước (gồm Quốc hội và Chính phủ), Mặt trận Tổ quốc.
Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, luận án 1. Các công trình viết về hệ thống chính trị Việt Nam của các tác giả trong nước 1. Các công trình viết về hệ thống chính trị Việt Nam của các nhà lãnh đạo Đảng, Nhà nước Trong quá trình hình thành hệ thống chính trị Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, trước hết phải đề cập đến vị trí, vai trò của Hồ Chí Minh. Là linh hồn của cuộc cách mạng giành và giữ độc lập dân tộc, Hồ Chí Minh không chỉ là nhà hoạt động thực tiễn mà còn là nhà tư tưởng có rất nhiều bài viết đề cập đến vấn đề xây dựng chính quyền và hệ thống chính trị của nước Việt Nam mới.
Các bài viết của Người tập trung về vấn đề hoàn thiện Đảng, bộ máy Nhà nước, các tổ chức chính trị xã hội trước và sau Cách mạng Tháng Tám, đặc biệt là thời gian ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công. Có thể kể đến các bài viết: Cách tổ chức Ủy ban nhân dân[126, tr.13]; Chính phủ là công bộc của dân[126, tr.22]; Thư gửi Ủy ban nhân dân các kỳ, tỉnh, huyện và làng[126, tr.56]; Ý nghĩa của Tổng tuyển cử[126, tr.133]; Thư gửi các đồng chí Bắc Bộ[127,tr.71-75], Thư gửi các đồng chí Trung 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bộ[127, tr.76-79]…Các bài viết của Người giúp chúng ta hình dung khá rõ hành trình công phu xây dựng và hoàn thiện Đảng, Chính phủ, các tổ chức chính trị xã hội từ những ngày đầu Cách mạng. Nhiều nhà lãnh đạo Đàng và Nhà nước cũng đồng thời là những tác giả - những nhà lý luận cách mạng như Trường Chinh, Lê Duẩn, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp … Đây vừa là các nhà hoạt động chính trị, trực tiếp tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước, Mặt trận, đồng thời cũng vừa là các nhà lý luận để lại nhiều tác phẩm liên quan đến vấn đề xây dựng và củng cố hệ thống chính trị Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đồng chí Trường Chinh với các tác phẩm Cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở Việt Nam[18];Cách mạng tháng Mười và cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam cho độc lập dân tộc; Kháng chiến nhất định thắng lợi [19]… ; đồng chí Lê Duẩn với các tác phẩm Một vài đặc điểm của cách mạng Việt Nam(1967); Dưới lá cờ vẻ vang của Đảng, vì độc lập tự do, vì chủ nghĩa xã hội tiến lên giành thắng lợi mới[29]…; đồng chí Võ Nguyên Giáp với Những năm tháng không thể nảo quên [68], Khu giải phóng; Cứu quốc; Đội quân giải phóng; Điện Biên Phủ[66]; Những chặng đường lịch sử[67]; Chiến đấu trong vòng vây[65]; Chiến tranh bảo vệ dân tộc và Chiến tranh bảo vệ Tổ quốc(1979)… Các tác phẩm trên cũng soi tỏ quan điểm của các nhà lý luận cách mạng trong việc giải quyết vấn đề dân tộc, dân chủ, vấn đề chính quyền của cách mạng Việt Nam, và qua đó làm rõ mối liên hệ mật thiết trong suốt chiều dài lịch sử giữa các thành tố trong hệ thống chính trị.
Từ đại hội VI của Đảng, với chủ trương đổi mới, trong đó có đổi mới về hệ thống chính trị và nhận thức lại bài học lịch sử trong vấn đề xây dựng và bảo vệ đất nước, bản thân các nhà lãnh đạo cách mạng lão thành đã có những tác phẩm tổng kết tư duy lý luận, hoạt động của Đảng, Chính phủ và Hồ Chí Minh trong lịch sử. Trong số đó phải kể đến các tác phẩm Chủ tịch Hồ Chí Minh và cách mạng Việt Nam[22] của Trường Chinh, Về chiến tranh nhân dân Việt Nam của Lê Duẩn, Những nhận thức cơ bản về tư tưởng Hồ Chí Minh[59] của Phạm Văn Đồng, Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam [69] của Võ Nguyên Giáp, Đi theo con đường của Bác của Văn Tiến Dũng[36], …Các tác phẩm này đã cung cấp cho người đọc những nhìn nhận toàn diện hơn, sâu sắc hơn về sự ra đời và trưởng thành của Đảng, Chính phủ và các tổ chức chính trị xã hội dưới sự dẫn dắt của Chủ tịch Hồ Chí Minh, sự lãnh đạo của Đảng. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhằm đáp ứng yêu cầu của công cuộc đổi mới, Đảng và Nhà nước đã thúc đẩy việc nghiên cứu để tổng kết những bài học kinh nghiệm trong suốt quá trình dựng nước và giữ nước. Để thực hiện mục đích này, bộ Văn kiện Đảng toàn tập, Lịch sử Chính phủ, Hồ Chí Minh toàn tập đã ra đời.
Bộ lịch sử Đại cương Việt Nam từ khởi thủy cho đến 2006 cũng được biên soạn lại và xuất bản. Mới đây nhất, Viện Sử học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam đã cho ra đời 15 tập lịch sử Việt Nam từ khởi thủy đến năm 2000. Đây cũng là những cơ sở để việc nghiên cứu về chính trị Việt Nam nói chung, hệ thống chính trị Việt Nam nói riêng ngày càng được đẩy mạnh. Các công trình viết về hệ thống chính trị Việt Nam của các nhà nghiên cứu trong nước Đề cập tổng thể về các thành tố hệ thống chính trị Việt Nam Dân chủ Cộng hòa xuất hiện trong các bộ lịch sử như Đại cương lịch sử Việt Nam [74], Lịch sử Việt Nam [211,212,213] các tập bài giảng về chính trị như: Chính trị học Việt Nam [88], Tập bài giảng Chính trị học [91], Lịch sử tư tưởng chính trị [90] … giáo trình Đường lối cách mạng của Đảng cộng sản Việt nam (2010).
Một số công trình nghiên cứu khác đã đi sâu hơn về sự hình thành và phát triển của hệ thống chính trị trong lịch sử. Có thể kể đến các công trình tiêu biểu như Những đặc trưng cơ bản của bộ máy quản lý đất nước và hệ thống chính trị nước ta trước thời kỳ đổi mới của GS. Vũ Minh Giang [63]; Mô hình tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị một số nước trên thế giới của PGS. Tô Huy Rứa [162] …Các công trình này đã đưa ra những khái niệm khác nhau về hệ thống chính trị cũng như dựa trên thực tiễn đời sống chính trị Việt Nam để đưa ra cái nhìn tổng quát nhất về hệ thống chính trị, đặc thù của hệ thống chính trị Việt Nam.
Trong cuốn Thể chế chính trị Việt Nam: Lịch sử hình thành và phát triển của Lưu Văn An [3] cũng đã trình bày về thể chế chính trị Việt Nam Dân chủ Cộng hòa giai đoạn 1945-1954 và các giai đoạn sau này, kể cả sau đổi mới.