Chương 1 CƠ SỞ THỰC TIỄN VÀ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI Phúc Chu là một xã miền núi thuộc huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên. Nơi đây không chỉ ghi dấu lịch sử là vùng đất ATK trong cuộc kháng chiến chống Pháp của dân tộc mà còn là địa phương nổi tiếng với những giá trị văn hóa dân gian truyền thống vô cùng phong phú và đặc sắc. Đặc điểm tự nhiên ở Phúc Chu cũng như đời sống văn hóa – xã hội của người Dao đã góp phần tạo nên những câu hát Pả dung thấm đượm lòng người. Bởi vậy, việc tìm hiểu về đặc điểm tự nhiên ở địa phương, đời sống văn hóa – xã hội của người Dao nơi đây là điều cần thiết, bởi đó chính là nền tảng cho sự hình thành những câu hát Pả dung cả về nội dung và nghệ thuật.
Khái quát về điều kiện tự nhiên, xã hội, lịch sử ở Phúc Chu, Định Hóa, Thái Nguyên 1. Điều kiện tự nhiên Là một xã thuộc huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên, Phúc Chu có vị trí địa lí và nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội khi chỉ cách trung tâm huyện khoảng 2km. Xã Phúc Chu có tổng diện tích là 14,56 km², dân số năm 2022 là 2.667 người, mật độ dân số đạt 186 người/km². Phúc Chu nằm ở phía Tây Bắc huyện Định Hoá, được chia thành 6 xóm: Độc Lập, Đồng Đình, Đồng Uẩn, Làng Gầy, Làng Hoèn, Nà Lom.
Tổng dân số trên địa bàn xã là 1.913 hộ, có các dân tộc anh em cùng chung sống như: Kinh, Tày, Nùng, Dao, Sán Dìu…. Trong đó, người Dao ở Phúc Chu sống tập trung tại 2 bản làng Gầy với 20 hộ dân và làng Hoèn với hơn 40 hộ. Địa hình xã Phúc Chu là một dải đất trải dài theo hướng Đông Tây và hẹp dần từ nam lên bắc, xung quanh là đồi núi bao bọc tạo thành nhiều tầng, nhiều lớp. Tầng cao có dãy núi Khau Phao giáp với xã Bảo Cường, tầng thấp, là những đồi thoai thoải liên tiếp, xen giữa những khu đồi, cánh rừng là cánh đồng hẹp trải dài từ đông sang tây, với tổng diện tích đất nông ngiệp là 384,7 ha.
Từ đặc điểm kiến tạo địa hình cho thấy Phúc Chu mang đậm đặc trưng của vùng miền núi. 14 Phía Bắc xã Phúc Chu có địa hình tương đối phức tạp với nhiều dãy núi cao, độ dốc lớn. Điều này ít nhiều gây khó khăn cho việc sản xuất và đi lại của người dân nơi đây. Độ cao trung bình trong khu vực từ 50 - 60m so với mực nước biển.
Phía Nam xã địa hình bằng phẳng hơn bao gồm những đồi bát úp xen lẫn những cánh đồng rộng thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp. Hướng dốc từ phía Tây Bắc về phía Đông Nam, do địa hình có khác biệt như vậy nên hạn chế rất lớn đến sản xuất nông lâm nghiệp và đi lại của nhân dân trong xã, ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung. Rừng và đất rừng chiếm 60% diện tích tự nhiên là thế mạnh của xã để phát triển cây chè, cây ăn quả, cây lấy gỗ, đồng thời là điều kiện thuận lợi cho phát triển chăn nuôi gia súc. Từ năm 1970 trở về trước, nơi đây là những cánh rừng nguyên sinh, thảm thực vật đa tầng, đa dạng, những cây cổ thụ vươn cao phủ kín núi đồi, nhưng từ năm 1970 đến năm 1990 do sức ép của sự gia tăng dân số và ý thức bảo vệ rừng của người dân chưa được nâng cao, việc quản lí của cơ quan chức năng chưa thật chặt chẽ, các loại gỗ quý bị khai thác đến cạn kiệt, rừng bị thu hẹp.
Các loại muông thú quý di đi nơi khác vì không còn môi trường sinh sống. Những năm gần đây, Nhà nước có nhiều cơ chế chính sách, quản lí, bảo vệ rừng cùng với việc triển khai các dự án trồng rừng, những khu đất trống, đồi núi trọc được phủ kín bằng những giống cây mới, hệ sinh thái rừng dần dần được khôi phục, độ che phủ rừng được tăng lên đáng kể. Hiện nay, toàn xã có 962,44 ha rừng. Phúc Chu có 6 con suối đều bắt nguồn từ địa bàn xã.
Con suối lớn bắt nguồn từ khu rừng Đin Đăm điểm mút phía tây xã chảy về phía đông và đổ vào suối Chợ Chu ở khu vực Đồng Phủ là một nhánh thượng nguồn của sông Cầu, còn 5 con suối nhỏ bắt nguồn từ các khe rạch: Pá Vang, Pá Chao, Đồng Kè ở phía Bắc xã chảy theo hướng bắc nam đổ vào suối lớn ở các điểm Đồng Dọ, làng Hoèn, Đồng Kè, Đồng Uẩn, làng Mới và Khuổi Lếch. Hệ thống khe suối được phân bố khá đồng đều trên khắp vùng đất ở Phúc Chu, vì vậy việc xây dựng các hồ, đập trữ nước đảm bảo cung cấp nước tưới cho sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt được thuận lợi. Đặc điểm kinh tế xã hội Phúc Chu, Định Hoá không chỉ là mảnh đất có vị trí chiến lược về quân sự mà còn là mảnh đất giàu tiềm năng phát triển kinh tế, xã hội. Là địa bàn có nhiều dân tộc cùng sinh sống, hơn nữa mỗi dân tộc lại mang đặc điểm và bản sắc riêng, chính điều đó đã tạo nên một Phúc Chu đa màu sắc văn hóa.
Tổng diện tích tự nhiên của Phúc Chu là 1292.8 ha nên xác định một trong những thế mạnh chính của xã là sản xuất nông – lâm nghiệp, kinh tế đồi rừng, kinh tế trang trại. Đất đồi rừng tại Phúc Chu rất thích hợp với cây chè đã và đang được trồng phổ biến tại Định Hoá với năng suất và sản lượng lớn. Nơi đây cũng cũng có nguồn nguyên liệu gỗ dồi dào, phù hợp phát triển ngành công nghiệp chế biến gỗ và các sản phẩm từ gỗ. Với vị trí địa lí thuận lợi, tiếp giáo với thị trấn Chợ Chu – trung tâm của huyện Định Hoá, Phúc Chu ngày càng được chú trọng đầu tư, phát triển các ngành dịch vụ, thương mại và du lịch.
Về giao thông, do địa hình xã tương đối phức tạp có nhiều dãy núi cao, độ dốc lớn nên rất hó khăn cho việc đi lại và sản xuất của nhân dân. Độ cao trung bình trong khu vực từ 50 cho đến 60m so với mực nước biển, phía Nam xã địa hình bằng phẳng hơn bao gồm những đồi bát úp xen lẫn những cánh đồng rộng thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp. Trên địa bàn xã không có đường liên huyện chạy qua, chỉ có một tuyến đường liên xã đó là tuyến Phúc Chu - Bảo Linh, còn lại là toàn bộ đường liên thôn 35 bản. Do có sự hỗ trợ của Nhà nước nên đến nay hệ thống giao thông của xã đã được cải thiện.
Tuy nhiên hiện nay, các trục đường giao thông của xã chưa được cứng hoá toàn bộ nên việc đi lại của nhân dân rất khó khăn, mùa mưa thì lầy lội, ảnh hưởng rất nhiều đến việc vận chuyển và đi lại. Trung tâm xã đã có trạm y tế phục vụ khám chữa bệnh cho nhân dân. Các trường học được xây dựng khang trang, sạch đẹp. Dân cư ở Phúc Chu phân bố thành thôn, bản.
Nhà ở phân bố không theo quy hoạch. Hầu hết là dân bản xứ với nhiều dân tộc nhưng chủ yếu là dân tộc Tày, Nùng, nghề nghiệp làm ruộng, nương rẫy, một số ít sống ở các triền núi cao làm nghề trồng rừng. Nhìn chung, đời sống kinh tế ổn 16 định, trình độ dân trí còn thấp nhưng nhân dân có truyền thống cách mạng, trật tự an ninh tốt. Đặc điểm văn hóa của người Dao ở Phúc Chu, Định Hoá, Thái Nguyên 1.
Đời sống văn hóa vật chất Về nhà cửa: Theo quan niệm của tất cả những người dân tộc sinh sống ở vùng miền núi, nhà của người Dao bao giờ cũng xây dựng ở nơi cao ráo, vừa để tránh thú dữ, vừa cho phép người dân quan sát được khoảng không gian rộng. Nhà họ của luôn có hai gian, gian trên để sinh hoạt, gian dưới để đồ đạc, để các dụng cụ làm ruộng nương và là nơi để buộc trâu bò. Khi làm nhà, người Dao chọn hướng theo tuổi của gia chủ. Từ khâu chọn đất, xem ngày, chuẩn bị các vật liệu cho ngôi nhà đến việc xây nhà, dựng cửa ra sao, họ đều mời thầy cúng khấn vái thần linh, thổ địa, nếu được thần linh cho phép thì mới được sinh sống ở đây.
Ngày dựng nhà được chọn theo tuổi của gia chủ, người Dao kị làm nhà trùng với ngày mất của cha mẹ, trùng ngày có sấm đầu năm, ngày kiêng của dòng họ, kiêng làm nhà vào tháng ba âm lịch. Từ khi làm nhà cho đến khi nhà hoàn thành, người Dao có nhiều nghi lễ quan trọng nhưng quan trọng nhất là lễ vào nhà mới. Trong lễ vào nhà mới nghi thức quan trọng và không thể thiếu là nghi thức đốt lửa. Sau khi làm lễ đốt lửa họ dọn đồ đạc, trước tiên là đưa ống nước, cum thóc, bát đĩa, nồi xoong chảo vào nhà mới.
Về trang phục: Trang phục truyền thống của đồng bào Dao rất đa dạng gồm quần, áo, váy, yếm, khăn, mũ… với kiểu dáng, hoa văn, họa tiết cầu kỳ, tinh xảo, mang đậm hương sắc của thiên nhiên như hoa rừng, thế núi. Con gái người Dao ai cũng phải tự tay may cho mình bộ trang phục truyền thống thật đẹp, chính vì thế mà ngay từ khi lên 6, lên 7 bé gái dân tộc Dao đã được bố mẹ dạy thêu thùa, khâu vá. Phụ nữ Dao ăn mặc rất đa dạng, thường mặc áo dài, yếm, váy hoặc quần, mang hoa văn, họa tiết được thêu rất sặc sỡ. Bộ y phục của người phụ nữ Dao là chiếc áo được thiết kế dài đến gần đầu gối.
Cổ áo được thiết kế theo hình chữ V có thêu hoa văn, lưng áo cũng được thêu họa tiết như phần gấu áo; Chiếc 17 yếm hình tam giác có 2 đuôi dài kéo ra phía sau lưng, mỗi phần đuôi được đính 2 đồng tiền xu ở phía trong, vừa là để yếm được phẳng, vừa là để khi mặc sẽ phát ra âm thanh vui tai đặc trưng của người Dao. Theo quan niệm của đồng bào Dao, nhìn vào cách thêu hoa văn ở áo của người phụ nữ sẽ biết được người phụ nữ khéo hay không, có đảm đang hay không. Cách thêu cũng đặc biệt tỉ mỉ, thêu ở mặt trái vải nhưng hoa văn lại hiện lên mặt phải đều tăm tắp và rất tinh tế. Người phụ nữ Dao chỉ dựa vào bàn tay khéo léo của mình tạo những đường kim mũi chỉ mà không cần sử dụng bất kì loại phấn hay dụng cụ nào hỗ trợ để đánh dấu.