TỔN THƯƠNG CƠ BẢN VÙNG MIỆNG MỤC TIÊU 1. Mô tả được các dạng tổn thương cơ bản vùng miệng 2. Nhận diện được các dạng tổn thương cơ bản vùng miệng A. ĐỊNH NGHĨA Tổn thương cơ bản là các dạng tổn thương đầu tiên chưa bị thay đổi do điều trị B.
PHÂN LOẠI Các dạng tổn thương cơ bản vùng miệng bao gồm dát, sẩn, mảng, hòn, bướu, mụn nước, mụn mủ, bóng nước, nang, loét, chợt, teo, sẹo. DÁT Dát là một vùng khác màu với mô xung quanh, không nhô lên cũng như không lõm xuống. Dát có thể có bất kì kích thước nào mặc dù một số tác giả cho rằng dát lớn hơn bệt. Phân loại dát gồm dát sắc tố, hồng ban, dát mạch máu và dát xuất huyết.
Dát sắt tố Có sự thay đổi màu sắc, đậm hay nhạt tùy theo lượng sắt tố lắng đọng trong mô nhiều hay ít. Dát sắc tố gồm dát mêlanin và dát không mêlanin Dát melanin là một vùng nâu phẳng nhỏ do sự tích tụ của melanin trên bề mặt niêm mạc, có thể bẩm sinh hay thụ đắc. ví dụ: nhiễm sắc melanin sinh lý, dát melanin miệng, dát café sữa. Dát không melanin là vùng nhiễm sắc phẳng do sự tích tụ những chất màu ngoại lai ở trong mô như dát amalgam.
Hồng ban Hồng ban là dát có màu đỏ hay hồng, có tính chất viêm và biến mất khi đè ép. Tuy theo nguyên nhân, hồng ban có thể do nhiễm virus, vi khuẩn, vi nấm hoặc của quá trình viêm trong các bệnh tự miễn, chấn thương, dị ứng thuốc hay vật liệu nha khoa. Dát mạch máu Dát mạch máu ó màu hồng hay đỏ sẫm, biến mất khi đè ép nhưng không có tính chất viêm. Ví dụ dát do giãn mao mạch, bướu máu phẳng.
dát xuất huyết Dát có màu đỏ tươi, không biến mất khi đè. Tổn thương tự biến mất trong 1 đến 2 tuần sau khi biến đổi màu sắc theo trình tự từ đỏ qua tím, nâu, vàng. Tùy theo kích thước tổn thương, dát xuất huyết trong mô mềm ở dạng điểm xuất huyết (nhỏ li ti như đầu kim), bầm máu (ecchymose) kích thước lớn hơn đầu kim, và ban xuất huyết (pupura) là một vết bầm lớn. Nguyên nhân gây xuất huyết thường do chấn thương hay các bệnh về máu.
SẦN Là một vùng nhô lên khỏi bề mặt niêm mạc, nông, chắc và kích thước dưới 1cm. Màu sắc thường là màu trắng xám, nhưng cũng có thể là màu vàng, hồng, đỏ, tím hay nâu. Nhiều sần gần nhau sẽ kết thành mảng. ví dụ như sần do lichen phẳng.
MẢNG Mảng là một vùng dẹt chắc, nhô lên khỏi bề mặt, có kích thước trên 1cm. Mặc dù có vẻ nông nhưng mảng có thể lan sâu và lớp bì hơn là sần. Bề mặt mảng trơn hay không đều với các đường nứt hay rãnh phân cách tổn thương. Màu sắc mảng trắng xám, đỏ, hồng tím hay nâu.
Ví dụ mảng bạch sản, mảng hồng sản, mảng sừng hóa ở người cao tuổi. HÒN Hòn là một khối mô rắn chắc nhô lên khỏi bề mặt. Mặt dù có kích thước dưới 1 cm như sần nhưng hòn lấn sâu và lớp bì hơn là sần. Hòn có thể không có triệu chứng hay gây đau, thường phát triển chậm.
Ví dụ:hòn lao, u sợi kích thích. MỤN NƯỚC Mụn nước là các tổn thương nhỏ hơn 5mm, nhô lên khỏi bề mặt và chứa đầy chất lỏng. Mụn nước chứa dịch trong hay hơi đỏ tùy theo mức độ viêm. Tổn thương xuất hiện đơn lẽ hay thành từng chùm, từng đám.
Trong miệng nhiều tổn thương có thể ở những giai đoạn khác nhau từ khi xuất hiện cho đến khi lành. Ví dụ như mụn nước có thể gặp trong các bệnh lý như herpes simplex, thủy đậu, zona… 6. MỤN MỦ Mụn mủ là những mụn nước chứa mủ bên trong do nhiễm trùng, kích thước thường dưới 1cm. Tổn thương ban đầu là những mụn nước hay sần.
Ít gặp mụn mủ trong miệng, mụn mủ thường có màu trắng kem nhưng có thể vàng hay xanh lá. Ví dụ mụn mủ do viêm miệng mủ… 7. BÓNG NƯỚC Bóng nước giống như mụn nước nhưng kích thước lớn hơn 5mm, chúa dịch trong hay đỏ. Tổn thương căng hay phập phều tùy theo lượng chất lỏng bên trong.
Niêm mạc phủ có thể dày hay mỏng tùy theo vị trí bóng nước nằm trong sâu dưới lớp biểu mô hay trong lớp biểu mô. Bóng nước có thể phát triển trực tiếp hay gián tiếp do nhiều mụn nước kết hợp lại với nhau. Bóng nước dễ vỡ cho ra các vết chợt hay loét. Ví dụ: bóng nước do hồng ban đa dạng, pemphigus.
NANG Nang là một túi chất lỏng có vỏ bao biểu mô, xuất phát từ sự tăng sinh của các tế bào biểu mô bị vùi hay còn sót. Nang thường có dạng hình tròn hay bầu dục, kích thước thay đổi từ vài mm đến vài cm. Nang chứa dịch thường có màu hồng hay vàng trong, còn nang chứa chất sừng có màu vàng hay kem. Sờ nang có cảm giác phập phều hay hơi căng hoặc mềm.
Ví dụ: nang dạng bì, nang nhái, nang niêm dịch… 9. LOÉT Là tổn thương mất chất vượt quá màng đáy. Kích thước vết loét thay đổi từ vài mm đến vài cm, có thể đau hay không. Vết loét có thể từ đầu hay hình thành do sự vỡ ra của mụn nước hay bóng nước.
Ví dụ loét do chấn thương, áp tơ, ung thư. CHỢT Chợt là tổn thương mất chất không vượt qua màng đáy. Đáy vết chọt có sự tiết dịch thường xuyên và có màu đỏ do ánh mạch máu mô liên kết bên dưới. TEO NIÊM MẠC Niêm mạc teo đỏ do biểu mô phủ mỏng nên ánh mô liên kết và mạch máu bên dưới.
Ví dụ lưỡi trụi gai. NỨT Nứt là đường mất chất hẹp. Ví dụ như chốc mép, lưỡi nứt nẻ. DÒ Đường dò là một đường dẫn thoát dịch từ một ổ mủ, nang hay một áp xe ra bề mặt da hay niêm mạc qua lỗ dò.
Ví dụ dò do áp xe quanh chóp răng, viêm xương, viêm mô tế bào. SẸO Sẹo là một cùng thường nhạt màu hơn mô xung quanh, được tạo thành để thay thế phần mô bị mất chất do chấn thương hay viêm. Ít gặp sẹo trong miệng. Ví dụ như sẹo do chấn thương, phẫu thuật hay viêm nhiễm.
CÁC BIẾN DẠNG THÔNG THƯỜNG CỦA MÔ MIỆNG A. Mô tả được các thay đổi về hình dạng thường gặp của mô miệng không ảnh hưởng đến chức năng và không cần điều trị 2. Chẩn đoán được các biến dạng sinh lý thường gặp của mô miệng và phân biệt được với bệnh lý B. TRŨNG MÔI BẨM SINH Các trũng môi bẩm sinh có thể ở phần gần đường giữa của Vermilion ở môi dưới và môi trên được gọi là trũng môi gần đường giữa, hoặc ở khóe mép gọi là trũng mép.
Trũng mép phổ biến ở người trưởng thành, chiếm 12 - 20% dân số. Các trũng môi là các khiếm khuyết phát triển bẩm sinh và có thể di truyền như một đặc điểm của tính trạng trội. Trũng môi gần đường giữa có thể là vết tích còn tồn tại của hai rãnh bên của cung hàm dưới phôi thai. Trũng môi dưới xảy ra như là một dấu chứng riêng biệt hoặc liên quan đến khe hở môi hay khe hở hàm ếch (hội chứng Van der Woude).
Gen bị khiếm khuyết trong hội chứng này nằm trên cánh tay dài của NST thứ nhất. Trũng mép không rõ nguyên nhân. Vị trí cuả trũng mép gợi ra sự thiếu kết dính hoàn toàn giữa gò hàm trên với gò hàm dưới phôi thai. Trũng mép không liên quan khe hở môi hay hàm ếch, nhưng xuất độ trũng trước tai dường như cao hơn ở những bệnh nhân này.
Trũng môi gần đường giữa biểu hiện sự trũng xuống của niêm mạc môi, thường hai bên và đối xứng nhau qua đường giữa của vùng vermilion môi dưới. Lỗ mở ra trên bề mặt trũng thường có đường kính từ 1-3mm, sâu từ 5-15mm và có thể tiết dịch nhầy. Trũng mép là trũng nhỏ ở khóe mép trên bờ vermilion, một hay hai bên. Khi ép có thể thoát ra một ít dịch nhầy ở lổ mở ra của trũng.
Trũng mép có lỗ mở rộng 1-2mm và sâu 2-4mm. Mô bệnh học. Niêm mạc lõm xuống hẹp và lót bởi biểu mô gai lát tầng. Các tuyến nước bọt phụ có thể thông thương với trũng.
Điều trị: Mặt dù không gây biến chứng nhưng các trũng môi gần đường giữa đôi khi cắt đi và lý do thẩm mỹ. Các trũng mép không cần điều trị. HẠT LẤM TẤM FORDYCE Hạt lấm tấm fordyce là sự biểu hiện của các tuyến bã lạc chổ trong niêm mạc miệng (mô bình thường ở vị trí bất thường). Do có ít nhất 80% người trưởng thành có các tuyến bã trong niêm mạc miệng nên đây được xem là một biến dạng thông thường.
Các tuyến bã ở da bị vùi vào trong niêm mạc miệng ở thời kì phôi thai. Vị trí phổ biến nhất là niêm mạc má 2 bên và vùng vermilion của môi trên. Ngoài ra có thể gặp ở những vị trí khác trong niêm mạc như nướu răng, vùng hậu hàm, trụ trước amidan. Tổn thương là những sần kích thước 1-2mm, màu kem, rải rác hay tập trung thành từng mảng và có thể tiết ra chất bả qua lổ đổ trên bề mặt.
Biểu hiện rõ rệt sau tuổi dậy thì, tập trung 20- 30 tuổi. Các hạt fordyce thường không gây biến chứng và phát hiện tình cờ khi khám răng miệng. Mô bệnh học. Các tuyến bã ở niêm mạc miệng giống các tuyến bã bình thường ở da ngoại trừ không có nang lông.
Các tuyến bã có từ 1-5 thùy và đổ vào một ống ngoại tiết mở ra trên bề mặt niêm mạc. Không cần điều trị. BẠCH PHÙ Bạch phù là sự biến đổi của biểu mô niêm mạch má đặc trưng bởi sự tích tụ dịch phù bên trong tế bào gai. Bạch phù phổ biến trong dân số và được xem là một biến dạng thông thường.
Bạch phù xảy ra ở 85% đến 95% những người da đen nhưng chỉ có ở 40% đến 45% những người da trắng. Nguyên nhân chưa rõ. Một số yếu tố được nêu như hút thuốc lá, uống rượu, nhiễm khuẩn, thay đổi nước bọt và tương tác điện hóa học nhưng chưa yếu nào được chứng minh là nguyên nhân. Bạch phù thường phát hiện tình cờ, không triệu chứng và phân bố đối xứng trong niêm mạc má 2 bên, có thể lan vào niêm mạc môi.
Bề mặt niêm mạc trắng đục dạng sữa , lan tỏa, không triệu chứng. Trong những trường hợp quá mức, bề mặt niêm mạc nhăn nheo hay gấp nếp với những vệt trắng. Do bản chất 2 bên, xuất độ phổ biến, màu trắng đục giảm nhiều hay biến mất khi kéo căng má ra nên bạch phù thường dễ chẩn đoán trên lâm sàng và không cần sinh thiết.