Chương 1 cung cấp những thông tin cơ bản về hệ thống thuế, tập trung nhấn mạnh các yếu tố cẩu thành một sắc thuế. Từ đó, xem xét những vai trò quan trọng của thuế đổi với nền kinh tể. KHẢI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA THUẾ 1. Khái niệm Hệ thống thuế là bộ phận không thể tách rời và gắn liền với hoạt động của Nhà nước.
Các sắc thuế là sản phẩm tất yếu được hình thành từ sự ra đời cùa bộ máy nhà nước, và là nguồn thu quan trọng, đóng góp chủ yếu cho ngân sách nhà nước của mọi quốc gia trên thế giới. Có thể nói, ba khái niệm thuế, ngân sách, và Nhà nước có quan hệ mật thiết và Nhà nước có quyền lực tuyệt đối trong việc thu thuế. Khái niệm về thuế có thể được định nghĩa như sau: “Thuế là khoản đóng góp có tính chất bắt buộc và là nguồn thu chủ yếu của Ngân sách Nhà nước ” Hay mở rộng hơn: "Thuế là khoản đóng góp bẳt buộc từ các thể nhân và pháp nhân cho Nhà nước, theo mức độ và thời hạn được pháp luật quy đinh nhằm sử dụng cho mục đích công cộng" (Giáo trình Thuế, Học viện Tài chính) Bên cạnh đó, một số ý kiến cho ràng: “Thuế là khoản hình thành trong quá trình phân phối và phân phối lại sản phẩm xã hội, thu nhập quốc dân ”. Theo Luật Quản lý thuế của Việt Nam: “Thuế là mót khoản nộp Ngân sách Nhà nước bắt buộc cùa tổ chức, hộ gia đình, cá nhăn theo quv định cùa pháp luật ”.
Tất cả những khái niệm nêu trên đều nhấn mạnh tầm quan trọng, vai trò và đặc điểm của thuế, cho dù cách thức thể hiện và diễn đạt khác nhau. Đặc điểm của thuế - Tính bắt buộc và tỉnh pháp lý cao Trong Hiến pháp cùa mỗi quốc gia, tinh bắt buộc và pháp lý cùa hệ thống thuê đưpc thể chê hóa và quy định cụ thề bói hệ thống văn bàn pháp luật. Việc đỏng thuế là quyền lợi và nghĩa vụ của các đơn VỊ, to chưc và công dân. Căn cứ vào ngành nghề kinh doanh, khu vực, mưc thu ạp và nhiều yếu tố khác đối với từng trường hợp cụ thê, cơ quan lạp phap toi cao quy định luật thuế phù hợp, bao gôm: những đieu khoan ve so t ue phải nộp, thời hạn ấn định hay hình thức x ử lý hanh VI VI pham' ° c ư c hoặc cá nhân nào không thực hiện đúng nghía vụ thue đong ng ìa VƠI việc vi phạm luật pháp tại quốc gia hoặc vùng lãnh tho đo.
Có thể khẳng định, đây là sự khác biệt lớn nhất giữa thuế và những khoản đóng góp mang tính tự nguyện cho ngan sach nha nươc, giưa thue và các khoan vay, viện trợ mà chính quyền các cấp nhận được. Tuy nhiên, tính bắt buộc này được xây dựng và nhận ý kiến đóng góp của tẩt cà thành phần tham gia vào hoạt động kinh tê, chính tri - xa họi cua moi quốc gia, được xác lập dựa trên nền tảng thực tiên trong nươc va quan ẹ kinh tế thế giới. - Thuế là khoản đóng góp không mang lính hoàn trả trực tiểp Khác vói các khoản vay, viện trạ, phí và lệ phi tiên *uế ™à Nhà nước thú đưpc từ doanh nghiệp, to chức, don vị vạ cá nhân không được hoàn trả trực dép cho đôi tượng nộp thuế, cùng như không bao gom những cam tó t vê việc cung cấp b ỉ kỳ dịch vụ hoặc rằng nào'^Nhà "ỊỊÓc * sử dụng tiền thuế với mục đích chi tiêu công cộng, phục vụ u cau cua. máy nhà nước và cho cộng đồng.
Mọi cá nhân, cho du mưc ọ ong g qua việc nộp thuế khác nhau, nhưng đôi khi có thê sư dụng vatieP c^n công trình, dịch vu phúc lợi xã hội như nhau. Sô thuê phai nọp thương ượ tính toán thông qua hoạt động chịu thuế và thu nhập chư kh°nê va tren lượng lợi ích công cộng mà mỗi công dân hay doanh nghiẹp ạn ược. VAI TRÒ CỦA THUẾ 1. Thuế là nguồn thu chủ yếu của ngân sách nhà nước Thuế là nguồn thu chù yếu của ngân sách sự đóng góp này, bộ máy nhà nước không thê duy tri va oạt ọng 4 Từ khi xuất hiện bộ máy nhà nước, cho dù đối với bất kỳ thể chế chính trị nào, Nhà nước đều ban hành các sắc thuế, mang tính bắt buộc để tạo nguồn thu tài trợ cho đa số hoạt động.
Như vậy, ngay từ buổi sơ khai, thuế đã được sử dụng với mục tiêu quan trọng là tập trung thu nhập vào tay Nhà nước. Lịch sử tồn tại và phát triển của thuế qua các thời kỳ và ờ các nước cũng chỉ ra rằng, tỷ trọng thu bằng thuế thường chiếm phần lớn trong các tổng thu nhập cùa ngân sách nhà nước. Hiện nay, ở một số nước trên thế giới, sau khi thực hiện cải cách hệ thống thuế, số thu bằng thuế, phí chiếm tới trên 90% tổng số thu ngân sách nhà nước. Thông qua thuế, một phần tổng sản phẩm quốc nội (GDP) được tập trung cho ngân sách nhà nước.
Tuy nhiên, sự tập trung này tồn tại một giới hạn nhất định. Nếu Nhà nước dùng quyền lực để tập trung quá mức phần GDP cho ngân sách nhà nước thì phần còn lại cho các doanh nghiệp và cá nhân sẽ giảm xuống. Đến một lúc nào đó, nếu các doanh nghiệp và cá nhân nhận thấy rằng công sức họ bỏ vào hoạt động sản xuất kinh doanh, vào làm việc không được bù đắp thỏa đáng thì họ sẽ chuyển sang các hoạt động kinh doanh ngầm nhằm trốn thuế, tránh thuế hoặc ngừng kinh doanh. Do vậy, trong công tác quản lý thuế rất cần phải quan tâm đến khả năng thu thuế của từng doanh nghiệp và cá nhân.
Bên cạnh đó, tốc độ tăng thu thuế cũng cần phải nhỏ hơn tốc độ gia tăng thu nhập của doanh nghiệp và cá nhân. Khả năng thu thuế là tỷ lệ tối đa từ thu nhập mà các doanh nghiệp và người dân sẵn sàng giành ra để trả thuế mà không làm thay đổi mọi hoạt động vốn có của họ. Đứng trên giác độ nền kinh tế quốc dân, khả năng thu thuế của một quốc gia được phản ánh thông qua tỷ lệ phần trăm của GDP được động viên cho ngân sách nhà nước thông qua thuế. Nếu gọi Tm là tổng số thu bàng thuế tối đa có thể tập trung vào cho ngân sách nhà nước, thì khả năng thu thuế sẽ là Tm/ GDP.
Khà năng thu thuế là một khái niệm lý thuyết được dùng để chi ranh giới phân chia hợp lý thu nhập xã hội giữa các khu vực công cộng và khu vực tư nhân. Nếu Nhà nước động viên thuế chưa đạt giới hạn khả năng thu thuế thì nguồn lực xã hội tập trung vào tay Nhà nước chưa đầy đủ. Nếu Nhà nước động viên vượt qua giới hạn khả năng thu thuế thì sẽ làm bào mòn khả năng tích lũy để tái sản xuất mở rộng tại doanh nghiệp và làm giảm số thu thuế trong tương lai. Trong thực tế quàn lý thuế, tổng số 5 thuế thu được hàng năm có thể lại khác xa so với tổng số thuế có khả nang thu được.
Để phản ánh tình trạng này, các nhà kinh tê dùng khái niệm nỗ lực thu thuế (tax effort). Nếu tổng số thuế thực tế thu được trong năm là Tt, thì: Nỗ lực thu thuế = (Tt/ GDP) : <Tm/ GDP ) = Tl/Tm Nếu tý SỐ trên nhô hon 1, chinh phù có thế áp dụng các biện pháp để tăng số thu vê thuế mà không làm tồn hại dến quan hệ phân phối thu nhập giữa Nhà nuóc vói doanh nghiệp và cá nhân vì tiềm năng thu thuê hiện dang đupc khai thác ó mức dộ thấp. Ngược lại, khi tỳ số trẽn lỏn hon 1 thì hệ thông thuê hiện tại đa huy dộng vưọt quá khả nâng Do đó , cân phải hiêu răng nỏ lực thu thué cao không nhất thiết đồng nhất vỏi xuât hiện tinh trạng bội thu ngân sách nhà nuóc, và càng không thê khăng.đinh rằng nên kinh tế dang tăng trựóng thuận lọi hoặc Chinh phủ đang vận hành chính sách kinh tê đúng đăn. Tồng thu bằng thuế thực tế so vói GDP ó nhiều nư6c công nghiệp phát triền cũng chiểm một tỳ lệ khá lởn và trong thoi gian qua, ty lẹ nay đã tăng lên nhanh chóng.
Thuể là công cụ điều tiết v ĩ MÔ nền kinh tế Điều tiết vĩ mô nền kinh tế là một vai trò vô cùng quan trọng của hệ thống thuế đối với tất cà các quốc gia trên thê giới. Khi Nhà nước can thiẹp bàng những mệnh lệnh hành chính sẽ gia tăng khà năng gây méo mó cac hoạt động kinh tế diễn ra trên thị trường. Thay vào đó, sừ dụng hệ thong thuế sẽ giúp Nhà nước thực hiện chức năng điêu tiêt ở tâm vĩ mô. Điêu nay nghĩa là Nhà nước chỉ đưa ra các chuẩn mực mang tính đinh hướng lớn tren một diện rộng và bàng các công cụ đòn bẩy để hướng các hoạt động, xã họi đi theo, nhằm đạt được các mục tiêu đề ra, tạo hành lang pháp lý cho các hoạt động kinh tế - xã hội thực hiện trong khuôn khô luật pháp.
Nhà nước thực hiện quản lý, điều tiết vĩ mô nên kinh te, xã hội bang nhiều biện pháp như: giáo dục chính trị tư tưởng, hành chính, luật pháp ya kinh tế, trong đó biện pháp kinh tế làm gốc. Nhà nước cũng sử dụng nhieu công cụ để quản lý, điều tiết vĩ mô nền kinh tê như các công cụ tài chinh, tiền tệ, tín dụng. Trong đó, thuế - một công cụ thuộc lĩnh vực tài chính - là một trong những công cụ sắc bén nhất được Nhà nước sư dụng. Trư cac 6 lĩnh vực và ngành nghề đặc biệt Nhà nước phải nắm quyền kiểm soát và chi phối, trong khuôn khổ luật pháp cho phép, mọi tổ chức và cá nhân đều có quyền sản xuất, kinh doanh bất kỳ mặt hàng nào, miễn rằng họ phải có đăng ký kinh doanh và phải hoàn thành nghĩa vụ đóng thuế với Nhà nước.
Bằng việc ban hành hệ thống pháp luật về thuế, Nhà nước sẽ quy định đánh thuế hoặc không đánh thuế, đánh thuế với thuế suất phù hợp vào các ngành nghề, các mặt hàng cụ thể. Thông qua đó, Chính phủ tác động và làm thay đổi mối quan hệ giữa cung và cầu trên thị trường, nhằm góp phần thực hiện điều tiết vĩ mô, đảm bảo sự cân đối giữa các thành phần trong nền kinh tế.