Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài Chương 2 Bồi dưỡng học sinh giỏi thông qua dạy học phần Phi kim Hoá học 10 trung học phổ thông Chương 3 Thực nghiệm sư phạm Kết luận Khuyến nghị Tài liệu tham khảo Phụ lục 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Những lí luận cơ bản về bồi dƣỡng học sinh giỏi Hóa học ở trƣờng THPT 1. Tầm quan trọng của việc bồi dưỡng học sinh giỏi Tài năng là vốn quý của nước nhà.
Tài năng sẽ có và đến nhờ năng khiếu song có năng khiếu cũng không trở thành tài năng được nếu không có quá trình giáo dục, bồi dưỡng một cách khoa học. Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã khẳng định " Phát triển nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao là một trong các nhân tố quyết định sự phát triển nhanh, bền vững đất nước. Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, trong đó, đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ GV và cán bộ quản lý giáo dục là khâu then chốt". [8] Nhiệm vụ quan trọng của ngành Giáo dục là phải phát hiện những HS có tư chất thông minh, có năng khiếu để bồi dưỡng thành nhân tài, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hội nhập quốc tế.
Quá trình phát hiện, BDHSG các môn học ở bậc THPT là một quá trình mang tính khoa học nghiêm túc có tính chiến lược lâu dài trong suốt quá trình dạy học. Đặc biệt đối với môn Hóa học là môn học mới chỉ được nghiên cứu từ lớp 8 nên chỉ có quá trình này mới cung cấp được tương đối đầy đủ các kiến thức cần thiết cho HS và phát hiện chính xác khả năng học tập của các em, từ đó mới có thể tiếp tục đào tạo trở thành nhân tài cho đất nước. Khái niệm học sinh giỏi Hóa học 1. Khái niệm chung về học sinh giỏi [26] Cơ quan giáo dục Hoa Kỳ miêu tả khái niệm “học sinh giỏi” như sau: Đó là những HS có khả năng thể hiện xuất sắc hoặc năng lực nổi trội trong các lĩnh vực trí tuệ, sự sáng tạo, khả năng lãnh đạo, nghệ thuật, hoặc các lĩnh vực lí thuyết chuyên 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Những HS này thể hiện tài năng đặc biệt của mình từ tất cả các bình diện xã hội, văn hóa và kinh tế”. Nhiều nước quan niệm: HSG là những đứa trẻ có năng lực trong các lĩnh vực trí tuệ, sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo hoặc lĩnh vực lí thuyết. Những HS này cần có sự phục vụ và những hoạt động không theo những điều kiện thông thường của nhà trường nhằm phát triển đầy đủ các năng lực vừa nêu trên. Khái niệm học sinh giỏi Hóa học HSGHH là những HS có hội tụ các năng lực: tiếp thu kiến thức, suy luận logic, sáng tạo, kiểm chứng, thực hành hóa học [10] ; có biểu hiện là nắm vững kiến thức cơ bản, các qui luật, bản chất, hiện tượng PUHH và vận dụng chúng để giải quyết một hay nhiều vấn đề được đặt ra trong học tập nghiên cứu và trong thực tiễn.
Các biểu hiện của học sinh giỏi Hóa Học Như khái niệm HSGHH đã nói rõ thì HSG sẽ có hội tụ đủ các năng lực: tiếp thu kiến thức, suy luận logic, sáng tạo, kiểm chứng, thực hành hóa học; Khi có đủ các năng lực đó thì HSG sẽ có những biểu hiện cụ thể là: nắm vững kiến thức cơ bản, các qui luật, bản chất, hiện tượng phản ứng hóa học và vận dụng chúng để giải quyết một hay nhiều vấn đề được đặt ra trong học tập nghiên cứu và trong thực tiễn. Để nhận biết một HSGHH, chúng ta căn cứ vào các biểu hiện cụ thể như sau của HS qua quá trình học, thực hành và kiểm tra: - Có kiến thức hóa học cơ bản vững vàng, sâu sắc, hệ thống. Chính là nắm vững bản chất hóa học của các hiện tượng hóa học. - Có khả năng tư duy hóa học: Biết phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa cao, có khả năng sử dụng phương pháp mới (qui nạp, diễn dịch, loại suy…).
- Biết vận dụng linh hoạt, sáng tạo, mềm dẻo những kiến thức cơ bản và hướng nhận thức đó vào tình huống mới, không theo đường mòn. - Có tinh thần tự giác, học tập theo sự hướng dẫn của thầy cô và chủ động tìm tòi, tự học. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Những năng lực cần có của HSGHH 1.
Định nghĩa về năng lực [9] Năng lực là khả năng thực hiện có hiệu quả và có trách nhiệm các hành động, giải quyết các nhiệm vụ, vấn đề thuộc các lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân trong những tình huống khác nhau trên cơ sở hiểu biết, kĩ năng, kĩ xảo và kinh nghiệm, cũng như sự sẵn sàng hành động. Sáu năng lực cần có của học sinh giỏi Hóa học [13, tr41, tr42] 1. Năng lực tiếp thu kiến thức - Khả năng nhận thức vấn đề nhanh, rõ ràng. - Luôn hứng thú trong các tiết học, nhất là bài học mới.
- Có ý thức tự bổ sung, hoàn thiện những tri thức đã thu được ngay từ dạng sơ khai. Năng lực suy luận logic - Biết phân tích sự vật, hiện tượng qua các dấu hiệu đặc trưng của chúng. - Biết thay đổi góc nhìn khi xem xét một sự vật hiện tượng. - Biết cách tìm con đường ngắn để sớm đi đến kết luận cần thiết.
- Biết xét đủ các điều kiện cần thiết để đạt được kết luận mong muốn. Năng lực đặc biệt - Biết diễn đạt chính xác điều mình muốn. - Sử dụng thành thạo hệ thống kí hiệu, các qui ước để diễn tả vấn đề. - Biết phân biệt thành thạo các kĩ năng đọc, viết và nói.
- Biết thu gọn các vấn đề và trật tự hóa các vấn đề để dùng khái niệm trước mô tả cho các khái niệm sau. Năng lực lao động sáng tạo Biết tổ hợp các yếu tố, các thao tác để thiết kế một dãy các hoạt động nhằm đạt kết quả mong muốn. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Năng lực kiểm chứng - Biết suy xét sự đúng sai từ một loạt sự kiện.
- Biết tạo ra các tương tự hay tương phản để khẳng định hoặc bác bỏ một đặc trưng nào đó trong sản phẩm do mình làm ra. - Biết chỉ ra một cách chắc chắn các dữ liệu cần phải kiểm nghiệm sau khi thực hiện một số lần kiểm nghiệm. Năng lực thực hành - Biết thực hiện dứt khoát một số động tác trong khi làm thí nghiệm. - Biết kiên trì, kiên nhẫn trong quá trình làm sáng tỏ một số vấn đề lí thuyết qua thực nghiệm hoặc đi đến một số vấn đề lí thuyết mới dựa trên thực nghiệm.
Những phẩm chất và năng lực của giáo viên cần có khi bồi dưỡng học sinh giỏi - Trước hết, đó là phẩm chất đạo đức lối sống tốt, có uy tín với đồng nghiệp và HS, đặc biệt là năng lực của người thầy có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình học tập và rèn luyện của HS. - Có kiến thức chuyên sâu, chuyên môn vững vàng: biết lập kế hoạch, thiết kế chương trình giảng dạy, luyện tập, thực hành; có phương pháp giảng dạy và truyền đạt kiến thức chính xác, khoa học, linh hoạt và có hiệu quả và phù hợp với HS trong việc BDHSG. - Có kĩ năng giao tiếp, ứng xử linh hoạt các tình huống sư phạm, biết lắng nghe chia sẻ và giúp đỡ HS trong học tập, từ đó nắm bắt được các thông tin phản hồi lại của HS trong quá trình giảng dạy và giáo dục để điều chỉnh việc dạy và học có chất lượng tốt hơn. - Có tinh thần và ý thức trách nhiệm với công việc dạy học, tự bồi dưỡng chuyên môn thường xuyên nhằm nâng cao chất dạy và học.
- Biết “ truyền lửa” cho học trò, tạo sự say mê, hứng thú, ham học hỏi, biết tìm tòi, tự giác và tự tin vào khả năng của bản thân. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Biện pháp phát hiện và bồi dƣỡng học sinh giỏi hóa học 1. Biện pháp phát hiện học sinh giỏi Quá trình BDHSG không thể thiếu được bước đầu tiên là phát hiện HSG.
Để phát hiện được những HS có năng lực trở thành HSGHH, GV cần thực hiện các biện pháp sau: - GV làm rõ mức độ đầy đủ chính xác của kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo theo chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương trình SGK để hướng dẫn học HS. - GV làm rõ trình độ nhận thức và mức độ tư duy của từng HS bằng nhiều biện pháp và nhiều tình huống về lý thuyết và TN để đo mức độ tư duy của HS qua quá trình học và kiểm tra đánh giá. Biện pháp bồi dưỡng học sinh giỏi Đối với GV, khi bồi dưỡng những HS có năng khiếu về môn hóa học ta cần thực hiện các biện pháp cơ bản sau: - Hình thành cho HS có kiến thức cơ bản, vững vàng, sâu sắc. Đó là lý thuyết chủ đạo, là các định luật và các quy luật cơ bản của bộ môn.
- Rèn luyện cho HS kỹ năng vận dụng các lý thuyết chủ đạo, các định luật, các quy luật của môn học một cách linh hoạt, sáng tạo trên cơ sở bản chất hóa học của sự vật hiện tượng. - Rèn luyện cho HS kỹ năng dựa vào bản chất hóa học, kết hợp với kiến thức của môn học khác có được hướng giải quyết vấn đề một cách logic gọn gàng. - Rèn luyện cho HS khả năng phán đoán (quy nạp, diễn dịch,.) một cách độc lập sáng tạo giúp HS có cách giải bài tập nhanh hơn, ngắn gọn hơn. - Rèn luyện kỹ năng thực hành cho HS, giúp các em biết cách dùng thực nghiệm để kiểm chứng lại những dự đoán và biết dùng lý thuyết.
- Hướng dẫn cho HS biết cách tự nghiên cứu tài liệu một cách hiệu quả và xem đó là biện pháp không thể thiếu được trong công tác BDHSG. - Hướng dẫn HS tự học và ôn tập theo SĐTD. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy đối với những GV, khi đào tạo những HS có năng khiếu về môn hóa học ta cần hướng dẫn HS học tập để các em được trang bị những kiến thức, những kỹ năng, giúp các em tự học hỏi, tự sáng tạo nhằm phát huy tối đa năng lực của mình.