GIỚI THIỆU HỌC PHẦN VI SINH – KÝ SINH TRÙNG Đối tượng: Cao đẳng chính quy - Số tín chỉ: 2 (2/0). - Số tiết học/ tuần: 30 tiết/15 tuần( 2 tiết/ 1 tuần) + Lên lớp: 30 tiết + Thực hành: 00 tiết + Tự học: 60 giờ - Thời điểm thực hiện: Học kỳ II. - Điều kiện tiên quyết: Giải phẫu - sinh lý, Hoá sinh, lý sinh, Mô phôi. MỤC TIÊU HỌC PHẦN 1.
Trình bày được một số khái niệm cơ bản về vi sinh, ký sinh trùng trong y học, các khái niệm về hiện tượng nhiễm khuẩn và quá trình nhiễm khuẩn trên cơ thể con người. Trình bày được khái niệm cơ bản về kháng nguyên, kháng thể, quá trình đáp ứng miễn dịch của cơ thể, vacxin và huyết thanh, đại cương về miễn dịch bệnh lý. Trình bày được các đặc điểm về hình thái, cấu tạo và các đặc điểm lý học, hoá học, sinh học của vi sinh vật, ký sinh trùng gây bệnh thường gặp. Trình bày được khả năng gây bệnh ,tác hại và tác dụng của các vi sinh, ký sinh y học thường gặp.
Nhận dạng được một số vi sinh vật, ký sinh trùng gây bệnh trên bệnh phẩm và trên tiêu bản, trên tranh có sẵn trong bài giảng. Thể hiện được thái độ phù hợp trước những phản ứng của vi sinh, ký sinh trùng y học trong các hoạt động đời sống của cá nhân và cộng đồng. NỘI DUNG HỌC PHẦN SỐ TIẾT STT TÊN BÀI Lý Thực Trang thuyết hành 1 Đại cương về vi sinh vật y học 4 3 2 Đại cương về miễn dịch và ứng dụng 2 22 3 Một số vi khuẩn gây bệnh thường gặp 4 33 4 Một số virus gây bệnh thường gặp 4 71 5 Đại cương ký sinh trùng y học 4 100 6 Vi nấm Y học 2 119 7 Ký sinh trùng sốt rét 2 142 8 Amip, trùng roi, trùng lông 2 154 1 9 Giun đũa, giun tóc, giun kim, giun chỉ 2 168 10 Sán lá, sán dây 2 187 Phương pháp lấy bệnh phẩm bảo quản bệnh 2 204 11 phẩm đề làm xét nghiệm vi sinh – ký sinh trùng Tổng 30 224 ĐÁNH GIÁ: - Hình thức thi: Trắc nghiệm trên máy - Thang điểm:10 - Cách tính điểm: + Điểm chuyên cần 10% + Điểm KT thường xuyên: 1 bài kiểm tra lý thuyết trọng số 20% + Điểm thi kết thúc học phần: thi trắc nghiệm trên máy trọng số 70% 2 Bài 1 ĐẠI CƯƠNG VỀ VI SINH VẬT Y HỌC MỤC TIÊU: 1. Trình bày được đặc điểm sinh học, nuôi cấy virus và các biện pháp phòng bệnh do virus.
Trình bày được đặc điểm hình thể, cấu trúc, sinh lý, di truyền và sự phân bố của vi khuẩn trong tự nhiên và trên cơ thể người. NỘI DUNG: ĐẠI CƯƠNG: Vi sinh vật tồn tại khắp mọi nơi trong thế giới tự nhiên. Giữa chúng có một mối quan hệ chặt chẽ với nhau và với cơ thể con người, tạo nên hệ sinh thái. Đa số các vi sinh vật có lợi cho người.
Nhưng một số vi sinh vật lại gây hại cho con người, các vi sinh vật có hại cho con người là : - Vi khuẩn - Virus A. ĐẠI CƯƠNG VIRUS 1. Định nghĩa: Virus là một đơn vị sinh học vô cùng nhỏ bé, có khả năng biểu hiện những tính chất cơ bản của sự sống: + Gây nhiễm trùng cho tế bào. + Bảo tồn nòi giống qua các thế hệ mà vẫn giữ tính ổn định về mọi đặc điểm sinh học của nó trong tế bào cảm thụ thích hợp.1: Các kiểu cấu trúc của virus A.
Cấu trúc đối xứng hình khối B. Cấu trúc đối xứng hình xoắn 2. Đặc điểm sinh học: 2. Hình thể: Virus có nhiều hình thể khác nhau: hình cầu, hình khối, hình sợi, hình que, hình chùy, hình khối phức tạp.
Hình thể mỗi loại virus rất khác nhau nhưng luôn ổn định đối với mỗi loại virus. Tuy theo cách sắp xếp của acid nucleic và capsid mà virus được chia làm hai loại đối xứng: - Đối xứng hình xoắn ốc: acid nucleic của virus và các capsomer được sắp xếp dọc theo hình lò xo đều hay không đều. - Đối xứng hình khối: Khi các capsomer của virus được sắp xếp thành các hình khối cầu đa diện. 3 - Một số virus có thể sắp xếp đối xứng khối và đối xứng xoắn trên từng phần của virus.
Cách đối xứng này là đối xứng phức tạp. Cấu trúc cơ bản: mỗi virus đều phải có: - Axid nucleic: Mỗi virus có một trong 2 loại axid nucleic ADN hoặc ARN, axid nucleic có các chức năng sau: + Chứa đựng mật mã di truyền của virus. + Quyết định khả năng gây nhiễm trùng của virus cho tế bào cảm thụ. + Mang tính kháng nguyên đặc hiệu của virus.
- Capsid: Là cấu trúc bao quanh axid nucleic: bản chất hoá học là protein, capsid được cấu tạo bởi nhiều các capsomer, có các chức năng: + Không cho emzym phá huỷ axid nucleic. + Giúp cho quá trình bám của hạt virus lên tế bào cảm thụ. + Mang tính kháng nguyên đặc hiệu cho virus. + Giữ cho virus có hình thái và kích thước ổn định.
Cấu trúc riêng: chỉ có ở một số virus: - Cấu trúc bao ngoài (envelope): Một số virus có vỏ bao ngoài bao bọc lấy capsid. Bản chất là phức hợp protein, lipid, hydrocacbon. Trên vỏ có các gai nhú lồi lên, làm những chức năng riêng biệt. Có các chức năng: + Tham gia qúa trình bám của virus lên tế bào cảm thụ.
+ Tham gia quá trình lắp ráp và giải phóng virus ra khỏi tế bào cảm thụ. + Giúp cho virus ổn định về hình thể và kích thước. - Enzym: Virus không có enzym chuyển hoá, hô hấp nên phải sống ký sinh ở tế bào cảm thụ và không chịu tác dụng của kháng sinh. Nhưng lại có các enzym cấu trúc như: + Haemoglutinin: Có khả năng ngưng kết hồng cầu động vật.
+ Neuraminidase: Giúp cho quá trình bám và xâm nhập của virus vào tế bào cảm thụ. + Enzym sao chép ngược: giúp cho quá trình tổng hợp ARNm thành ADN trung gian. Sự nhân lên của virus: Virus không có quá trình trao đổi chất, không có khả năng tự nhân lên ngoài tế bào sống. Vì vậy sự nhân lên của virus chỉ có thể được thực hiện ở trong tế bào sống nhờ vào sự trao đổi chất của tế bào chủ.
Điều này cho thấy tính ký sinh của virus trong tế bào sống là bắt buộc. Sự nhân lên của virus là một quá trình phức tạp, trong đó axit nucleic của virus giữ vai trò chủ đạo truyền đạt các thông tin di truyền của chúng cho tế bào chủ. Virus hướng các quá trình trao đổi chất của tế bào chủ sang việc tổng hợp các hạt virus mới. Nói chung quá trình nhân lên của virus trong tế bào được chia thành 5 giai đoạn: 2.
Sự hấp phụ của virus vào bề mặt tế bào Sự hấp phụ xảy ra khi các cấu trúc đặc hiệu trên bề mặt hạt virus gắn được vào các thụ thể (receptor) đặc hiệu với virus nằm ở trên bề mặt của tế bào. Do tính đặc hiệu trên mà mỗi loài virus chỉ có thể hấp phụ và gây nhiễm cho một loại tế bào nhất định gọi là các tế bào cảm thụ với chúng. Ví dụ virus cúm chỉ gây nhiễm tế bào biểu mô của đường hô hấp trên, virus HIV chỉ xâm nhập tế bào bạch huyết gọi là tế bào lympho CD4. Sự xâm nhập của virus vào trong tế bào 4 Các virus động vật sau khi đã gắn vào các thụ thể đặc hiệu trên bề mặt tế bào cảm thụ sẽ xâm nhập vào tế bào theo cơ chế ẩm bào.
Khi đã lọt vào tế bào, capsid của virus sẽ được enzyme cởi vỏ (decapsidase) của tế bào phân hủy, giải phóng ra axit nucleic của virus. Đó là giai đoạn “cởi áo”. Đối với phage, sau khi hấp phụ lên bề mặt tế bào thì bao đuôi co rút, lõi bên trong chọc thủng màng tế bào và bơm axit nucleic vào tế bào còn casid nằm lại bên ngoài. Sự tổng hợp các thành phần cấu trúc của virus Ngay sau khi axit nucleic của virus được giải phóng, virus bị mất khả năng lây nhiễm và đi vào giai đoạn tiềm ẩn, trong giai đoạn này không thấy virus trong tế bào nữa.
Đây chính là giai đoạn các virus truyền đạt những thông tin di truyền của mình cho tế bào chủ và bắt tế bào chủ chuyển hướng hoạt động của mình sang việc tổng hợp các thành phần của virus. Trước hết, các axit nucleic của virus được nhân lên, sau đó protein của virus được tổng hợp. Các axit nucleic của virus xác định tính đặc hiệu của protein. Như vậy cấu trúc kháng nguyên của virus không bị phụ thuộc vào tế bào chủ mà do các axit nucleic của virus quyết định.
Cơ chế nhân lên của các ADN và ARN của virus có khác nhau. Dưới đây là ví dụ về ba loại virus có ba loại axít nucleic khác nhau: - Ở các virus chứa ADN hai sợi: đầu tiên các thông tin di truyền của virus được sao chép từ ADN sang ARN thông tin nhờ ARN polymerase phụ thuộc ADN. Các ARN thông tin của virus sẽ đóng vai trò truyền tin để tạo ra các ADN và các protein của virus. - Ở các virus chứa ARN một sợi dương: các thông tin di truyền của virus được mã hóa trong phân tử ARN sẽ sao chép sang một ARN bổ sung nhờ có ARN polymerase phụ thuộc ARN và từ đó chúng được làm khuôn mẫu để tạo ra các ARN của virus.
Đồng thời các ARN của virus cũng đóng vai trò của ARN thông tin để tổng hợp nên các protein của virus. - Ở các virus chứa ARN có enzyme sao chép ngược: các thông tin di truyền được mã hóa trong ARN của virus được sao chép ngược để tạo ra một ADN trung gian nhờ có enzyme sao chép ngược (reverse transcriptase; ADN polymerase phụ thuộc ARN).Từ ADN trung gian các mã thông tin di truyền của virus sẽ được sao chép sang ARN thông tin, từ đó chúng tiếp tục được sao chép để tổng hợp ra các ARN virus và các protein virus. Sự lắp ráp các thành phần của virus Sau khi các thành phần cơ bản của virus đa được tổng hợp và đa được tích lũy phong phú trong tế bào chủ thì sẽ bắt đầu quá trình lắp ráp. Hình như cơ chế lắp ráp các thành phần của virion xảy ra tự phát do kết quả của sự tương tác phân tử đặc biệt của các cao phân tử capsid với axit nucleic virus để tạo thành các virion.
Việc lắp ráp đúng sẽ tạo ra các virus hoàn chỉnh (các virion) và nếu lắp ráp sai sẽ tạo ra các virus không hoàn chỉnh (hạt DIP) hoặc tạo ra các virus giả (Pseudovirion).