Bệnh Học Ngoại Khoa: Giới Thiệu, Lịch Sử và Đặc Điểm

Tài liệu nghiên cứu Ngoại bệnh lý phần i, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về ., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Tác giả: Ts. Nguyễn Gia Thức
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược
• Chuyên ngành: Bệnh Học Ngoại Khoa
• Đề tài: Giới Thiệu Bệnh Học Ngoại Khoa: Lịch Sử và Đặc Điểm
• Loại tài liệu: Bài Giảng
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• 1. PHẦN I
• 1.1. Giới thiệu ngoại khoa
• 1.2. Bệnh viêm ruột thừa
• 1.3. Hẹp môn vị
• 1.4. Thủng dạ dầy
• 1.5. Chảy máu đường tiêu hóa trên
• 1.6. Tắc ruột
• 1.7. Chấn thương bụng
• 1.8. Sỏi đường mật
• 1.9. Viêm tụy
• 1.10. Bệnh trĩ và dò hậu môn trực tràng
• 1.11. Viêm phúc mạc
• 2. GIỚI THIỆU NGOẠI KHOA
• 2.1. Mục tiêu
• 2.2. Lịch sử ngoại khoa
• 2.2.1. Giải phẫu thời cổ đại
• 2.2.2. Y học thời trung cổ
• 2.2.3. Y học thời phục hưng
• 2.2.4. Y học thời cận đại
• 2.2.5. Y học ngày nay
• 2.3. Lịch sử của nội soi chẩn đoán và phẫu thuật nội soi
• 2.4. Sự phát triển của các chuyên ngành liên quan
• 2.4.1. Gây mê hồi sức
• 2.4.2. Truyền máu
• 2.4.3. Vô trùng
• 2.4.4. Kháng sinh
• 2.5. Bệnh ngoại khoa là gì?
• 2.6. Đặc điểm ngoại khoa
• 2.7. Phối hợp giữa các khoa trong ngoại khoa
• 2.8. Khoa gây mê phẫu thuật
• 2.8.1. Bộ phận tiền phẫu thuật
• 2.8.2. Bộ phận phẫu thuật
• 2.8.3. Bộ phận hồi tỉnh
• 2.9. Các khoa ngoại chủ yếu
• 2.10. Giới thiệu điều dưỡng trong chăm sóc ngoại khoa
• 2.10.1. Đặc điểm người bệnh trong ngoại khoa
• 2.10.2. Mục đích của phẫu thuật
• 3. NHIỄM TRÙNG NGOẠI KHOA
• 3.1. Mục tiêu
• 3.2. Chăm sóc bệnh nhân nhiễm trùng ngoại khoa
• 3.2.1. Nhiễm trùng ngoại khoa là gì?
• 3.2.2. Phân loại nhiễm trùng ngoại khoa
• 3.2.3. Nguyên nhân nhiễm trùng ngoại khoa
• 3.2.3.1. Vi khuẩn có nguồn gốc nội sinh
• 3.2.3.2. Vi khuẩn có nguồn gốc ngoại sinh
• 3.2.4. Các yếu tố nguy cơ nhiễm trùng
• 3.2.4.1. Yếu tố tại chỗ
• 3.2.4.2. Yếu tố toàn thân
• 3.2.4.3. Các yếu tố ngoại cảnh
• 3.2.5. Diễn biến của nhiễm trùng ngoại khoa
• 3.2.6. Một số tổn thương thường gặp
• 3.2.6.1. Áp xe nóng
• 3.2.6.1.1. Lâm sàng
• 3.2.6.1.2. Diễn biến của áp xe nóng
• 3.2.6.1.3. Chăm sóc
• 3.2.6.2. Áp xe lạnh
• 3.2.6.2.1. Triệu chứng lâm sàng
• 3.2.6.2.2. Điều trị
• 3.2.6.2.3. Chăm sóc
• 3.2.6.3. Viêm tấy lan toả (Phlegmon Difus hay Cellulite)
• 3.2.6.3.1. Nguyên nhân
• 3.2.6.3.2. Lâm sàng
• 3.2.6.3.3. Điều trị
• 3.2.6.3.4. Chăm sóc
• 3.2.6.4. Viêm hạch bạch huyết cấp tính
• 3.2.6.4.1. Triệu chứng
• 3.2.6.4.2. Điều trị
• 3.2.6.5. Nhọt (Furoncle) và nhọt chùm (Anthrax)
• 3.2.6.5.1. Hình ảnh đại thể và vi thể
• 3.2.6.5.2. Triệu chứng

Tóm tắt

I. Giới thiệu Bệnh Học Ngoại Khoa Lịch Sử và Đặc Điểm

Bệnh học ngoại khoa là một lĩnh vực quan trọng trong y học, liên quan đến việc chẩn đoán và điều trị các bệnh lý cần can thiệp phẫu thuật. Lịch sử của bệnh học ngoại khoa đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ những phương pháp sơ khai đến những kỹ thuật hiện đại ngày nay. Sự phát triển này không chỉ phản ánh sự tiến bộ trong y học mà còn cho thấy vai trò quan trọng của ngoại khoa trong việc cứu chữa bệnh nhân.

1.1. Lịch sử phát triển của Bệnh Học Ngoại Khoa

Lịch sử bệnh học ngoại khoa bắt đầu từ thời cổ đại với những phương pháp giải phẫu đơn giản. Hippocrates, được coi là cha đẻ của y học hiện đại, đã có những đóng góp quan trọng trong việc hiểu biết về bệnh tật. Thời kỳ phục hưng đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ của ngoại khoa với những tiến bộ trong kỹ thuật phẫu thuật.

1.2. Đặc điểm của Bệnh Học Ngoại Khoa

Bệnh học ngoại khoa có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm sự phối hợp giữa nhiều chuyên khoa như gây mê, hồi sức và các khoa xét nghiệm. Người bệnh thường có vết thương, đòi hỏi sự chăm sóc đặc biệt về vô trùng và tâm lý.

II. Những Thách Thức trong Bệnh Học Ngoại Khoa Ngày Nay

Bệnh học ngoại khoa hiện đại đối mặt với nhiều thách thức, từ việc phát triển công nghệ mới đến việc quản lý các biến chứng sau phẫu thuật. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến kết quả điều trị mà còn đến sự an toàn của bệnh nhân.

2.1. Các vấn đề về nhiễm trùng trong phẫu thuật

Nhiễm trùng là một trong những biến chứng phổ biến nhất trong bệnh học ngoại khoa. Việc kiểm soát nhiễm trùng đòi hỏi sự chú ý đặc biệt từ các bác sĩ và nhân viên y tế, bao gồm việc tuân thủ các quy tắc vô trùng nghiêm ngặt.

2.2. Quản lý đau và hồi phục sau phẫu thuật

Quản lý đau sau phẫu thuật là một thách thức lớn trong bệnh học ngoại khoa. Các phương pháp giảm đau hiệu quả và an toàn cần được áp dụng để giúp bệnh nhân hồi phục nhanh chóng và giảm thiểu sự khó chịu.

III. Phương Pháp Điều Trị Chính trong Bệnh Học Ngoại Khoa

Các phương pháp điều trị trong bệnh học ngoại khoa rất đa dạng, từ phẫu thuật mở đến các kỹ thuật phẫu thuật nội soi hiện đại. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng, tùy thuộc vào tình trạng bệnh lý của bệnh nhân.

3.1. Phẫu thuật mở Ưu và nhược điểm

Phẫu thuật mở là phương pháp truyền thống, cho phép bác sĩ tiếp cận trực tiếp vào khu vực cần điều trị. Tuy nhiên, phương pháp này thường đi kèm với thời gian hồi phục lâu hơn và nguy cơ nhiễm trùng cao hơn.

3.2. Phẫu thuật nội soi Cách mạng trong điều trị

Phẫu thuật nội soi đã cách mạng hóa cách thức điều trị trong bệnh học ngoại khoa. Kỹ thuật này giúp giảm thiểu tổn thương mô, thời gian hồi phục nhanh chóng và giảm thiểu đau đớn cho bệnh nhân.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu trong Bệnh Học Ngoại Khoa

Nghiên cứu trong bệnh học ngoại khoa đã mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn, từ việc cải thiện kỹ thuật phẫu thuật đến việc phát triển các phương pháp điều trị mới. Những kết quả này không chỉ nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe mà còn cải thiện tỷ lệ sống sót cho bệnh nhân.

4.1. Các nghiên cứu mới về phẫu thuật nội soi

Nhiều nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng phẫu thuật nội soi có thể giảm thiểu thời gian nằm viện và cải thiện sự hài lòng của bệnh nhân. Những phát hiện này đã thúc đẩy việc áp dụng rộng rãi kỹ thuật này trong các bệnh viện.

4.2. Tác động của công nghệ mới trong điều trị

Công nghệ mới như robot phẫu thuật và hình ảnh 3D đã mở ra những khả năng mới trong điều trị bệnh học ngoại khoa. Những công nghệ này không chỉ nâng cao độ chính xác mà còn giảm thiểu rủi ro cho bệnh nhân.

V. Kết Luận và Tương Lai của Bệnh Học Ngoại Khoa

Bệnh học ngoại khoa đang trên đà phát triển mạnh mẽ với nhiều tiến bộ trong công nghệ và phương pháp điều trị. Tương lai của lĩnh vực này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều cải tiến đáng kể, giúp nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cho bệnh nhân.

5.1. Xu hướng phát triển trong Bệnh Học Ngoại Khoa

Xu hướng phát triển trong bệnh học ngoại khoa hiện nay tập trung vào việc áp dụng công nghệ mới và cải tiến quy trình điều trị. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả điều trị mà còn giảm thiểu rủi ro cho bệnh nhân.

5.2. Tương lai của phẫu thuật robot và công nghệ cao

Phẫu thuật robot và các công nghệ cao khác đang trở thành xu hướng trong bệnh học ngoại khoa. Những công nghệ này hứa hẹn sẽ mang lại những kết quả điều trị tốt hơn và cải thiện trải nghiệm của bệnh nhân.

Nội dung chính

BỆNH HỌC NGOẠI I (PHẦN I) – TS. TTƯT. NGUYỄN GIA THỨC

---

Tổng quan về giáo trình

Môn học và vị trí trong chương trình đào tạo

Giáo trình Bệnh học Ngoại I (thuộc học phần Ngoại bệnh lý Y học hiện đại) do TS. TTƯT. Nguyễn Gia Thức biên soạn, là tài liệu giảng dạy thuộc khối kiến thức chuyên ngành ngoại khoa ở bậc đại học. Toàn bộ học phần Ngoại bệnh lý Y học hiện đại bao gồm 4 tín chỉ; trong đó phần Bệnh học Ngoại I được thiết kế với thời lượng 2 tín chỉ giảng dạy trực tiếp (tương đương 1 tín chỉ lý thuyết - 15 tiết và 1 tín chỉ thực hành - 15 tiết tại các khoa ngoại bệnh viện), cùng 90 tiết tự học có hướng dẫn. Học phần đóng vai trò thiết lập nền tảng bệnh học, triệu chứng học và nguyên lý can thiệp ngoại khoa trước khi sinh viên tiếp cận các chuyên khoa ngoại sâu và thực tập lâm sàng chuyên sâu.

Mục tiêu học tập (Learning Outcomes)

1. Hệ thống hóa lịch sử và nguyên lý ngoại khoa: Nắm được các mốc phát triển của ngoại khoa, kỹ thuật nội soi từ thời sơ khai đến hiện đại, cũng như vai trò của các chuyên ngành hỗ trợ (gây mê hồi sức, truyền máu, vô trùng, kháng sinh).
2. Xác định bản chất bệnh lý và can thiệp ngoại khoa: Trình bày được định nghĩa bệnh ngoại khoa, các mục đích can thiệp phẫu thuật (chẩn đoán, điều trị triệt để, điều trị tạm thời, phòng ngừa, chỉnh hình, tạo hình, thẩm mỹ, ghép cơ quan) và mô hình phối hợp đa chuyên khoa.
3. Phân tích bệnh học nhiễm trùng ngoại khoa: Định nghĩa, phân loại theo giải phẫu (nông, sâu, khoang tạng), nhận diện các tác nhân vi sinh vật nội sinh - ngoại sinh và giải thích 4 giai đoạn tiến triển của phản ứng nhiễm trùng.
4. Chẩn đoán và định hướng xử trí các tổn thương ngoại khoa thường gặp: Nhận định triệu chứng lâm sàng, chẩn đoán phân biệt và nắm vững quy trình chăm sóc, chỉ định can thiệp đối với áp xe nóng, áp xe lạnh, viêm tấy lan tỏa, viêm hạch bạch huyết cấp tính, nhọt và nhọt chùm.

Cấu trúc và cách tiếp cận

Tài liệu được xây dựng theo cấu trúc tích hợp giữa lý thuyết bệnh học cơ sở và định hướng thực hành điều dưỡng - lâm sàng. Nội dung đi từ khái quát nhập môn, lịch sử, tổ chức hoạt động khoa phòng đến các chuyên đề bệnh học cụ thể và quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn, chăm sóc bệnh nhân ngoại khoa.

Điểm đặc sắc của giáo trình

Tài liệu tích hợp song song góc nhìn của phẫu thuật viên và điều dưỡng lâm sàng. Bên cạnh tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh học, giáo trình mô tả chi tiết quy trình theo dõi nhiệt độ, thay băng, chuẩn bị dẫn lưu, nhận định biến chứng và nguyên tắc vô khuẩn trong môi trường phẫu thuật áp lực dương.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Khung chương trình Bệnh học Ngoại I được phân bổ thành 11 bài/chủ đề chia làm 3 đợt học (B1, B2, B3) xen kẽ giữa giảng đường và bệnh viện:

Khối bài	Bài số	Tên bài / Chủ đề	Số tiết LT	Số tiết TH
B1	1	Giới thiệu ngoại khoa	1	5
	2	Bệnh Viêm ruột thừa	1	-
	3	Hẹp môn vị	2	-
	4	Thủng dạ dày	1	-
B2	5	Chảy máu đường tiêu hóa trên	1	5
	6	Tắc ruột	2	-
	7	Chấn thương bụng	2	-
B3	8	Sỏi đường mật	2	5
	9	Viêm tụy	1	-
	10	Bệnh Trĩ và rò hậu môn trực tràng	1	-
	11	Viêm phúc mạc	1	-

(Kèm theo chuyên đề trọng tâm: Nhiễm trùng ngoại khoa và chăm sóc bệnh nhân nhiễm trùng).

• Chủ đề Giới thiệu ngoại khoa: Trình bày lịch sử ngoại khoa thế giới từ thời cổ đại (Ai Cập 2250 TCN mổ u bướu; Hippocrates 460-377 TCN điều trị gãy xương, trật khớp) đến thời kỳ phát triển phẫu thuật nội soi (Kelling 1901, Jacobeus 1910, Semm 1964, Mouret 1987). Mô tả cơ cấu tổ chức khoa Gây mê phẫu thuật (tiền phẫu, phẫu thuật, hồi tỉnh) và các chuyên khoa ngoại thực hành.
• Chuyên đề Nhiễm trùng ngoại khoa: Định nghĩa biến chứng sau chấn thương hoặc mổ xẻ; phân loại nhiễm trùng vết thương nông (da/dưới da), sâu (cân cơ), khoang tạng (viêm phúc mạc, trung thất, áp xe gan, mủ màng phổi); phân tích các yếu tố nguy cơ tại chỗ, toàn thân và ngoại cảnh.
• Bệnh học các tổn thương nhiễm trùng cụ thể:
  • Áp xe nóng: Ổ viêm cấp tụ mủ do Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis, trực khuẩn Coli; lâm sàng qua 2 giai đoạn (viêm lan tỏa và tụ mủ với dấu hiệu chuyển sóng - fluctuation).
  • Áp xe lạnh: Ổ mủ tiến triển chậm không sưng - nóng - đỏ - đau do Mycobacterium tuberculosis, nấm; diễn biến 3 giai đoạn (khối cứng, hóa mủ bã đậu, rò mủ) kèm phản ứng Tuberculin/BCG dương tính.
  • Viêm tấy lan tỏa (Phlegmon Diffus / Cellulite): Viêm cấp tính mô tế bào không giới hạn và hoại tử mô do Streptococcus, S. aureus.
  • Viêm hạch bạch huyết cấp: Nhiễm trùng mạng lưới bạch huyết nông/sâu gây viêm bạch mạch lưới, viêm thân bạch mạch và sưng đau hạch ngoại vi.
  • Nhọt (Furoncle) & Nhọt chùm (Anthrax): Hoại tử nang lông tạo đinh nhọt (Bourbillon) để lại sẹo hình sao, hoặc viêm mủ chân bì nhiều ổ ở người suy nhược/tiểu đường.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Khái niệm và ranh giới bệnh ngoại khoa: Khẳng định đặc thù của bệnh ngoại khoa là nhóm bệnh lý bắt buộc phải có can thiệp phẫu thuật để xác định chẩn đoán hoặc thực hiện điều trị.
• Bốn trụ cột hỗ trợ phẫu thuật: Giáo trình làm rõ mối liên hệ hữu cơ giữa sự phát triển ngoại khoa với Gây mê (Morton phát minh gây mê ether năm 1846), Truyền máu (Blundell thực hiện năm 1818, hoàn thiện từ 1930), Vô trùng (nghiên cứu vi trùng của Pasteur, khử khuẩn phẫu thuật của Lister) và Liệu pháp kháng sinh (Fleming tìm ra Penicillin).
• Sinh lý bệnh nhiễm trùng ngoại khoa: Giải thích cơ chế tác động của vi khuẩn: Clostridium tetani tiết ngoại độc tố (exotoxin) tác động hệ thần kinh; Salmonella typhi sinh sôi trong máu gây hiện tượng phân ly mạch - nhiệt; Streptococcus lan tràn qua hệ bạch huyết.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng khám và nhận định lâm sàng: Kỹ thuật khám phát hiện dấu hiệu chuyển sóng (fluctuation) bằng hai ngón tay; phân biệt khối áp xe nóng với khối áp xe lạnh dựa trên triệu chứng tại chỗ và cận lâm sàng (bạch cầu đa nhân trung tính vs tỷ lệ lympho, máu lắng, X-quang).
• Kỹ năng kỹ thuật và chăm sóc ngoại khoa: Chuẩn bị dụng cụ phụ giúp phẫu thuật viên trích rạch tháo mủ; kỹ thuật thay băng, nặn sạch dịch mủ hoại tử; quy tắc theo dõi số lượng/màu sắc dịch dẫn lưu và chỉ định rút dẫn lưu sau 24-48 giờ; lập biểu đồ theo dõi nhiệt độ; áp dụng chế độ dinh dưỡng giàu đạm và các vitamin A, C, D, E.
• Kỹ năng phối hợp liên ngành: Tổ chức quy trình làm việc kết nối giữa bác sĩ phẫu thuật, bác sĩ gây mê hồi sức, điều dưỡng chăm sóc, kỹ thuật viên xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Cách tiếp cận sư phạm

Môn học áp dụng phương pháp đào tạo kết hợp (Blended Learning) gắn liền giữa lý thuyết bệnh học và thực hành lâm sàng tại giường bệnh. 15 tiết lý thuyết cung cấp khung phân loại giải phẫu, cơ chế bệnh sinh và tiêu chuẩn chẩn đoán; 15 tiết thực hành tại các khoa Ngoại tổng hợp, Ngoại tiêu hóa, Chấn thương chỉnh hình giúp sinh viên trực tiếp đối chiếu triệu chứng thực tế trên người bệnh.

Bài tập và phân tích ca bệnh (Case Studies)

• Phân tích ca lâm sàng viêm ruột thừa, thủng dạ dày, hẹp môn vị, chấn thương bụng kín và tắc ruột.
• Nhận định ca bệnh nhiễm trùng hoại tử: Phân tích tổn thương nhọt chùm sau gáy ở bệnh nhân đái tháo đường; tiếp cận chẩn đoán áp xe lạnh nghi lao cột sống có chèn ép thần kinh.

Thực hành lâm sàng

• Thực hành quy trình vô khuẩn: Vệ sinh bàn tay ngoại khoa, chuẩn bị môi trường phòng phẫu thuật áp lực dương, phân lập vùng thao tác vô trùng và hữu trùng.
• Thực hành chăm sóc vết thương: Theo dõi ổ tụ mủ, thực hiện kỹ thuật thay băng nặn mủ đúng quy trình chống lây nhiễm chéo, theo dõi và rút ống dẫn lưu sau mổ.

Phương pháp đánh giá

• Đánh giá quá trình: Kiểm tra kỹ năng hỏi bệnh, thao tác khám lâm sàng (khám phát hiện sóng vỗ, ấn điểm đau), kỹ năng theo dõi dấu hiệu sinh tồn và ghi chép biểu đồ nhiệt độ tại bệnh viện.
• Đánh giá kết thúc: Kiểm tra lý thuyết tổng hợp về cơ chế bệnh sinh, phân loại vi khuẩn, chỉ định phẫu thuật và xử trí biến chứng nhiễm khuẩn huyết (Septicémie), nhiễm khuẩn mủ huyết (Septicopyohémie).

Hướng dẫn tự học (90 tiết)

Sinh viên sử dụng 90 tiết tự học để:

1. Đọc và phân tích các phác đồ sử dụng kháng sinh theo kháng sinh đồ.
2. Hệ thống hóa các bảng so sánh triệu chứng lâm sàng giữa các dạng nhiễm trùng ngoại khoa.
3. Nghiên cứu tài liệu hướng dẫn kiểm soát nhiễm khuẩn bệnh viện và quy trình hồi sức - dinh dưỡng cho bệnh nhân trước và sau phẫu thuật.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

           MỐC THỜI GIAN TIẾN TRÌNH NGOẠI KHOA & NỘI SOI TRONG GIÁO TRÌNH
 2250 TCN     460-377 TCN    1846       1901         1964     1987     1992
 Ai Cập cổ    Hippocrates    Morton     Kelling      Semm     Mouret   VN: BV Chợ Rẫy
 (Mổ u bướu)  (Banh HM, Trật)(Gây mê Ete)(Soi ổ bụng)(Bơm khí)(Cắt TM) (5% cắt TM NS)

Tiến trình lịch sử ngoại khoa và phẫu thuật nội soi

Giáo trình hệ thống hóa các mốc phát triển kỹ thuật từ thời cổ đại đến hiện đại:

• Thời cổ đại: Ghi chép giải phẫu đầu tiên tại Ai Cập (2250 TCN) về mổ ung nhọt, bướu cổ; Hippocrates (460-377 TCN) chế tạo dụng cụ banh hậu môn và nắn trật khớp.
• Tiến trình nội soi: Kelling (1901) dùng kính soi bàng quang quan sát ổ bụng sau bơm khí trời; Jacobeus (1910) soi ổ bụng chẩn đoán; Ferver (1910) gỡ dính qua nội soi; Boesch (1936) triệt sản qua nội soi; Semm (1964) chế tạo máy bơm khí tự động; Hopkins (1966) sáng chế hệ thống thấu kính quang học; Mouret (tháng 3/1987) thực hiện ca cắt túi mật nội soi đầu tiên.
• Số liệu thực tiễn: Năm 1992, tỷ lệ cắt túi mật nội soi tại Mỹ đạt 80%, trong khi tại Bệnh viện Chợ Rẫy (Việt Nam) đạt 5% tổng số ca.

Tích hợp kiến thức liên chuyên khoa

Nội dung giáo trình thể hiện rõ mối quan hệ phối hợp giữa các chuyên ngành hỗ trợ:

• Gây mê hồi sức: Mốc lịch sử William T.G. Morton biểu diễn gây mê bằng ether vào tháng 10/1846.
• Huyết học truyền máu: James Blundell thực hiện truyền máu người đầu tiên năm 1818; kỹ thuật hoàn thiện từ năm 1930.
• Kiểm soát vô khuẩn và vi sinh: Đóng góp của Louis Pasteur (tìm ra vi trùng) và Joseph Lister (sát khuẩn phẫu thuật); Alexander Fleming phát minh Penicillin làm nền tảng cho điều trị kháng sinh.

Ứng dụng thực tiễn trong chăm sóc ngoại khoa

Tài liệu cung cấp các tiêu chuẩn xử trí lâm sàng đối với từng thể bệnh:

• Phân biệt nguyên tắc điều trị triệt để (cắt ruột thừa, cắt dạ dày) và điều trị tạm thời (nối vị tràng trong hẹp môn vị, làm hậu môn nhân tạo).
• Quy định rút ống dẫn lưu sau 24-48 giờ trong phẫu thuật viêm tấy lan tỏa.
• Chỉ định điều trị nội khoa ưu tiên trong áp xe lạnh do lao, chỉ định can thiệp ngoại khoa khi có chèn ép tủy/thần kinh hoặc do tác nhân nấm.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Sinh viên đại học

• Sinh viên ngành Y đa khoa, Y học cổ truyền và Điều dưỡng đang học học phần Ngoại bệnh lý Y học hiện đại (học phần Ngoại 1).
• Học viên cần tài liệu chuẩn hóa về triệu chứng học ngoại khoa tiêu hóa, chấn thương bụng và kiểm soát nhiễm khuẩn vết mổ.

Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites)

Để tiếp thu hiệu quả nội dung giáo trình, người học cần hoàn thành các học phần:

• Giải phẫu học: Cấu trúc ống tiêu hóa, gan mật, tụy, hệ thống mạch máu và mạng lưới hạch bạch huyết.
• Vi sinh vật học: Đặc tính sinh học của tụ cầu (Staphylococcus), liên cầu (Streptococcus), trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa), trực khuẩn lao (M. tuberculosis) và vi khuẩn kỵ khí.
• Dược lý học: Phân loại kháng sinh, cơ chế tác dụng và nguyên tắc sử dụng kháng sinh đồ.
• Điều dưỡng cơ bản: Kỹ thuật vô khuẩn, thay băng và theo dõi dấu hiệu sinh tồn.

Giảng viên và cán bộ y tế lâm sàng

• Giảng viên bộ môn Ngoại sử dụng làm đề cương chuẩn cho 15 tiết giảng đường và phân chia ca lâm sàng cho 15 tiết thực tập bệnh viện.
• Bác sĩ định hướng ngoại khoa và điều dưỡng viên tại các khoa phẫu thuật sử dụng làm tài liệu tham khảo về quy chuẩn chăm sóc ổ áp xe, nhọt và xử trí dẫn lưu.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ sinh viên đại học khối ngành khoa học sức khỏe (Y đa khoa, Y học cổ truyền, Điều dưỡng) trong học phần Bệnh học Ngoại I (Ngoại bệnh lý Y học hiện đại).

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần tích lũy kiến thức cơ sở về Giải phẫu học người, Sinh lý học, Vi sinh vật y học (phân biệt vi khuẩn nội sinh và ngoại sinh), Dược lý học kháng sinh và các kỹ thuật điều dưỡng cơ bản.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu khác?

Giáo trình kết hợp đồng thời kiến thức chẩn đoán bệnh học ngoại khoa với quy trình thực hành chăm sóc người bệnh, phân tích chi tiết cơ chế vi sinh vật gây nhiễm trùng và mô tả cụ thể mô hình tổ chức liên khoa tại bệnh viện.

4. Làm sao để tự học hiệu quả với thời lượng 90 tiết?

Sinh viên cần lập bảng so sánh các tổn thương nhiễm trùng (áp xe nóng vs áp xe lạnh; nhọt vs nhọt chùm), đối chiếu các giai đoạn tiến triển lâm sàng với kết quả cận lâm sàng (bạch cầu, máu lắng, X-quang) và chuẩn bị trước các ca bệnh trước khi vào thực tập lâm sàng.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo nội dung giáo trình?

Nội dung bài giảng tích hợp hình ảnh đại thể và vi thể của tổn thương nang lông/chân bì, sơ đồ phân luồng bệnh nhân tại khu phẫu thuật, các bảng phân loại nhiễm trùng phẫu thuật và số liệu thống kê lịch sử can thiệp nội soi.

---

Kết luận

Giá trị cốt lõi của giáo trình

Giáo trình Bệnh học Ngoại I của TS. TTƯT. Nguyễn Gia Thức cung cấp hệ thống dữ liệu học thuật chuẩn mực về nguyên lý ngoại khoa, tiến trình kỹ thuật nội soi và bệnh học nhiễm trùng ngoại khoa. Tài liệu liên kết chặt chẽ giữa cơ chế vi sinh, phân loại giải phẫu và thực hành xử trí lâm sàng.

Lộ trình học tập khuyến nghị

Sinh viên cần hoàn thành chuyên đề nhập môn và nhiễm trùng ngoại khoa để nắm vững nguyên tắc vô khuẩn và tổn thương mô, sau đó tiếp cận các bệnh lý cấp cứu bụng và ngoại tiêu hóa (ruột thừa, dạ dày, tắc ruột, gan mật, tụy, trực tràng), kết hợp thực hành trực tiếp tại các khoa ngoại bệnh viện.

Nguồn tài liệu bổ trợ

Người học nên kết hợp tra cứu các văn bản hướng dẫn kiểm soát nhiễm khuẩn của Bộ Y tế, các tài liệu chuyên sâu về phẫu thuật nội soi ổ bụng và bảng hướng dẫn sử dụng kháng sinh lâm sàng tại cơ sở thực hành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỆNH HỌC NGOẠI I PHẦN I TS. NGUYỄN GIA THỨC BỆNH HỌC NGOẠI KHOA I • Ngoại bệnh lý YHHĐ Tổng số: 4 tín chỉ trong đó Ngoại 1: Lý thuyết: 1 tín chỉ (15t) Thực hành: 1 tín chỉ (15t) Tại các khoa ngoại bệnh viện Tự học: 90 tiết BỆNH HỌC NGOẠI KHOA 1 tt Tên bài/chủ đề TS tiết LT TH B1 1-Giới thiệu ngoại khoa 1 5 2- Bệnh Viêm ruột thừa 1 3- Hẹp môn vị 2 4- Thủng dạ dầy 1 B2 5- Chẩy máu đường tiêu hóa trên 1 5 6- Tắc ruột 2 7- Chấn thương bụng 2 B3 8- Sỏi đường mật 2 5 9- Viêm tụy 1 10- Bệnh Trĩ và dò hậu môn trực tràng 1 11-Viêm phúc mạc 1 BỆNH HỌC NGOẠI KHOA I Bài 1 TTƯT. NGUYỄN GIA THỨC GiỚI THIỆU NGOẠI KHOA NGOẠI KHOA  Mục tiêu 1. Hiểu được sơ lược lịch sử ngoại khoa 2.

Trình bầy được những đặc điểm của bệnh ngoại khoa. A- GiỚI THIỆU NGOẠI KHOA  Lịch sử ngoại khoa  Giải phẫu thời cổ đại • Phương pháp giải phẫu đầu tiên được ghi lại tại Ai cập (2250 TCN): mổ ung nhọt, bướu cổ • Hyppocrates (hy lạp 460-377 TCN) được coi là cha đẻ của y học hiện đại: bệnh tật là thay đổi vật chất trong cơ thể (không phải do thượng đế). Ông đã điều trị 1 số: gẫy xương, trật khớp  Y học thời trung cổ: • Nhà thờ thống trị, ngành ngoại khoa thoái triển • Mổ xẻ được giao cho 1 số thợ cắt tóc, đao phủ A- GiỚI THIỆU NGOẠI KHOA  Y học thời phục hưng: • Có những bước tiến bộ, được phép mổ xác  Y học thời cận đại: • Thực sự phát triển từ thế kỉ XIX  Y học ngày nay: • Đã có nhiều thành tựu đáng kể: Phẫu thuật nội soi, vi phẫu, tuần hoàn ngoài cơ thể, ghép tạng.  Lịch sử của nội soi chẩn đoán và PT nội soi  Nội soi thời sơ khai (400n TCN-1805) GiỚI THIỆU NGOẠI KHOA • Hippocrates (460-377 TCN) mô tả dụng cụ dùng để banh hậu môn (không thể nhìn được sâu) • Nội soi thời hiện đại (1805-nay) • 1901: Kelling dùng kính soi bàng quang để quan sát ổ bụng sau khi bơm khí trời vào ổ bụng.

• 1910: Jacobeur (Thuỵ điển) Dùng kính soi bàng quang để soi ổ bụng để chẩn đoán bệnh.Ferver (Đức) gỡ dính qua nội soi ổ bụng đầu tiên trên thế giới • 1936: Boesch (Thuỵ sỹ) Thực hiện triệt sản đầu tiên qua nội soi GiỚI THIỆU NGOẠI KHOA • 1946: Derker đề nghị chọc Troca và kính qua cùng đồ để tránh chảy máu và tai biến. Bệnh nhân nằm sấp, gối gập lên ngực. • 1964: Kurt Semm (Đức) chế tạo ra máy bơm khí tự động điều chỉnh áp lực và lưu lượng khí. • 1966: Hopkins (Anh) chế tạo hệ thống thấu kính dùng để soi cho hình ảnh sáng và nét.

• Tháng 3/1987: Mouret (Pháp) tiến hành mổ cắt túi mật qua nội soi đầu tiên trên thế giới. • 1992: tại Mỹ, 80% cắt túi mật qua nội soi. (BV Chợ rẫy 5% số cas cắt túi mật qua nội soi) GiỚI THIỆU NGOẠI KHOA  Sự phát triển của các chuyên ngành liên quan  Gây mê hồi sức • Tháng 10-1846, William TG Morton trình diễn gây mê bằng ete. Đây là phát minh rất quan trọng.

 Truyền máu: • James Blundell (Anh) truyền máu cho bệnh nhân đầu tiên vào năm 1818 • 1930 mới thực sự phát triển kỹ thuật truyền máu GiỚI THIỆU NGOẠI KHOA  Vô trùng • Louis Paster (1835-1895) là người đầu tiên tìm ra vi trùng. • Josep Lister (1827-1912) (Anh) là người đầu tiên dùng phương pháp sát khuẩn trong phẫu thuật  Kháng sinh • Alexander Fleming (1881-1955) (Scotlan) đã tìm ra Penicillin, • Sau đó lần lượt hàng trăm kháng sinh được ra đời. GiỚI THIỆU NGOẠI KHOA  Bệnh ngoại khoa là gì? • Là những bệnh mà việc chẩn đoán xác định hoặc điều trị phải can thiệp bằng phẫu thuật. • Ví dụ: Bệnh viêm ruột thừa; Bệnh thủng dạ dầy; Bệnh tụ máu dưới màng não do chấn thương cần phẫu thuật; ….

GiỚI THIỆU NGOẠI KHOA  Đặc điểm ngoại khoa Ngoại khoa là sự phối kết hợp làm việc của nhiều khoa: Gây mê phẫu thuật, các khoa ngoại, cấp cứu hồi sức, các khoa xét nghiệm, thăm dò chức năng, chẩn đoán hình ảnh, phục hồi chức năng vv. Phối hợp nhiều nhóm: Nhóm bác sỹ ngoại, nhóm bác sỹ gây mê, nhóm bác sỹ hồi sức, cấp cứu.nhóm điều dưỡng ngoại, Điều dưỡng gây mê, điều dưỡng hồi sức, nhóm dinh dưỡng. Người bệnh có luôn có vết thương nên có những yêu cầu đặc biệt về vô trùng, tâm sinh lý, trang thiết bị vv. PHỐI HỢP GiỮA CÁC KHOA TRONG NGOẠI KHOA Ngoại tiêu hoá, CT, Các khoa xét TK, TN, TMH, RHM, Xét nghiệm, TDCN,CĐHA Mắt… nghiệm Các khoa ngoại hoặc Khoa Gây mê Khoa hồi sức sau khoa CC phẫu thuật mổ Tiền phẫu thuật; Gây mê; khoa phục hồi sức sau phẫu thuật hồi chức năng GiỚI THIỆU NGOẠI KHOA  Khoa Gây mê phẫu thuật o Bộ phận tiền phẫu thuật • Nhận bệnh nhân từ các khoa, chuẩn bị tiền mê.

o Bộ phận phẫu thuật: • Gây mê, chuẩn bị dụng cụ phẫu thuật o Bộ phận hồi tỉnh: • Theo dõi và hồi sức sau phẫu thuật • Chuyển bệnh nhân vê khoa ngoại hoặc HSTC GiỚI THIỆU NGOẠI KHOA o Các khoa Ngoại chủ yếu • Khoa Ngoai tổng hợp • Khoa Ngoại tiêu hoá • Khoa Ngoại tiết niệu • Khoa Phẫu thuật thần kinh • Khoa chấn thương chỉnh hình • Khoa phụ sản • Khoa Tai mũi họng • Khoa Mắt • Khoa Răng hàm mặt GiỚI THIỆU ĐiỀU DƯỠNG TRONG CHĂM SÓC NGOẠI KHOA  Đặc điểm người bệnh trong ngoại khoa • Luôn có vết thương do can thiệp phẫu thuật • Có thể mất một phần cơ thể, hoặc biến dạng, thẩm mỹ. • Các trường hợp phẫu thuật đều phải hội chẩn trước PT. • Tâm lý bệnh nhân rất lo lắng • Cần chuẩn bị đầy đủ về máu, thuốc và dịch truyền hồi sức • Cần những đánh giá cận lâm sàng kỹ lưỡng, dự báo các tình huống bất thường • Cần chuẩn bị đủ các trang thiết bị máy móc cần thiết • Đảm bảo công tác vô khuẩn cao nhất. • Liên quan đến gây mê và hồi sức cấp cứu GiỚI THIỆU ĐiỀU DƯỠNG TRONG CHĂM SÓC NGOẠI KHOA  Mục đích của phẫu thuật • Chẩn đoán bệnh chính xác: Cắt polyp, khối u.

• Điều trị triệt để; Cắt dạ dày, cắt ruột thừa vv. • Điều trị tạm thời: nối vị tràng (hẹp môn vị), hậu môn nhân tạo. • Điều trị phòng ngừa. • Chỉnh hình: các dị tật chi, các gẫy chi di lệch.

• Tạo hình: lấp khuyết hổng: khe hở môi, vòm miệng • Tạo hình thẩm mỹ: căng da mặt, nâng ngực vv. • Ghép cơ quan: ghép da, ghép tuỷ, ghép thận. GiỚI THIỆU NGOẠI KHOA Bài 5 NHIỄM TRÙNG NGOẠI KHOA Thời gian: Mục tiêu: 1. Hiểu được thế nào là nhiễm trùng ngoại khoa 2.

Nắm được diễn biến của nhiễm trùng ngoại khoa 3. Biết chăm sóc các tổn thương nhiễm trùng thường gặp CHĂM SÓC BỆNH NHÂN NHIỄM TRÙNG NGOẠI KHOA  Nhiễm trùng ngoại khoa là gì? • Là các biến chứng thường xẩy ra sau chấn thương kín, vết thương hở hoặc sau phẫu thuật • Thường có một ổ thuận lợi cho nhiễm trùng như: tổ chức dập nát, các tổ chức hoại tử, vết mổ nhiễm trùng thứ phát. • Thường đòi hỏi phải can thiệp ngoại khoa để loại bỏ mủ và tổ chức hoại tử. VD: nhọt, áp xe phổi.

(khác với nhiễm trùng nội khoa) CHĂM SÓC BỆNH NHÂN NHIỄM TRÙNG NGOẠI KHOA Vết thương nhiễm trùng Viêm tấy CHĂM SÓC BỆNH NHÂN NHIỄM TRÙNG NGOẠI KHOA  Phân loại nhiễm trùng ngoại khoa o Nhiễm trùng vết thương nông: Nhiễm trùng da và tổ chức dưới da o Nhiễm trùng vết thương sâu: Nhiễm trùng ở lớp cân cơ o Nhiễm trùng khoang tạng: • VD: Viêm phúc mạc, Viêm khoang trung thất, áp xe gan, Viêm mủ màng phổi. CHĂM SÓC BỆNH NHÂN NHIỄM TRÙNG NGOẠI KHOA  Nguyên nhân nhiễm trùng ngoại khoa o Vi khuẩn có nguồn gốc nội sinh • Chiếm hầu hết trong nhiễm trùng ngoại khoa • Tác nhân thường là các vi khuẩn trong đường ruột, đường mật, đường tiết niệu. o Vi khuẩn có nguồn gốc ngoại sinh: • thường gặp trong vết thương hở • Tác nhân thường gặp Staphylococus aureus, streptococus pylory (là yếu tố làm tăng nguy cơ) CHĂM SÓC BỆNH NHÂN NHIỄM TRÙNG NGOẠI KHOA  Các yếu tố nguy cơ nhiễm trùng o Yếu tố tại chỗ • Chủng loại, số lượng, độc tính của vi khuẩn: VD: Trực khuẩn mủ xanh rất dễ nhiễm, Tụ cầu vàng • Tụ dịch trong vết mổ • Vết thương có tổ chức hoại tử, vật lạ. • Dinh dưỡng tại vết mổ kém (do thiếu máu tại chỗ hoặc toàn thân.có thể do băng chặt hoặc suy kiệt).

• Do chỉ khâu nhiều sợi nhiễm trùng CHĂM SÓC BỆNH NHÂN NHIỄM TRÙNG NGOẠI KHOA o Yếu tố toàn thân • Thể trạng suy dinh dưỡng, suy kiệt • Bệnh nhân lớn tuổi, người sử dụng corticoit thường xuyên • Người mắc các bệnh nền: lao, ung thư, tiểu đường. • Bệnh nhân bị hạ thân nhiệt, dùng các thuốc co mạch, bệnh nhân bị shock. CHĂM SÓC BỆNH NHÂN NHIỄM TRÙNG NGOẠI KHOA o Các yếu tố ngoại cảnh • Môi trường khu phẫu thuật không đảm bảo (không khí áp lực dương) • Các công tác tiệt trùng các dụng cụ • Công tác vô trùng của nhân viên y tế • Thao tác kỹ thuật trong quá trình chuẩn bị trước, trong (can thiệp vùng vô trùng và hữu trùng tách biệt) và sau khi phẫu thuật (chú ý vệ sinh bàn tay) CHĂM SÓC BỆNH NHÂN NHIỄM TRÙNG NGOẠI KHOA  Diễn biến của nhiễm trùng ngoại khoa • Diễn biến rất khác nhau, phụ thuộc vào loại vi khuẩn gây bệnh, sức đề kháng của cơ thể • Ví dụ:  Vi khuẩn gây uốn ván (Clostridium tetale) sinh sôi trong mô cơ thể người bệnh, không hoặc ít phản ứng tại chỗ, nhưng lại tiết ra ngoại dộc tố (exotoxin) rất mạnh, tác động lên tế bào thần kinh ở xa khu nhiễm trùng.