Nghiên cứu thái độ, ý muốn NCT về kế hoạch CSCĐ và PTDTSS - Lê Đại Dương

Nghiên cứu đánh giá thái độ, ý muốn của bệnh nhân cao tuổi về kế hoạch chăm sóc cuối đời và các phương tiện duy trì sự sống. Phân tích các yếu tố liên quan.

• Tác giả: Lê Đại Dương
• Trường học: Đại học Y Dược
• Chuyên ngành: Y học Lão khoa
• Đề tài: Thái độ Người Cao Tuổi về Chăm Sóc Cuối Đời và Phương Tiện Duy Trì Sự Sống
• Loại tài liệu: Luận văn
• Địa điểm: Ho Chi Minh City

Tóm tắt

I. Khám phá Toàn cảnh Thái độ Người cao tuổi về Chăm sóc Cuối đời và Phương tiện Duy trì Sự sống

Hiểu rõ thái độ NCT về chăm sóc cuối đời và phương tiện duy trì sự sống là yếu tố then chốt để cung cấp dịch vụ y tế nhân văn và tôn trọng quyền tự quyết của cá nhân. Chủ đề này ngày càng trở nên cấp thiết khi dân số già hóa, đặt ra nhiều thách thức cho hệ thống y tế và gia đình. Việc phân tích sâu sắc các quan điểm của người cao tuổi giúp xây dựng các chính sách và quy trình hỗ trợ phù hợp, đảm bảo một cái chết an lành, phẩm giá. Đây là một lĩnh vực phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp giữa y học, đạo đức và luật pháp.

1.1. Chăm sóc cuối đời Khái niệm và Tầm quan trọng đối với Người cao tuổi

Chăm sóc cuối đời (CSCĐ) là một lĩnh vực chuyên biệt tập trung vào việc cung cấp sự thoải mái và hỗ trợ cho bệnh nhân trong giai đoạn cuối của cuộc đời. Mục tiêu chính là giảm nhẹ đau đớn, cải thiện chất lượng cuộc sống, không nhằm mục đích kéo dài sự sống một cách vô vọng. Các khái niệm liên quan bao gồm chăm sóc giảm nhẹ, viện cận tử và viện an dưỡng, mỗi khái niệm có vai trò riêng biệt trong việc hỗ trợ bệnh nhân và gia đình. Chăm sóc giảm nhẹ có thể được cung cấp ở bất kỳ giai đoạn nào của bệnh, trong khi chăm sóc cuối đời đặc biệt dành cho những người có tiên lượng sống hạn chế. Đối với người cao tuổi, chăm sóc cuối đời mang ý nghĩa đặc biệt, giúp họ đối diện với cái chết một cách thanh thản, giảm bớt gánh nặng về thể chất và tinh thần. Việc hiểu rõ các lựa chọn và quy trình của chăm sóc cuối đời là cơ sở để NCT đưa ra các quyết định sáng suốt về những gì họ mong muốn.

1.2. Phương tiện duy trì sự sống Các loại và Ý nghĩa trong bối cảnh lâm sàng

Phương tiện duy trì sự sống (PTDTSS) bao gồm các can thiệp y tế nhằm duy trì các chức năng sống cơ bản khi cơ thể không thể tự làm được, ví dụ như máy thở, máy lọc máu, ống nuôi ăn hoặc hồi sức tim phổi (CPR). Quyết định sử dụng hoặc ngừng các phương tiện duy trì sự sống thường là một trong những quyết định y tế khó khăn nhất mà NCT và gia đình phải đối mặt. Nó liên quan mật thiết đến chất lượng cuộc sống còn lại, gánh nặng cho gia đình và các yếu tố đạo đức. Ví dụ, nguyện vọng không hồi sức (DNR) là một hình thức của PTDTSS, cho phép bệnh nhân từ chối các biện pháp cấp cứu khi tim ngừng đập. Thái độ NCT về chăm sóc cuối đời và phương tiện duy trì sự sống thường phản ánh sự cân nhắc giữa việc kéo dài sự sống và duy trì phẩm giá, sự thoải mái. Sự hiểu biết về các loại PTDTSS và ý nghĩa của chúng giúp người cao tuổi đưa ra những lựa chọn phù hợp với giá trị cá nhân.

II. Thách thức trong Quyết định Chăm sóc Cuối đời Phân tích Thái độ Người cao tuổi

Các quyết định y tế cuối đời thường đầy rẫy thách thức, đặc biệt khi liên quan đến quyền tự chủ của bệnh nhân và vai trò của người nhà, bác sĩ. Thái độ NCT về chăm sóc cuối đời và phương tiện duy trì sự sống không phải là một khối thống nhất mà đa dạng, chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố văn hóa, tôn giáo và kinh nghiệm cá nhân. Việc nghiên cứu các thái độ này là cần thiết để xác định các điểm giao thoa và xung đột tiềm ẩn, từ đó xây dựng các chiến lược hỗ trợ hiệu quả hơn. Người bệnh cao tuổi thường đối mặt với những câu hỏi khó về việc nên tin tưởng hoàn toàn vào bác sĩ hay giữ quyền quyết định cho bản thân.

2.1. Phân tích thái độ NCT về việc bác sĩ quyết định điều trị hoàn toàn

Một trong những thái độ phổ biến ở người cao tuổi là mong muốn giao phó toàn bộ quyền quyết định điều trị cho bác sĩ. Điều này được thể hiện qua biến số C1 trong nghiên cứu, nơi một bộ phận đáng kể bệnh nhân cao tuổi cảm thấy thoải mái khi để bác sĩ đưa ra mọi lựa chọn y tế. Thái độ này có thể xuất phát từ sự tin tưởng vào chuyên môn của y bác sĩ, cảm giác mệt mỏi khi phải tự đưa ra các quyết định phức tạp, hoặc niềm tin vào số phận. Tuy nhiên, việc ủy quyền hoàn toàn này có thể tiềm ẩn rủi ro nếu mong muốn cá nhân của bệnh nhân không được truyền đạt rõ ràng. Do đó, khuyến khích các cuộc đối thoại mở giữa người cao tuổi, gia đình và bác sĩ là rất quan trọng, ngay cả khi bệnh nhân thể hiện sự tin tưởng tuyệt đối. Điều này giúp đảm bảo rằng các quyết định vẫn phản ánh tốt nhất lợi ích và giá trị của NCT.

2.2. Tâm lý mong muốn sống bằng mọi giá Nguyên nhân và Ảnh hưởng

Thái độ muốn "sống bằng mọi giá" (biến số C2) là một quan điểm mạnh mẽ ở nhiều người cao tuổi. Tâm lý này thường bắt nguồn từ bản năng sinh tồn, mong muốn kéo dài thời gian bên gia đình, hoặc niềm hy vọng vào sự tiến bộ y học. Đối với một số NCT, việc sử dụng phương tiện duy trì sự sống tối đa, bất kể tiên lượng, được xem là cách để chống lại bệnh tật. Tuy nhiên, mong muốn này có thể dẫn đến việc sử dụng các biện pháp can thiệp xâm lấn, gây đau đớn và giảm chất lượng cuộc sống trong những ngày cuối cùng. Các cuộc thảo luận về kế hoạch chăm sóc cho tương lai và di chúc sức khỏe trở nên cực kỳ quan trọng để cân bằng giữa mong muốn sống và việc chấp nhận giới hạn của bệnh tật. Gia đình và nhân viên y tế cần thấu hiểu và tôn trọng mong muốn này, đồng thời cung cấp thông tin đầy đủ về hậu quả của việc duy trì sự sống bằng mọi giá.

III. Khám phá Quan điểm Người cao tuổi về Di chúc Sức khỏe và An tử Những Quyết định Khó khăn

Quyết định liên quan đến di chúc sức khỏe và an tử là những vấn đề nhạy cảm, đòi hỏi sự cân nhắc sâu sắc về đạo đức, pháp lý và cá nhân. Thái độ NCT về chăm sóc cuối đời và phương tiện duy trì sự sống trong những lĩnh vực này phản ánh mức độ tự chủ, nhận thức về cái chết và niềm tin tôn giáo. Việc thảo luận cởi mở về các lựa chọn này là cần thiết để người cao tuổi có thể thực hiện quyền tự quyết của mình một cách có ý thức. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều rào cản vẫn còn tồn tại trong việc chấp nhận và triển khai di chúc sức khỏe cũng như quan điểm về an tử.

3.1. Sự cần thiết của di chúc sức khỏe Lợi ích và Rào cản đối với NCT

Di chúc sức khỏe là một tài liệu pháp lý cho phép người cao tuổi bày tỏ mong muốn của mình về các quyết định y tế trong tương lai, đặc biệt khi họ không còn khả năng tự quyết. Lợi ích của di chúc sức khỏe là vô cùng lớn: nó tôn trọng quyền tự chủ của bệnh nhân, giảm gánh nặng quyết định cho gia đình và đảm bảo các điều trị được cung cấp phù hợp với giá trị cá nhân. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng một bộ phận NCT không muốn lập di chúc sức khỏe (biến số C14). Các rào cản bao gồm sự e ngại khi đối diện với cái chết, thiếu thông tin, hoặc lo ngại về việc mất quyền kiểm soát. Thêm vào đó, việc thảo luận về cái chết và lập kế hoạch cuối đời vẫn còn là một điều cấm kỵ trong nhiều nền văn hóa. Cần có những chiến dịch giáo dục và hỗ trợ pháp lý để khuyến khích và tạo điều kiện cho người cao tuổi lập di chúc sức khỏe.

3.2. Thái độ người cao tuổi về quyền được an tử Góc nhìn đạo đức và xã hội

An tử (Euthanasia) là việc kết thúc sự sống của một người bị bệnh hiểm nghèo hoặc đau đớn không thể chịu đựng được, theo yêu cầu của họ. Đây là một chủ đề gây tranh cãi gay gắt, liên quan đến các vấn đề đạo đức, tôn giáo, pháp lý và nhân quyền. Thái độ NCT về an tử (biến số C4) rất đa dạng, từ ủng hộ đến phản đối kịch liệt. Một số người cao tuổi có thể xem an tử như một quyền được chết một cách phẩm giá, tránh khỏi sự đau đớn kéo dài. Ngược lại, nhiều người phản đối an tử vì lý do đạo đức, tôn giáo hoặc lo ngại về khả năng lạm dụng. Tại Việt Nam, an tử không được pháp luật công nhận, do đó các thảo luận về chủ đề này thường tập trung vào khía cạnh đạo đức và xã hội. Việc hiểu rõ các quan điểm này là cần thiết để cung cấp chăm sóc giảm nhẹ và hỗ trợ tâm lý phù hợp, đảm bảo rằng người cao tuổi không cảm thấy bị bỏ rơi hay tuyệt vọng trong giai đoạn cuối đời.

IV. Giải pháp Hỗ trợ Quyết định và Nơi Chăm sóc Cuối đời Ưu tiên của Người cao tuổi

Việc hỗ trợ người cao tuổi đưa ra các quyết định về chăm sóc cuối đời không chỉ là trách nhiệm của ngành y tế mà còn là của gia đình và cộng đồng. Một phần quan trọng của hỗ trợ này là tạo điều kiện cho họ lập kế hoạch chăm sóc cho tương lai và tôn trọng mong muốn về nơi qua đời mong muốn. Việc hiểu rõ các ưu tiên của NCT giúp chúng ta thiết kế các dịch vụ chăm sóc phù hợp hơn, mang lại sự an ủi và phẩm giá trong những khoảnh khắc cuối đời. Thái độ NCT về chăm sóc cuối đời và phương tiện duy trì sự sống thường thể hiện rõ mong muốn được kiểm soát và được an toàn.

4.1. Kế hoạch chăm sóc cho tương lai Công cụ hỗ trợ và vai trò gia đình

Kế hoạch chăm sóc cho tương lai (Advance Care Planning - ACP) là một quá trình thảo luận và ghi lại mong muốn của NCT về chăm sóc y tế trong trường hợp họ không còn khả năng tự quyết. Công cụ này bao gồm di chúc sức khỏe, nguyện vọng không hồi sức (DNR) và chỉ định người đại diện quyết định thay. Vai trò của gia đình là rất quan trọng trong quá trình này, không chỉ là người lắng nghe mà còn là người hỗ trợ thực hiện các mong muốn của người cao tuổi. Tuy nhiên, nghiên cứu cho thấy chỉ khoảng 47% bệnh nhân đã có suy nghĩ về kế hoạch cuối đời và chỉ 40% có ý muốn chia sẻ với gia đình. Sự thoải mái khi bàn luận về cái chết cũng là một rào cản, với 42% NCT cảm thấy không thoải mái. Cần có các chương trình giáo dục để nâng cao nhận thức và kỹ năng thảo luận về chăm sóc cuối đời cho cả NCT và gia đình.

4.2. Nơi qua đời mong muốn của NCT Phân tích các yếu tố liên quan

Nơi qua đời là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến chất lượng trải nghiệm cuối đời của người cao tuổi. Hầu như toàn bộ (94%) NCT trong nghiên cứu đều muốn qua đời tại nhà. Mong muốn này phản ánh khát vọng được ở gần người thân, trong môi trường quen thuộc và thoải mái nhất. Chỉ một tỷ lệ nhỏ muốn qua đời ở bệnh viện (4%) hoặc các cơ sở khác. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển các dịch vụ chăm sóc cuối đời tại nhà, bao gồm chăm sóc giảm nhẹ và hỗ trợ y tế, xã hội. Việc cung cấp đầy đủ nguồn lực và đào tạo cho người chăm sóc tại nhà là cần thiết để đáp ứng nguyện vọng này. Hiểu rõ thái độ NCT về chăm sóc cuối đời và phương tiện duy trì sự sống, đặc biệt là nơi họ muốn mất, giúp các nhà hoạch định chính sách xây dựng một hệ thống chăm sóc phù hợp, nhân văn hơn.

V. Ứng dụng Công cụ Đánh giá và Các Yếu tố Ảnh hưởng đến Thái độ Người cao tuổi

Việc đánh giá chính xác thái độ NCT về chăm sóc cuối đời và phương tiện duy trì sự sống đòi hỏi các công cụ đo lường đáng tin cậy. Bên cạnh đó, việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến thái độ này là cần thiết để cá nhân hóa các kế hoạch chăm sóc và can thiệp. Các đặc điểm dân số học và bệnh lý có thể đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành quan điểm của người cao tuổi về các vấn đề cuối đời. Phân tích này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tâm lý NCT mà còn cung cấp cơ sở cho các hoạt động tư vấn và giáo dục hiệu quả.

5.1. Bộ công cụ AEOLI trong đánh giá thái độ chăm sóc cuối đời

Bộ công cụ AEOLI (Attitudes about End-Of-Life Care for the Elderly) là một công cụ được thiết kế để đánh giá thái độ người cao tuổi về các vấn đề chăm sóc cuối đời và phương tiện duy trì sự sống. Công cụ này bao gồm các câu hỏi liên quan đến nhiều khía cạnh như nguyện vọng không hồi sức, di chúc sức khỏe, nơi qua đời mong muốn, và quan điểm về các can thiệp y tế. Việc sử dụng AEOLI trong nghiên cứu đã chứng minh tính ứng dụng thực tiễn và độ tin cậy trong việc thu thập dữ liệu về thái độ của NCT. Nó giúp các nhà nghiên cứu và lâm sàng có cái nhìn toàn diện hơn về quan điểm của bệnh nhân, từ đó cá nhân hóa các cuộc thảo luận và kế hoạch chăm sóc. Đây là một bước tiến quan trọng trong việc chuẩn hóa quá trình đánh giá và hiểu biết sâu sắc hơn về nhu cầu của người cao tuổi.

5.2. Các yếu tố dân số học và bệnh lý liên quan đến thái độ của NCT

Nghiên cứu chỉ ra rằng nhiều yếu tố dân số học và bệnh lý có mối liên quan đến thái độ NCT về chăm sóc cuối đời và phương tiện duy trì sự sống. Ví dụ, biến số như "Chẩn đoán ung thư" và "Hiểu biết về chẩn đoán và tiên lượng ung thư" có thể ảnh hưởng đến cách người cao tuổi nhìn nhận về việc điều trị hoàn toàn, mong muốn sống bằng mọi giá, hay thái độ về an tử. Các yếu tố khác như tuổi tác, giới tính, trình độ học vấn, tình trạng hôn nhân, và tình trạng bệnh lý đồng mắc cũng có thể định hình thái độ này. Việc xác định các mối liên hệ này giúp nhân viên y tế và gia đình hiểu rõ hơn về các yếu tố tiềm ẩn đằng sau các quyết định của NCT. Từ đó, có thể đưa ra các hỗ trợ tư vấn phù hợp, giải thích thông tin một cách nhạy cảm và tôn trọng, đảm bảo rằng mọi quyết định đều được đưa ra trên cơ sở thông tin đầy đủ và sự hiểu biết lẫn nhau.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng tại Việt Nam khi tỷ lệ người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên tăng từ 6,7% năm 1979 lên 9,2% năm 2006 và dự báo cán mốc 26,1% vào năm 2025. Với tỷ suất tử vong khoảng 32,43 trên 1.000 người cao tuổi, mỗi năm nước ta ghi nhận hơn 297.000 trường hợp người cao tuổi qua đời. Theo thống kê từ Tổ chức Y tế Thế giới, các bệnh mạn tính không lây chiếm 63% tổng số ca tử vong toàn cầu, trong đó 80% trường hợp xảy ra tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Những bệnh nhân mắc bệnh giới hạn sự sống phải chịu gánh nặng triệu chứng nặng nề vào 3 ngày cuối đời với 80% mệt mỏi, 28% đến 83% khó thở và 34% đến 45% chịu đựng cơn đau từ trung bình đến nặng.

Thực trạng chăm sóc y tế hiện nay tại Việt Nam vẫn phụ thuộc phần lớn vào quyết định của gia đình và nhân viên y tế, thiếu các chính sách chuẩn hóa về chăm sóc cuối đời cũng như kế hoạch chăm sóc tương lai. Luận văn thạc sĩ y học của tác giả Lê Đại Dương được thực hiện nhằm đánh giá thái độ và ý muốn của 47 bệnh nhân cao tuổi nội trú tại khoa Lão - Chăm sóc giảm nhẹ thuộc Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh từ ngày 01/03/2017 đến ngày 31/05/2017. Nghiên cứu xác định các yếu tố liên quan đến việc ra quyết định điều trị và phương tiện duy trì sự sống. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn, đặt nền tảng dữ liệu thực chứng cho việc xây dựng mô hình chăm sóc lấy người bệnh làm trung tâm, thúc đẩy tỷ lệ tiếp cận chăm sóc giảm nhẹ kịp thời và giảm bớt các can thiệp xâm lấn không cần thiết.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết Chăm sóc giảm nhẹ của Tổ chức Y tế Thế giới và triết lý Chăm sóc Viện cận tử hiện đại do Cicely Saunders khởi xướng từ năm 1967. Khung lý thuyết này khẳng định giảm nhẹ đau đớn và đồng hành tâm lý là nghĩa vụ đạo đức xuyên suốt quá trình điều trị. Các khái niệm trung tâm bao gồm: Lập kế hoạch chăm sóc cho tương lai (Advance Care Planning), Di chúc sức khỏe (Living Will hay Advance Directives), Phương tiện duy trì sự sống (Life-sustaining treatment) và Nguyện vọng không hồi sức (Do Not Resuscitate).

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp các thang đo lão khoa chuẩn mực để đánh giá toàn diện tình trạng người bệnh:

• Thang đánh giá hoạt động chức năng Eastern Cooperative Oncology Group (ECOG) với 6 mức độ từ 0 đến 5 điểm.
• Chỉ số độc lập trong hoạt động sinh hoạt hàng ngày Katz ADL từ 0 đến 6 điểm.
• Chỉ số bệnh đồng mắc Charlson (CCI) phân tầng nguy cơ tử vong thành 3 mức thấp, trung bình và cao.
• Điểm số đa bệnh đa thuốc (CPS) đánh giá gánh nặng điều trị và nguy cơ tích lũy biến cố bất lợi.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế cắt ngang mô tả. Dân số chọn mẫu bao gồm 207 bệnh nhân cao tuổi từ 60 tuổi trở lên nhập viện tại khoa Lão - Chăm sóc giảm nhẹ, Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh trong khoảng thời gian từ ngày 01/03/2017 đến ngày 31/05/2017. Sau khi loại trừ 68 trường hợp có rối loạn tri giác, suy hô hấp cấp hoặc sa sút trí tuệ, nghiên cứu tiếp cận 139 bệnh nhân và thu nhận thành công 47 người bệnh đồng ý tham gia phỏng vấn trực tiếp (tỷ lệ đồng ý đạt 33,81%).

Cỡ mẫu nghiên cứu được tính toán theo công thức ước tính tỷ lệ biến nhị giá với độ chính xác tuyệt đối d = 0,15 và mức ý nghĩa 95%, xác định cỡ mẫu tối thiểu là 43 bệnh nhân. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện tiếp cận toàn bộ bệnh nhân thỏa mãn tiêu chuẩn nhận vào. Bộ công cụ thu thập dữ liệu chính là bảng câu hỏi Đánh giá thái độ người cao tuổi về các vấn đề cuối đời (AEOLI) gồm 27 mục, được dịch thuật chuẩn hai chiều và đạt hệ số tin cậy nội tại Cronbach alpha toàn bảng là 0,75.

Dữ liệu được nhập bằng Microsoft Excel 2016 và phân tích qua phần mềm SPSS phiên bản 23. Lý do lựa chọn mô hình hồi quy tuyến tính đa biến từng bước loại dần (backward stepwise linear regression) là nhằm tối ưu hóa việc lựa chọn các biến số độc lập sau khi sàng lọc tương quan đơn biến Pearson (ngưỡng p dưới 0,25) và kiểm soát hiện tượng đa cộng tuyến bằng hệ số Kendall tau dưới 0,80, bảo đảm tính chuẩn xác tối đa trên cỡ mẫu nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, mẫu nghiên cứu có độ tuổi trung bình 73,96 ± 9,19 tuổi, trong đó nữ giới chiếm 57,4%, dân tộc Kinh chiếm 91,5% và thời gian nằm viện trung bình là 12,34 ± 7,1 ngày. Đáng chú ý, 61,7% bệnh nhân có chẩn đoán ung thư nhưng chỉ có 27,6% trong số đó hiểu rõ về chẩn đoán và tiên lượng bệnh của mình.

Thứ hai, mức độ độc lập chức năng trước nhập viện khá cao với 79% đạt điểm Katz ADL tuyệt đối là 6 điểm và 55% có mức hoạt động ECOG 2. Tuy nhiên, chỉ số bệnh đồng mắc CCI ở mức cao (từ 5 điểm trở lên) chiếm tới 51%, cho thấy gánh nặng bệnh lý tiềm ẩn rất lớn dù chức năng vận động tương đối bảo tồn.

Thứ ba, thái độ ủy quyền điều trị mang tính áp đảo khi 87,2% bệnh nhân đồng ý để bác sĩ toàn quyền quyết định quá trình chăm sóc cuối đời. Đồng thời, 76,6% người cao tuổi cho rằng không cần lập di chúc sức khỏe vì tin tưởng gia đình sẽ tự biết cách giải quyết khi thời điểm đến.

Thứ tư, có sự cách biệt sâu sắc giữa kiến thức và mong muốn can thiệp y tế. Khoảng 74,5% đến 87,2% bệnh nhân hoàn toàn không biết về các phương tiện duy trì sự sống như ấn tim ngoài lồng ngực (74,5%), đặt nội khí quản (87,2%), thở máy (76,6%) hay lọc máu (83,0%). Dẫu vậy, sau khi được giải thích, có từ 85,1% đến 93,6% người bệnh vẫn mong muốn được thực hiện các can thiệp này để kéo dài sự sống. Ngoài ra, 94% người cao tuổi chọn nhà riêng là nơi qua đời mong muốn và 55,3% khẳng định ở cạnh gia đình là điều quan trọng nhất trong giây phút lâm chung.

Thảo luận kết quả

Sự phụ thuộc lớn vào bác sĩ (87,2%) và người thân (57,4% con cái là người chăm sóc chính) phản ánh nét đặc thù của văn hóa Á Đông, nơi cấu trúc gia đình mang tính kết nối chặt chẽ và cá nhân thường giao phó các quyết định hệ trọng cho tập thể thân thuộc. Điều này tương đồng với nghiên cứu của tác giả Yu tại Hàn Quốc với 96,4% người cao tuổi không có di chúc sức khỏe và muốn thân nhân ra quyết định y tế thay mình.

Dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa thông qua biểu đồ tròn phản ánh nơi qua đời mong muốn (với 94% tại nhà) và biểu đồ cột đối sánh tỷ lệ hiểu biết thấp (dưới 25%) với tỷ lệ mong muốn can thiệp cao (trên 85%) đối với 5 phương tiện duy trì sự sống. Bảng tương quan đa biến cũng chỉ rõ các yếu tố bệnh lý như chỉ số Charlson trung bình 4,19 điểm và số lần đến cơ sở y tế trong tháng trước (31,9% đi từ 3 lần trở lên) có mối liên hệ mật thiết đến tâm lý muốn sống bằng mọi giá (85,1%).

Sự mâu thuẫn giữa 85,1% muốn sống bằng mọi giá và 72,3% coi trọng chất lượng cuộc sống hơn thời gian sống bắt nguồn từ nỗi sợ đau đớn (76,6% tin rằng cái chết rất đau đớn) kết hợp với nhận thức chưa đầy đủ về bản chất của các can thiệp xâm lấn. So sánh với nghiên cứu của tác giả Somogyi tại Hoa Kỳ trên 1.266 bệnh nhân, nơi 70% người bệnh ưu tiên sự thoải mái và 80% có sẵn bản từ chối hồi sức DNR, có thể thấy khoảng trống lớn trong việc tư vấn lập kế hoạch chăm sóc trước tại Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Bộ Y tế cần chủ trì xây dựng và ban hành Hướng dẫn Quốc gia về Quy trình Lập kế hoạch Chăm sóc Tương lai (ACP) trong vòng 12 đến 18 tháng tới. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ lệ người bệnh cao tuổi mắc bệnh mạn tính giai đoạn tiến triển được tiếp cận tư vấn kế hoạch chăm sóc lên tối thiểu 40% tại các bệnh viện tuyến tỉnh và trung ương.

Thứ hai, các trường Đại học Y Dược và cơ sở đào tạo y khoa cần đưa môn học Chăm sóc Giảm nhẹ cùng kỹ năng giao tiếp tin xấu vào chương trình đào tạo chính khóa từ năm học 2027-2028. Chỉ tiêu cần đạt là 100% bác sĩ nội trú và điều dưỡng lão khoa nắm vững phương pháp giải thích cặn kẽ về lợi ích cũng như tác hại của các phương tiện duy trì sự sống, giúp bệnh nhân đưa ra lựa chọn sáng suốt.

Thứ ba, Sở Y tế các tỉnh, thành phố cần triển khai thí điểm mạng lưới Chăm sóc Giảm nhẹ tại nhà và hỗ trợ chuyển tuyến cuối đời trong giai đoạn 24 tháng. Mô hình này giúp hiện thực hóa nguyện vọng của 94% người cao tuổi muốn được qua đời thanh thản tại tư gia dưới sự hỗ trợ chuyên môn của nhân viên y tế cơ sở.

Thứ tư, Hội Người cao tuổi Việt Nam phối hợp với các cơ quan truyền thông tổ chức chiến dịch giáo dục cộng đồng về quyền tự quyết sức khỏe và di chúc y tế trong thời gian 6 đến 12 tháng. Chương trình hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ người cao tuổi hiểu sai về can thiệp hồi sức tim phổi xuống dưới 30% và nâng mức độ cởi mở thảo luận về cái chết trong gia đình lên trên 60%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm bác sĩ và điều dưỡng chuyên ngành Lão khoa, Ung bướu, Chăm sóc Giảm nhẹ: Luận văn cung cấp bằng chứng rõ ràng về khoảng trống thông tin (chỉ 27,6% bệnh nhân ung thư biết rõ tiên lượng), giúp nhân viên y tế điều chỉnh cách thức giao tiếp và giải thích phương tiện duy trì sự sống phù hợp với tâm lý người bệnh.

Nhà hoạch định chính sách y tế và quản lý bệnh viện: Nguồn số liệu thực chứng về nguyện vọng qua đời tại nhà (94%) và gánh nặng chi phí y tế (40,4% cảm thấy tốn kém) là cơ sở quan trọng để xây dựng chính sách bảo hiểm y tế cho dịch vụ chăm sóc tại nhà và hoàn thiện hành lang pháp lý cho di chúc sức khỏe.

Giảng viên, học viên sau đại học và nhà nghiên cứu y học: Tài liệu là hình mẫu phương pháp luận chặt chẽ trong việc chuẩn hóa bộ công cụ AEOLI phiên bản tiếng Việt (Cronbach alpha đạt 0,75), kết hợp các thang điểm Katz ADL, ECOG, CCI, CPS và mô hình hồi quy tuyến tính đa biến.

Nhân viên công tác xã hội và người chăm sóc trong gia đình: Cung cấp góc nhìn tâm lý sâu sắc về nhu cầu được ở cạnh người thân (55,3%) và mong muốn kiểm soát triệu chứng đau (14,9%), giúp người chăm sóc đồng hành thấu hiểu và giảm tải áp lực tâm lý trong những ngày cuối đời của người thân.

Câu hỏi thường gặp

Người cao tuổi tại Việt Nam có xu hướng tự quyết định hay phụ thuộc vào người khác trong chăm sóc cuối đời? Phần lớn người cao tuổi có xu hướng ủy quyền cho bác sĩ và gia đình. Kết quả nghiên cứu chỉ ra 87,2% bệnh nhân muốn bác sĩ toàn quyền quyết định điều trị và 76,6% tin tưởng người thân sẽ tự biết cách xử lý mà không cần văn bản di chúc sức khỏe.

Tại sao có sự đối lập giữa việc muốn sống bằng mọi giá và việc coi trọng chất lượng cuộc sống? Sự mâu thuẫn này phát sinh do 76,6% người bệnh lo sợ đau đớn khi hấp hối kết hợp với việc thiếu kiến thức về can thiệp y khoa (trên 74% không hiểu rõ phương tiện duy trì sự sống). Khi chưa hiểu hết biến chứng của hồi sức xâm lấn, người bệnh thường chọn sống bằng mọi giá.

Nguyện vọng về địa điểm qua đời của người cao tuổi thể hiện như thế nào trong nghiên cứu? Nghiên cứu ghi nhận 94% bệnh nhân cao tuổi mong muốn được qua đời tại nhà riêng trong vòng tay người thân, chỉ 4% chọn bệnh viện và không ai chọn viện dưỡng lão. Điều này khẳng định tầm quan trọng của việc phát triển mạng lưới chăm sóc giảm nhẹ tại cộng đồng.

Mức độ hiểu biết của bệnh nhân về các phương tiện duy trì sự sống trước khi nhập viện ra sao? Hiểu biết của người bệnh về can thiệp y tế duy trì sự sống còn rất hạn chế. Có 74,5% bệnh nhân không biết về ấn tim ngoài lồng ngực, 87,2% không biết về đặt nội khí quản và 76,6% không biết về thở máy. Tuy nhiên, sau khi được tư vấn, hơn 85% bày tỏ mong muốn được áp dụng.

Bộ công cụ AEOLI được chuẩn hóa và kiểm định độ tin cậy trong luận văn như thế nào? Bảng câu hỏi AEOLI gồm 27 câu hỏi bao phủ 9 lĩnh vực chăm sóc cuối đời, được dịch thuật hai chiều Anh - Việt bởi các chuyên gia lão khoa và thử nghiệm tiền lâm sàng. Phép kiểm định cho thấy thang đo đạt tính đồng nhất nội tại tốt với hệ số Cronbach alpha toàn bộ đạt 0,75.

Kết luận

• Luận văn cung cấp nguồn dữ liệu thực chứng đầu tiên tại Việt Nam về thái độ và ý muốn chăm sóc cuối đời của 47 bệnh nhân cao tuổi thông qua bộ công cụ AEOLI chuẩn hóa đạt độ tin cậy Cronbach alpha 0,75.
• Tỷ lệ 87,2% người bệnh muốn bác sĩ quyết định điều trị và 76,6% tin tưởng gia đình thay vì lập di chúc sức khỏe phản ánh rõ nét văn hóa gắn kết gia đình đặc trưng của người Việt Nam.
• Tồn tại khoảng trống tri thức đáng báo động khi hơn 74% người cao tuổi không hiểu rõ các phương tiện duy trì sự sống nhưng lại có trên 85% mong muốn can thiệp tối đa.
• Nguyện vọng được qua đời tại nhà đạt tỷ lệ áp đảo 94% cùng với 55,3% ưu tiên được ở bên người thân, khẳng định yêu cầu cấp bách phải phát triển dịch vụ chăm sóc giảm nhẹ ngoại viện.
• Khoảng 40,4% bệnh nhân chịu áp lực về chi phí y tế và 61,7% mắc bệnh ung thư đồng mắc cho thấy sự cần thiết của các chính sách an sinh xã hội hỗ trợ giai đoạn cuối đời.

Công trình nghiên cứu đã đóng góp cơ sở khoa học vững chắc để ngành y tế triển khai mô hình Lập kế hoạch chăm sóc tương lai (ACP) và luật hóa Di chúc sức khỏe tại Việt Nam. Trong giai đoạn 2 năm tới, các nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng quy mô đa trung tâm với cỡ mẫu từ 500 đến 1.000 đối tượng trên toàn quốc. Đội ngũ y bác sĩ và các nhà quản lý y tế hãy chủ động đối thoại, tôn trọng quyền tự chủ của người cao tuổi và chuyển đổi mạnh mẽ sang mô hình chăm sóc nhân văn lấy người bệnh làm trung tâm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 : TỔNG QUAN TÀI LIỆU Trong nhiều năm gần đây một xu hướng đã được nhận thấy là quá trình già hóa dân số đang diễn ra, giảm tỉ lệ sinh và cả tử suất, việc tất yếu là dân số NCT (>=60 tuổi) tăng dần từ 6,7% vào 1979 lên 9,2% vào 2006 và dự báo cán mốc 26,1% vào 2025 [31]. Và tất yếu là với sự gia tăng NCT, số lượng NCT tử vong mỗi năm sẽ tăng theo. Bên cạnh đó lão hóa đi kèm với bệnh tật và đa thuốc gây ra mất chức năng theo thời gian và suy yếu ở NCT. Tất cả yếu tố này gây nên một sức ép lớn với ngành y tế đặc biệt là các đơn vị chăm sóc cho NCT ở giai đoạn cuối đời.

Tuy vậy hiện nay chúng ta vẫn chưa được trang bị nhiều kiến thức để có chăm sóc tốt nhất cho người bệnh ở giai đoạn đặc biệt này của cuộc sống. MỘT SỐ KHÁI NIỆM 1.1 Chăm sóc giảm nhẹ Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế thế giới (TCYTTG), Chăm sóc giảm nhẹ (CSGN - Palliative Care) là các biện pháp nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống của người mắc bệnh đe dọa tính mạng và gia đình họ bằng cách phòng ngừa, phát hiện sớm, điều trị đau và các triệu chứng thực thể, các vấn đề tâm lý và tinh thần mà BN và gia đình họ phải chịu đựng. Đối với những người mắc những bệnh đe dọa cuộc sống thì cần phải áp dụng những nguyên tắc về CSGN ngay từ khi chẩn đoán bệnh cho đến cuối đời và hỗ trợ người nhà sau khi người bệnh qua đời. Vào năm 2014, tuyên ngôn sức khỏe từ đại hội đồng lần thứ 67 của TCYTTG đã khẳng định: “CSGN là một nhiệm vụ đạo đức của cả hệ thống y tế, và điều trị giảm nhẹ đau và các hình thức đau khổ khác là bổn phận đạo đức của mọi nhân viên y tế … Xác nhận nhu cầu cấp thiết của việc kết hợp CSGN vào chuỗi chăm sóc y tế liên tục, đặc biệt ở mức độ chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Xác nhận rằng mỗi năm có hơn 40 triệu người trên toàn thế giới cần được CSGN, đặc biệt ở các đối tượng lão hóa, bệnh không lây nhiễm mạn tính và nhi khoa …”. 5 Bộ Y tế Việt Nam (2006): "CSGN cho BN ung thư và AIDS là sự kết hợp nhiều biện pháp để làm giảm sự chịu đựng và cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh thông qua phòng ngừa, phát hiện sớm và điều trị đau & những vấn đề tâm lý và thực thể khác, đồng thời tư vấn & hỗ trợ nhằm giải quyết những vấn đề xã hội và tinh thần mà BN và gia đình đang phải gánh chịu.” Hiện tại, hầu hết việc điều trị BN mắc bệnh ung thư hay các bệnh nặng mạn tính đe dọa cuộc sống mới chỉ dừng lại ở việc lên phác đồ điều trị hay sử dụng máy móc thiết bị hiện đại mà chưa dành sự quan tâm đúng mức đến các việc điều trị triệu chứng, cải thiện chất lượng cuộc sống cũng như các vấn đề tâm lý và xã hội liên quan đến người bệnh và gia đình người bệnh. Tâm lý sợ sệt và lo lắng thường làm người bệnh cũng như gia đình dễ thiếu bình tĩnh và đôi khi mất phương hướng. Các đối tượng BN này thường tâm lý dễ xúc động, khả năng miễn dịch rất kém, ảnh hưởng tiêu cực cho tình trạng bệnh lý và sức khỏe của người bệnh do vậy môi trường sống, môi trường chữa bệnh tích cực là vấn đề hết sức quan trọng trong việc điều trị.

CSGN giúp cho BN tiếp nhận được quá trình điều trị tốt hơn, nâng cao được chất lượng sống và có niềm tin, tinh thần lạc quan. Nghiên cứu cho thấy rằng CSGN và nhiều thành phần của nó mang lại lợi ích cho BN lẫn người nhà: các triệu chứng (do bệnh hay do tác dụng phụ của điều trị) đều được kiểm soát tốt hơn; bn và gia đình được giao tiếp, chia sẻ với bác sĩ (BS), điều này đáp ứng được nhu cầu tâm lý - tình cảm của họ, giúp BN thoải mái và bình an trong tâm hồn, giảm nhẹ gánh nặng tâm lý – xã hội mà người bệnh và gia đình họ phải chịu đựng.2 Viện cận tử - Đơn vị CSGN tích cực – Viện an dưỡng. Thuật ngữ Hospice chưa có sự thống nhất về thuật ngữ tương đương trong y văn Việt Nam. Do đó tác giả sử dụng từ gốc trong phần định nghĩa.

Hospice xuất phát từ gốc từ La-tinh “hospes“ với hàm ý khách / người lạ hay người chủ. Xuất phát từ thời trung cổ, hospice là những trung tâm vận hành bởi các thành viên thuộc các ban tôn giáo, để chăm sóc cho những người đi hành hương. Về sau trở thành nơi chăm sóc cho các lữ khách bệnh nặng và ở giai đoạn hấp hối. Trong thời điểm hiện.

6 đại, hospice đầu tiên được thành lập tại Vương Quốc Anh vào năm 1967 mang tên của Thánh Christopher bởi một người tiên phong: Bà Cicely Saunders, người sáng lập phong trào Viện cận tử hiện đại [8]. Hiện nay đây là mô hình chăm sóc ở giữa bệnh viện (BV) và nhà, được cung cấp bởi nhân viên y tế và tình nguyện viên. BN có tiên lượng sống <6 tháng sẽ được nhập vào hospice nếu có nguyện vọng hay khi BS cho là cần thiết, họ sẽ được hỗ trợ y khoa, tâm lí và tâm linh, để đạt được sự bình an, thoải mái và giữ được phẩm chất cá nhân. Đồng thời hospice cũng cung cấp dịch vụ CSGN tại nhà trong cộng đồng và hỗ trợ gia quyến trước và sau khi BN qua đời.3 Di chúc sức khỏe Di chúc sức khỏe (Living will) hay được biết với dạng khác là hướng dẫn chăm sóc sức khỏe cho tương lai (Advance Directive) là một hướng dẫn bằng văn bản mô tả ý muốn, mục tiêu chăm sóc y tế, mong muốn điều trị hay sự hài lòng với tình trạng sức khỏe hiện tại, nhằm hướng dẫn chăm sóc y tế trong tương lai… [52] 1.4 Kế hoạch chăm sóc cho tương lai Thảo luận kế hoạch chăm sóc cho tương lai (Advance care planning) là một quá trình trong đó một người đã trưởng thành và có đầy đủ năng lực tâm thần, tham gia vào một kế hoạch ra các quyết định chăm sóc y tế cá nhân của bản thân họ, nhằm chuẩn bị cho tình huống khi họ không còn đủ năng lực tâm thần để trực tiếp kiểm soát quá trình chăm sóc y tế cá nhân và định kì đánh giá lại các kế hoạch này.

ACP mô tả hình thức chăm sóc nào mà họ muốn (hay không muốn) nếu họ mất đi năng lực ra quyết định. ACP còn là quá trình tìm hiểu các vấn đề thường không được đề cập, chẳng hạn: “Điều gì làm cuộc sống ông / bà có ý nghĩa?”, “Trong tình huống nào (mất chức năng sinh lí hay mất nhận thức) mà ông / bà không muốn điều trị nhằm kéo dài sự sống của mình, và ông / bà muốn được ra đi thanh thản?” [28] 1.5 Phương tiện duy trì sự sống Phương tiện duy trì sự sống (Life – sustaining treatment) là các quy trình y khoa thay thế hay hỗ trợ một chức năng thiết yếu của cơ thể. Các điều trị duy trì sự sống bao gồm CPR – cardiopulmonary resuscitation (hồi sức tim phổi), thông khí. 7 nhân tạo, dinh dưỡng và bù dịch nhân tạo, điều trị thay thế thận bằng lọc máu, và một số trị liệu khác …[52] 1.6 Nguyện vọng không hồi sức Nguyện vọng không hồi sức (Do not resuscitate order - DNR) là văn bản do BS thiết lập nhằm ghi nhận nguyện vọng của BN, lưu giữ trong hồ sơ bệnh án, với mục đích chỉ định rằng nhân viên y tế không nên tiến hành thủ thuật hồi sức tim phổi (CPR) khi BN trong tình trạng ngưng hô hấp hay tuần hoàn.7 Địa điểm mất mong muốn Địa điểm mất mong muốn – Preferred Place of Death là nơi mà BN thể hiện mong muốn được qua đời ở đó.

Địa điểm này khác với địa điểm chăm sóc mong muốn là nơi BN nhận được những chăm sóc y tế cần thiết. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống của Gomes từ 210 nghiên cứu trên 33 quốc gia ở mọi đối tượng từ dân số chung, đến BN, NCT, người chăm sóc cho thấy 75% nghiên cứu khảo sát thấy >50% người tham gia muốn mất tại nhà (thay đổi từ 51% đến 100%) [26].8 An tử / Cái chết nhân đạo An tử / Cái chết nhân đạo – Euthanasia là một can thiệp có chủ ý trực tiếp bởi nhân viên y tế với biểu hiện rõ ràng của dự tính kết thúc một cuộc sống nhằm xoa dịu đau khổ không thể điều trị được. Có hai dạng là chủ ý và không chủ ý. An tử chủ ý là khi một BN hoàn toàn tỉnh táo, đầy đủ năng lực tinh thần để ra quyết định, mắc một tình trạng đe dọa tính mạng, chủ động đưa yêu cầu được chết.

An tử không chủ ý khi BN không thể đưa ra đồng thuận do mất năng lực nhận thức (hôn mê, trạng thái thực vật .) và thường là phán quyết từ tòa án. An tử chủ động là việc có biện pháp can thiệp đặc hiệu để kết thúc cuộc sống còn an tử thụ động là ngưng hay tạm dừng điều trị duy trì sự sống. Cách chia chủ động và thụ động vẫn còn nhiều tranh cãi. Hiện tại một số quốc gia có luật pháp cho phép hình thức này: Hà Lan, Canada, Colombia, Bỉ và Luxemburg .9 Tự tử có sự hỗ trợ của thầy thuốc Tự tử có sự hỗ trợ của thầy thuốc – Physician Assisted Dying là khi BS kê đơn cho BN một liều thuốc gây tử vong để BN tự sử dụng với mục tiêu rõ ràng là.

8 giúp BN thực hiện hành vi tự tử. Điều này hoàn toàn khác về mặt luật pháp và y đức với hiện tượng hiệu ứng kép là khi một điều trị mang tính tốt lại không chủ ý lấy đi tính mạng của BN. Hiện tại hình thức này được luật pháp cho phép ở bang Oregon, Washington, Vermont và California tại Hoa Kì. TỔNG QUAN VỀ CHĂM SÓC CUỐI ĐỜI 1.1 Chăm sóc cuối đời CSCĐ là những chăm sóc nhằm giúp đỡ các cá nhân với bệnh lí không chữa được, tiến triển hay giai đoạn cuối để họ sống càng thoải mái càng tốt cho đến khi họ qua đời.

Để đạt được mục tiêu đó, nhu cầu hỗ trợ và giảm nhẹ của cả BN và gia đình cần được xác định và đáp ứng trong giai đoạn cuối cuộc đời và giai đoạn sau khi BN qua đời. Chăm sóc bao gồm quản lí đau và các triệu chứng khác, cung cấp hỗ trợ về thực hành, tâm lí, tinh thần và xã hội.