Chương 1:Tổng quan về cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài. Chương 2: Xây dựng hệ thống bài tập phần kiến thức cơ sở hóa học chung lớp 10 dùng bồi dưỡng học sinh giỏi trường THPT. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Công tác bồi dƣỡng học sinh giỏi Hóa học ở trƣờng THPT 1.
Bồi dưỡng học sinh giỏi là phát hiện, đào tạo nhân tài cho đất nước Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã khẳng định " Phát triển nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao là một trong các nhân tố quyết định sự phát triển nhanh, bền vững đất nước. Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, trong đó, đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục là khâu then chốt". 41] Nhiệm vụ quan trọng của ngành Giáo dục là phải phát hiện những học sinh có tư chất thông minh, đạt kết quả xuất sắc trong học tập để bồi dưỡng thành những người có lòng yêu đất nước, tinh thần tự hào, tự tôn dân tộc; có nền tảng kiến thức vững vàng; có phương pháp tự học, tự nghiên cứu và sáng tạo; có sức khỏe tốt để tạo nguồn tiếp tục đào tạo thành nhân tài, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hội nhập quốc tế. Quá trình phát hiện, bồi dưỡng học sinh giỏi các môn học ở bậc THPT là một quá trình mang tính khoa học nghiêm túc, không thể chỉ ngày một ngày hai hay vài tháng mà phải có tính chiến lược dài hơi trong suốt cả ba năm học.
Đặc biệt đối với môn Hóa học là bộ môn khoa học thực nghiệm và là môn học mới chỉ được nghiên cứu từ lớp 8 nên chỉ có quá trình học tập ở bậc THPT mới cung cấp được tương đối đầy đủ các kiến thức cần thiết cho học sinh và phát hiện chính xác khả năng học tập của các em, từ đó mới có thể tiếp tục đào tạo trở thành nhân tài cho đất nước. Những năng lực, phẩm chất cần có của học sinh giỏi Hóa học 1. Năng lực tiếp thu kiến thức [33, tr.41] - Khả năng nhận thức vấn đề nhanh, rõ ràng. - Luôn hứng thú trong các tiết học, nhất là bài học mới.
- Có ý thức tự bổ sung, hoàn thiện những tri thức đã thu được ngay từ dạng sơ khai. Năng lực suy luận logic [33, tr.41] - Biết phân tích sự vật, hiện tượng qua các dấu hiệu đặc trưng của chúng. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Biết thay đổi góc nhìn khi xem xét một sự vật hiện tượng. - Biết cách tìm con đường ngắn để sớm đi đến kết luận cần thiết.
- Biết xét đủ các điều kiện cần thiết để đạt được kết luận mong muốn. Năng lực đặc biệt [33, tr.42] - Biết diễn đạt chính xác điều mình muốn. - Sử dụng thành thạo hệ thống kí hiệu, các qui ước để diễn tả vấn đề. - Biết phân biệt thành thạo các kĩ năng đọc, viết và nói.
- Biết thu gọn các vấn đề và trật tự hóa các vấn đề để dùng khái niệm trước mô tả cho các khái niệm sau. Năng lực lao động sáng tạo [33, tr.42] Biết tổ hợp các yếu tố, các thao tác để thiết kế một dãy các hoạt động nhằm đạt kết quả mong muốn. Năng lực kiểm chứng [33, tr.42] - Biết suy xét sự đúng sai từ một loạt sự kiện. - Biết tạo ra các tương tự hay tương phản để khẳng định hoặc bác bỏ một đặc trưng nào đó trong sản phẩm do mình làm ra.
- Biết chỉ ra một cách chắc chắn các dữ liệu cần phải kiểm nghiệm sau khi thực hiện một số lần kiểm nghiệm. Năng lực thực hành [33, tr.42] - Biết thực hiện dứt khoát một số động tác trong khi làm thí nghiệm. - Biết kiên trì, kiên nhẫn trong quá trình làm sáng tỏ một số vấn đề lí thuyết qua thực nghiệm hoặc đi đến một số vấn đề lí thuyết mới dựa trên thực nghiệm. Vấn đề về năng khiếu hóa học và những thành tố chủ yếu của năng khiếu hóa học còn cần được tiếp tục nghiên cứu thêm.
Trước mắt cần xác định những phẩm chất và năng lực quan trọng nhất của một học sinh giỏi Hóa học là: - Có kiến thức hóa học cơ bản vững vàng, sâu sắc, hệ thống. Chính là nắm vững bản chất hóa học của các hiện tượng hóa học. - Có năng lực tư duy hóa học: Biết phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa cao, có khả năng sử dụng phương pháp mới (qui nạp, diễn dịch, loại suy…). - Biết vận dụng linh hoạt, sáng tạo, mềm dẻo những kiến thức cơ bản và hướng nhận thức đó vào tình huống mới, không theo đường mòn.
14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Một số biện pháp phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi Hóa học 1. Một số biện pháp phát hiện học sinh giỏi Để phát hiện được những học sinh có năng lực trở thành học sinh giỏi môn Hóa học, giáo viên cần thực hiện đối với học sinh các biện pháp sau: - Làm rõ mức độ đầy đủ chính xác của kiến thức, kỹ năng, kỹ sảo theo chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương trình SGK. - Làm rõ trình độ nhận thức và mức độ tư duy của từng học sinh bằng nhiều biện pháp và nhiều tình huống về lý thuyết và thực nghiệm để đo mức độ tư duy của học sinh.
Một số biện pháp bồi dưỡng học sinh giỏi Đối với giáo viên, khi bồi dưỡng những học sinh có năng khiếu về môn Hóa học ta cần thực hiện các biện pháp cơ bản sau: - Hình thành cho học sinh có kiến thức cơ bản, vững vàng, sâu sắc. Đó là lý thuyết chủ đạo, là các định luật và các qui luật cơ bản của bộ môn. - Rèn luyện cho học sinh kỹ năng vận dụng các lý thuyết chủ đạo, các định luật, các qui luật của môn học một cách linh hoạt, sáng tạo trên cơ sở bản chất hóa học của sự vật hiện tượng. - Rèn luyện cho học sinh kỹ năng dựa vào bản chất hóa học, kết hợp với kiến thức của môn học khác có được hướng giải quyết vấn đề một cách logic gọn gàng.
- Rèn luyện cho học sinh khả năng phán đoán (quy nạp, diễn dịch .) một cách độc lập sáng tạo giúp học sinh có cách giải bài tập nhanh hơn, ngắn gọn hơn. - Rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh, giúp các em biết cách dùng thực nghiệm để kiểm chứng lại những những dự đoán. - Hướng dẫn cho học sinh biết cách tự nghiên cứu tài liệu một cách hiệu quả và xem đó là biện pháp không thể thiếu được trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi. Như vậy đối với những giáo viên, khi đào tạo những học sinh có năng khiếu về môn Hóa học ta cần hướng dẫn học sinh học tập để các em được trang bị những kiến thức, những kỹ năng, giúp các em tự học hỏi, tự sáng tạo nhằm phát huy tối đa năng lực của mình.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Một số vấn đề lí luận về bài tập trong dạy học hóa học ở trƣờng THPT 1. Khái niệm Trong giáo dục, theo Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, thuật ngữ " bài tập" có nghĩa là "bài ra cho học sinh để vận dụng những điều đã học". Hóa học là môn khoa học tự nhiên nên bài tập Hóa học nói chung rất phong phú và đa dạng.
Qua nghiên cứu lí luận và sự trải nghiệm thực tiễn có thể hiểu bài tập Hóa học là bài giao cho học sinh làm để củng cố luyện tập những kiến thức, kỹ năng đã học, đồng thời giúp học sinh tiếp thu kiến thức, mở rộng, khắc sâu, hệ thống hóa được kiến thức. Hiện nay trong các sách giáo khoa và các tài liệu tham khảo thì bài tập Hóa học được dùng dưới dạng là bài toán hóa học và câu hỏi. Bài toán hóa học là những vấn đề thực tiễn đặt ra, cần giải quyết bằng phương pháp nghiên cứu khoa học, khi hoàn thành chúng học sinh phải tiến hành một hoạt động sáng tạo gồm nhiều thao tác và nhiều bước. Câu hỏi trong dạy học thường mang yếu tố khám phá hoặc khám phá lại dưới dạng một thông tín khác bằng cách cho học sinh tìm ra các mối quan hệ các qui tắc, các con đường tạo ra cách giải quyết mới.
224] Như vậy, bài tập Hóa học bao gồm những bài toán, những câu hỏi hay đồng thời cả bài toán và câu hỏi thuộc về hóa học mà trong khi hoàn thành chúng, học sinh nắm được một tri thức hay kỹ năng nhất định. Chính các bài tập Hóa học gồm bài toán hay câu hỏi này, là phương tiện cực kỳ quan trọng để phát triển tư duy học sinh. Người ta thường lựa chọn những bài toán và câu hỏi đưa vào một bài tập là có tính toán đến một mục đích dạy học nhất định, là nắm hay hoàn thiện một dạng tri thức hay kỹ năng nào đó. Việc hoàn thành và phát triển kỹ năng giải các bài toán hóa học cho phép thực hiện những mối liên hệ qua lại mới giữa các tri thức thuộc cùng một trình độ của cùng một năm học và thuộc những trình độ khác nhau của những năm học khác nhau cũng như giữa tri thức và kỹ năng.
Phân loại bài tập Hóa học Hiện nay có nhiều cách phân loại bài tập khác nhau: 1. Dựa vào tính chất của bài tập Hóa học có thể chia thành 4 loại: Bài tập định tính, bài tập định lượng, bài tập thực nghiệm, bài tập tổng hợp.19] 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Bài tập định tính: Thường dưới dạng câu hỏi và không tính toán nhằm làm chính xác khái niệm; củng cố, hệ thống hóa kiến thức; vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Các dạng hay gặp: viết phương trình phản ứng, hoàn thành chuỗi phản ứng, nhận biết, điều chế, tách chất, giải thích hiện tượng, bài tập về tính chất hóa học các chất. - Bài tập định lượng: Là những bài tập gắn liền với tính toán, thao tác trên các số liệu để tìm được số liệu khác, bao hàm 2 tính chất toán học (dùng phép tính đại số, qui tắc tam suất, giải hệ phương trình, …) và hóa học (dùng ngôn ngữ hóa học, kiến thức hóa học và các phương trình phản ứng xảy ra…).