CHƯƠNG 1 BIỂU MÔ MH16-01 Giới thiệu: Mô là những thành phần cấu trúc nên cơ thể sống, chính vì vậy việc nghiên cứu về chúng là rất cần thiết. Cơ thể động vật bậc cao có mức “tổ chức tế bào phức tạp dần”. Tế bào tổ chức hình thành mô rồi tạo thành các cơ quan. Mục tiêu: - Kiến thức: Trình bày được các định nghĩa, cấu tạo và nhiệm vụ của biểu mô gia súc.
- Kỹ năng: Thao tác, xác định được các loại biểu mô. - Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện tính cẩn thận, tỉ mỉ trong công tác làm mẫu vật. Định nghĩa Biểu mô là phần bao phủ ở mặt ngoài của cơ thể như là da hoặc lót ở mặt trong của các cơ quan nội tạng như các tế bào lót ở mặt trong của ồng tiêu hóa, hô hấp và bài tiết. Ngoài ra biểu mô còn là nơi tập hợp các tế bào tạo nên các tuyến nội tiết và ngoại tiết như tuyến mồ hôi, tuyến sữa, tuyến tiêu hóa và tuyến giáp trạng.
Hay có thể hiểu: Biểu mô là những mô trong đó các tế bào đứng sát vào nhau tạo thành một lớp màng để bao bọc bên ngoài cơ thể hay lót mặt trong những ống, xoang cơ thể, bao bọc ngoài các cơ quan hay làm nhiệm vụ chế tiết.1: Cấu tạo tế bào biểu mô ở da ếch 1 2. Cấu tạo chung của biểu mô Biểu mô thường được gắn với mô xung quanh nó (thường là mô liên kết) bằng một miếng đáy. Giữa các tế bào của biểu mô có một khoảng gian bào hẹp 100-120A0, bên trong chứa một chất thuần nhất có mucopolysaccarid, Ion Ca2+, là yếu tố cần thiết để duy trì sự liên kết giữa các tế bào biểu mô. Bên dưới lớp biểu mô có sự hiện diện lớp màng đáy, màng đáy có cấu tạo bằng carbohydrat và chất dinh dưỡng có thể xuyên qua màng này.
Màng đáy: có chức năng chống đỡ có tính đàn hồi giúp mao mạch chịu huyết áp trong lòng mạch. Màng đáy đóng vai trò một cái lọc trong sự trao đổi chất giữa dịch mô ở khoảng gian bào liên kết với tế bào biểu mô. Bên dưới màng đáy biểu mô là mô liên kết mềm có nhiệm vụ cung cấp chất dinh dưỡng hay dưỡng khí cho tế bào biểu mô. Biểu mô hiện diện ở mặt khô và mặt ướt của cơ thể.
+ Phần khô: lòng bàn tay, bàn chân biểu mô có nhiều lớp tế bào và lớp trên hóa sừng (keratin). + Phần ướt: gồm một lớp tế bào và trên lớp tế bào có hiện diện thêm phần phụ như biểu mô khí quản có lông rung để lọc và tích bụi, biểu mô ruột non có lông vi nhung để hút dưỡng chất nuôi cơ thể, trung bình 1 tế bào/ 300 vi nhung. Nhiệm vụ của biểu mô Nhiệm vụ bảo vệ: bảo vệ cơ thể hay bộ máy không bị ngoại cảnh làm tổn thương khi bị tổn thương, khi bị tổn thương chúng sẽ phát triển để hàn gắn lại. Nhiệm vụ hấp thu: biểu mô phủ ở các bộ máy, cơ quan có tác động hấp thụ một số chất như: biểu mô ruột, bàng quang, thận,.
Nhiệm vụ chế tiết: ở các tuyến nội tiết và ngoại tiết, biểu mô là thành phần chủ yếu tạo nên chúng và tế bào của biểu mô là nơi tiết chế các chất giúp cho quá trình sinh trưởng, sinh sản của cơ thể động vật xúc tiến bình thường, không bị rối loạn hay đình trệ. Phân loại biểu mô Nếu dựa vào chức năng: phân ra biểu mô phủ và biểu mô tuyến. Nếu dựa vào cấu tạo: phân ra biểu mô đơn và biểu mô kép. Về hình thái tế bào biểu mô có rất nhiều dạng: hình trụ, hình hộp, hình dẹp thì chiếm đa số.
Biểu mô phủ 2 Là lớp biểu mô được biệt hóa để bao phủ mặt ngoài cơ thể (da) hay mặt trong đường ống rỗng của cơ thể như thành xoang miệng, ống tiêu hóa ( dạ dày, ruột), bóng đái, tử cung. Chức năng: bao phủ, giác quan (võng mạc, lông rung ở tai), hấp thu (ruột, thận). Biểu mô phủ đơn - Biểu mô phủ đơn lát: Cấu tạo gồm một tế bào hình lát, dẹt (như gạch lát nền nhà) xếp sát cạnh với nhau, đường giới hạn giữa các tế bào hình răng cưa, nhân tế bào tròn nằm giữa tế bào và thường nổi lên mặt tế bào. Biểu mô này thường gặp ở các xoang, lót trong lòng mạch máu, phế nang.
Biểu mô dẹp hơi ướt, nhẵn, lót mặt ngoài các phủ tạng và mặt trong của thành cơ thể, giúp cho các phủ tạng chuyển động dễ dàng, không bị cọ sát vào nhau và vào thành cở thể.2: Biểu mô phủ đơn lát - Biểu mô phủ đơn hộp (khối đơn): Tế bào có dạng khối vuông, nhân tròn to ở giữa tế bào. Thường thấy ở ống dẫn của các tuyến ngoại tiết, ống thận (vi quản thận), tiểu phế quản tận cùng. - Biểu mô phủ đơn trụ: 3 Tế bào hình khối trụ, đứng dựng xếp sát nhau, ranh giới giữa các tế bào rõ. Nhân tế bào hình trứng tròn nằm về phía đáy của tế bào.
Loại mô này thường có sự biến đổi: đỉnh tế bào tạo thành vi nhung mao, gặp ở lòng tiêu hóa từ dạ dày xuống ruột già và một số ống thận.3: Biểu mô đơn trụ 4. Biểu mô phủ kép Biểu mô phủ kép lát: Có nhiều lớp tế bào và lớp trên cùng có hình lát dẹp, càng sâu xuống dưới tế bào có hình đa giác hay hình hộp, nhân tế bào tròn nằm giữa tế bào. Loại này gặp ở xoang miệng, thực quản, giác mạc. Đôi khi tế bào trên cùng hóa sừng.
Biểu mô phủ kép trụ: Có 2 lớp tế bào, những tế bào ở trên hình trụ, ở tầng sâu là những tế bào hình đa giác, hình hộp, hình thoi. Nhân tế bào nằm ở phía đáy tế bào. Loại này trong cơ thể rất ít gặp, gặp ở niệu đạo tiền liệt, kết mạc mắt động vật ăn thịt và ngựa. Biểu mô phủ kép trụ giả: Biểu mô này chỉ có một tế bào, mọi tế bào đều đứng trên màng đáy, nhưng đặc biệt các nhân tế bào không nằm cùng một độ cao như nhau do đó tạo ra hình ảnh nhiều hàng tế bào.
Loại này gặp chủ yếu ở đường hô hấp và một số ống bài xuất của tuyến ngoại tiết. Biểu mô phủ kép biến dị: 4 Đây là biểu mô lát kép đặc biệt,có lớp tế bào trên cùng rất to có thể dãn nở được và tế bào bên dưới hình đa giác. Biểu mô này hiện diện ở những bộ phận có sự dãn nở bên trong như bàng quang, niệu đạo, niệu quản, khi cơ quan căng ra lớp tế bào trên đều bị dẹp lại. Đặc điểm chung của biểu mô phủ Tế bào biểu mô phủ bao giờ cũng bao phủ phía ngoài các bộ phận, bộ máy để tiếp xúc với môi trường ngoài hoặc các cơ quan khác.
Tế bào biệt hóa phân cực rỏ ràng, cực đáy thẩm thấu chất dinh dưỡng để nuôi tế bào, cực đỉnh biệt hóa để dịch tế bào không thấm ra ngoài. Tế bào nhanh chết nhưng sinh sản phục hồi nhanh do đó tổn thương được bồi đắp nhanh. Dinh dưỡng biểu mô là dinh dưỡng thẩm thấu qua màng đáy vì không có mạch máu đi vào. Chứa nhiều đầu tận cùng thần kinh cảm giác và vận động.
Biểu mô phủ hình thành một số cấu tạo đặc thù: vi nhung mao, lông rung,.tất cả do bào tương hoặc chất kẻ do tế bào tạo thành.4: Các loại biểu mô phủ 4. Biểu mô tuyến Là tập hợp các tế bào tạo thành với chức năng chế tiết và bài xuất : các tuyến ( tuyến vú, tuyến mồ hôi, tuyến nước bọt) thích ứng với việc sản xuất và bài tiết một chất dịch nào đó. Chất dịch đó có thể là cặn bã ( mồ hôi) hoặc rút từ máu tạo thành sữa. Phân loại Theo số tế bào tạo thành tuyến.
5 Nếu một tế bào tạo thành tuyến gọi là tuyến đơn bào. Nếu nhiều tế bào tạo thành tuyến gọi là tuyến đa bào. Theo sự tiết dịch của tế bào. Tuyến ngoại tiết và tuyến nội tiết.
Tuyến vừa nội tiết và ngoại tiết gọi là tuyến pha. Cấu tạo: - Tuyến đơn bào: Chỉ có một tế bào tạo thành tuyến, mang cả hai nhiệm vụ vừa chế tiết vừa bài xuất, điển hình là tế bào hình đài của ruột có màu sáng. Hình dạng: như cái cốc phình giữa, chất tiết càng nhiều thì độ phình càng to, khi bài xuất xong thì thu nhỏ lại như cái chai. Nhân thường bị đẩy về phía đáy, bào tương có nhiều tiểu vật nằm rải rác, tế bào hình đài có thể ở lẻ tẻ riêng từng cái trong biểu mô phủ đơn trụ, có khi tụ lại thành đám.
Chu kỳ và thời gian bài tiết: được bắt đầu bằng cách tích trữ các chất dịch ở không bào trong bào tương, các không bào đó to dần rồi vỡ ra, dịch tụ ở đầu tế bào, sau cùng nó vỡ ra tạo thành dịch nhờn tạo cho biểu mô ẩm và trơn ướt. - Tuyến đa bào: Gồm nhiều tế bào hợp lại thành tuyến, nên kết cấu phức tạp cũng to nhỏ khác nhau. Người ta căn cứ vào tuyến có ống dẫn hay không có để phân biệt hai loại: tuyến nội tiết và tuyến ngoại tiết. + Tuyến ngoại tiết: là những tuyến bài xuất chất chế tiết ra ngoài hay vào xoang cơ thể thông với môi trường ngoài (ống tiêu hóa, tử cung,.
Cấu tạo: chủ yếu gồm hai phần. Phần chế tiết: là gồm những túi tuyến và những bộ phận ống dẫn, là nơi tạo ra sản phẩm chế tiết. Phần bài xuất: gồm các ống tiết, ống dẫn, ống bài xuất, những ống này làm nhiệm vụ dẫn chất tiêu hóa ra khỏi tuyến. Phân loại: Theo hình dạng của bộ phận chế tiết: phần chế tiết hợp thành túi gọi là tuyến túi, phần chế tiết hợp thành ống gọi là tuyến ống.
Theo hình dạng ống dẫn: nếu ống dẫn không phân nhánh gọi là tuyến đơn, nếu ống dẫn phân nhánh gọi là tuyến tạp. 6 Theo hình thái: có 3 loại: tuyến ống, tuyến túi, tuyến ống túi → tuyến ngoại tiết đơn. Nhiều tuyến gộp lại đổ chung vào một ống dẫn gọi là tuyến ngoại tiết kép. Tuyến ống: biểu mô vuông hay trụ, có màng đáy lót ngoài hình thành ống tuyến đơn hay ống tuyến chia nhánh (kép).
Ví dụ: tuyến mồ hôi, tuyến hạ vị,. Tuyến túi: phần chế tiết thường phình rộng ra hơn phần bài xuất và được gọi là nang tuyến, thường một tuyến túi gồm nhiều nang tuyến mở chung vào một ống bài xuất đơn (tuyến bã) hoặc đổ vào một ống chia nhánh (tuyến nước bot, tuyến tụy,. Tuyến ống túi: phần chế tiết của nó là dạng ống, nhưng thành ống lại phình ra thành túi (tuyến tiền liệt) thú đực.