Chương 1 PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG, KINH TẾ XANH, KINH TẾ TUẦN HOÀN 1. PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Môi trường ngày càng bị suy thoái nghiêm trọng, gây tổn thương cho con người đang sống ở hiện tại và các thế hệ tương lai, buộc chúng ta phải xem xét lại thước đo của sự phát triển. Cần phải tính đến lợi ích của những cộng đồng không được hưởng lợi hoặc hưởng lợi quá ít từ sự tăng trưởng, đến lợi ích của thế hệ mai sau, đến chi phí cần phải sử dụng để đền bù thiệt hại về môi trường hoặc để cải thiện môi trường. Việc tính toán chi phí môi trường gộp vào chi phí phát triển đã dẫn đến một khái niệm mới, đó là phát triển bền vững (PTBV).
PTBV là khái niệm nhằm chỉ sự phát triển về mọi mặt trong xã hội hiện tại, đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại mà vẫn không làm tổn hại, vẫn đảm bảo sự tiếp tục phát triển, vẫn đáp ứng các nhu cầu của con người trong tương lai xa. PTBV đã và đang là mục tiêu hướng tới của nhiều quốc gia trên thế giới. Hoạt động KTXH có ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp đến PTBV. Nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam đã và đang triển khai mạnh mẽ xu hướng kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn.
Các định nghĩa về phát triển bền vững Theo Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED, 1987): “PTBV là sự phát triển nhằm thỏa mãn nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng làm thỏa mãn nhu cầu của các thế hệ mai sau” (Liên hợp quốc, 1992). Định nghĩa này được nhiều người tán đồng vì nó mang tính khái quát hóa cao mối quan hệ giữa các thế hệ và thỏa mãn các nhu cầu về đời sống vật chất, tinh thần, từ đó tạo ra PTBV; vì suy cho cùng, bản chất của PTBV tức là sự tồn tại bền vững của loài người trên Trái Đất, không phân biệt quốc gia, dân tộc và trình độ kinh tế ‒ xã hội. Ở đây, sự tồn tại của loài người luôn gắn với sự tồn tại của môi trường kinh tế, xã hội và tự nhiên mà con người cần phải có. Tuy nhiên, định nghĩa này thiên về mục tiêu, yêu cầu cho phát triển bền vững, mà chưa nói đến bản chất mối quan hệ nội tại của quá trình PTBV.
Theo Hội nghị Thượng đỉnh về Trái Đất tại Rio de Janeiro, 1992: “PTBV là sự phát triển hình thành có sự hòa nhập, xen cài và thỏa hiệp của ba hệ tương tác lớn: hệ tự nhiên, hệ kinh tế và hệ xã hội (Liên hợp quốc, 1992). Đây là định nghĩa có tính khái quát rất cao, thể hiện mối tương tác hữu cơ, tác động hữu cơ lẫn nhau giữa kinh tế, xã hội và 11 môi trường, đồng thời cũng thể hiện vai trò, trách nhiệm của con người trong việc ra quyết định khi xử lý các mối quan hệ đó. Tổ chức Ngân hàng Phát triển châu Á cũng đưa ra định nghĩa cụ thể về PTBV như sau: “PTBV là một loại hình phát triển mới, lồng ghép quá trình sản xuất với bảo vệ tài nguyên và nâng cao chất lượng môi trường. PTBV cần phải đáp ứng các nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm phương hại đến khả năng đáp ứng các nhu cầu của thế hệ trong tương lai” (Bộ TNMT, 2015).
Theo định nghĩa này, PTBV là phát triển tạo nên nền kinh tế tăng trưởng đều cả về lượng và chất, một xã hội ổn định; các nguồn tài nguyên, sinh thái, môi trường được bảo tồn. Theo Luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam: “PTBV là phát triển đáp ứng được nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu đó của thế hệ tương lai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và BVMT” (Luật BVMT, 2020). Cho đến nay, tuy có nhiều cách hiểu khác nhau, nhưng hầu hết đều công nhận phát triển bền vững là sự phát triển hài hòa giữa các mục tiêu tăng trường kinh tế với các mục tiêu xã hội và bảo vệ môi trường. Phát triển bền vững còn bao hàm cả khía cạnh phát triển trong sự quản lý tốt các xung đột môi trường.
PTBV không chỉ là cách phát triển có tính đến chi phí môi trường, mà thực ra là một lối sống mới. Ngoài ra, “Chiến lược cho cuộc sống bền vững ‒ Hãy cứu lấy Trái Đất” IUCN ‒ UNEP ‒ WWF, 1991 đã chỉ ra rằng: Sự bền vững trong cuộc sống của một dân tộc phụ thuộc vào việc hòa hợp với các dân tộc khác và với giới tự nhiên. Do đó, nhân loại không thể bòn rút được gì hơn ngoài khả năng thiên nhiên có thể cung cấp và cần phải áp dụng một kiểu sống mới trong giới hạn thiên nhiên cho phép. Với một định nghĩa mạch lạc và ngắn gọn như trên, chiến lược PTBV có thể dễ dàng được chấp nhận, tuy nhiên, chỉ khi triển khai chiến lược này trong phát triển kinh tế ‒ xã hội mới thấy cực kỳ khó khăn.
Viện Quốc tế về Môi trường và Phát triển (International Institute for Environmental & Development ‒ IIED), cho rằng PTBV gồm ba hệ thống phụ thuộc lẫn nhau (hình 1. Hệ kinh tế Phát triển bền vững Hệ Hệ xã hội tự nhiên Hình 1. Mô hình phát triển bền vững. 12 Phát triển bền vững là một quá trình hòa nhập, xen cài và thỏa hiệp giữa các hệ thống kinh tế, tự nhiên và xã hội.
* Hội nghị Thượng đỉnh Trái Đất năm 1992 và các chương trình nghị sự liên quan đến PTBV Hội nghị Thượng đỉnh Trái Đất (The Earth Summit) họp tại Rio de Janeiro, Brazil ‒ tháng 6/1992 (gọi tắt là hội nghị Rio) là một sự kiện lớn mang ý nghĩa toàn cầu và của thế kỷ XX. Tại đây đã hội tụ trên 10.000 đại biểu và đại diện của 179 quốc gia, để bàn về các chính sách môi trường và phát triển của Trái Đất. Cùng tham gia còn có hàng trăm quan chức khác từ các tổ chức Liên hợp quốc, các chính quyền thành phố, các tổ chức kinh doanh và khoa học, các tổ chức phi chính phủ và nhiều nhóm khác. Hội nghị Rio đã đưa ra hai bản thỏa thuận mang tính quốc tế, hai bản tuyên bố những nguyên tắc và một chương trình hành động lớn về sự PTBV.
Năm tài liệu đó là: 1. Tuyên bố Rio về Môi trường và Phát triển: gồm 27 nguyên tắc, đã xác định các quyền và trách nhiệm của các quốc gia. Chương trình hành động 21: xây dựng xã hội PTBV về các mặt kinh tế, xã hội và môi trường trên cơ sở trách nhiệm của mỗi quốc gia và gắn kết bằng sự hợp tác quốc tế. Bản tuyên bố về rừng: gồm các nguyên tắc là kim chỉ nam cho việc quản lý, bảo vệ và PTBV tất cả các loại rừng có tầm quan trọng đối với sự phát triển kinh tế và duy trì cuộc sống.
Công ước khung của Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu: là định hướng nhằm tiến tới giám sát ổn định các khí gây hiệu ứng nhà kính trong khí quyển ở mức không gây đảo lộn nguy hiểm cho hệ thống khí hậu toàn cầu. Công ước về Đa dạng sinh học (ĐDSH): định hướng và yêu cầu đòi hỏi các quốc gia phải áp dụng các phương pháp và phương tiện nhằm bảo vệ sự ĐDSH, quản lý lợi ích có được từ sử dụng ĐDSH, đảm bảo sự chia sẻ công bằng lợi ích giữa các quốc gia trong bảo vệ và hưởng lợi ĐDSH. Chương trình Nghị sự thế kỷ XXI là một chương trình hành động có quy mô toàn cầu, đã định hướng kế hoạch hành động cho mỗi quốc gia, nhằm đạt được mục tiêu PTBV, cụ thể tập trung chủ yếu vào một số lĩnh vực chính: sử dụng hợp lý tài nguyên và tính bền vững; duy trì ĐDSH và tính bền vững; phương thức tiêu thụ trong PTBV và vai trò của khoa học công nghệ trong PTBV (Liên hợp quốc, 1992). Mối quan hệ giữa nghèo đói và phát triển bền vững Tuyên bố của hội nghị Rio de Janeiro đã khẳng định: “Xóa bỏ nghèo nàn là yêu cầu không thể thiếu của PTBV”.
Rất nhiều quốc gia, vùng lãnh thổ người dân hiện nay vẫn đang sống ở mức độ nghèo đói. Ở nước ta, trong hơn ba thập kỷ qua, kể từ khi đất nước tiến hành công cuộc đổi mới, Đảng và Nhà nước đề ra định hướng phát triển hài hòa giữa kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường (BVMT), ưu tiên phát triển kinh tế nhưng phải đi đôi 13 với an sinh xã hội và BVMT, không hy sinh lợi ích kinh tế để đánh đổi vấn đề môi trường. Tăng trưởng kinh tế giai đoạn trước dịch bệnh Covid-19 liên tục đạt ở mức cao, tốc độ tăng trưởng GDP giai đoạn 2011 ‒ 2016 và 2016 ‒ 2020 đều đạt 6,1%, ở mức khá cao của thế giới, vận hành nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, cơ cấu kinh tế có sự chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng công nghiệp, dịch vụ, du lịch, đời sống của người dân được nâng cao, thu nhập bình quân đầu người tăng khá nhanh với 1. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, thực hiện đường lối đổi mới, nền kinh tế bắt đầu phát triển và phát triển liên tục với tốc độ tương đối cao trong suốt 35 năm qua với mức tăng trưởng trung bình khoảng 7% mỗi năm.
Quy mô GDP không ngừng được mở rộng, năm 2020 đạt 342,7 tỷ USD, năm 2022 đạt 409 tỷ USD, trở thành nền kinh tế lớn thứ tư trong ASEAN, thu nhập bình quân đầu người tăng khoảng 17 lần, lên mức 4.110 USD/người/năm (Tài liệu Hội nghị toàn quốc học tập, quán triệt Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng). Nghị quyết số 136/NQ-CP ngày 25/9/2020 của Chính phủ về Phát triển bền vững đến 2030 đã đánh giá toàn bộ quá trình thực hiện phát triển bền vững trong thời gian qua, Việt Nam đã đạt được một số kết quả tích cực kết quả tích cực: (1) Tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều giảm bình quân 1,53%/năm trong giai đoạn 2016 ‒ 2019; (2) Tỷ suất tử vong trẻ em dưới 5 tuổi trên 1.