mở đầu, diễn biến và kết thúc không rõ ràng. Ví dụ: Chú ý, tâm trạng. - Các thuộc tính tâm lý: Là những hiện tượng tâm lý tương đối ổn định, khó hình thành và khó mất đi, tạo nên những nét riêng của nhân cách. Ví dụ: Tình cảm, xu hướng, tính cách, năng lực.
Ba loại hiện tượng tâm lý trên có quan hệ chặt chẽ với nhau, bổ sung, hỗ trợ cho nhau và có thể chuyển hoá lẫn nhau. Có thể biểu diễn mối quan hệ giữa các 21 hiện tượng tâm lý bằng sơ đồ sau: Sơ đồ 1: Sơ đồ mối quan hệ giữa các hiện tượng tâm lý 1. Căn cứ vào sự tham gia của ý thức có thể chia các hiện tượng tâm lý thành 2 loại: - Các hiện tượng tâm lý có ý thức: Là những hiện tượng tâm lý mà ở đó con người nhận thức được, tỏ thái độ có chủ tâm và dự kiến trước được kế hoạch hành vi của mình. - Các hiện tượng tâm lý chưa được ý thức: Là những hiện tượng tâm lý mà ở đó con người không nhận thức được mục đích của hành động đã thực hiện.
Căn cứ vào sự tích cực của hiện tượng tâm lý có thể phân chia các hiện tượng tâm lý thành 2 loại: - Hiện tượng tâm lý sống động: Là những hiện tượng tâm lý nảy sinh, diễn biến, phát triển trong hoạt động của con người và điều hành hoạt động đang diễn ra của họ. - Hiện tượng tâm lý tiềm tàng: Là những hiện tượng tâm lý được tích đọng, được chứa chất trong các sản phẩm vật chất và tinh thần của con người. Căn cứ vào phạm vi của các hiện tượng tâm lý có thể phân chia các hiện tượng tâm lý thành 2 loại: - Các hiện tượng tâm lý cá nhân: Là những hiện tượng tâm lý phản ánh hiện thực khách quan trong hoạt động của một người và điều hành hoạt động của người đó. - Các hiện tượng tâm lý xã hội: Là những biểu hiện tâm lý thống nhất của các thành viên trong một dạng nhóm xã hội nào đó.
Nhận thức - Tình cảm - Ý chí 1. Khái niệm nhận thức Nhận thức là một trong ba mặt cơ bản của đời sống tâm lý con người. Nó có 22 quan hệ chặt chẽ với hai mặt kia và với các hiện tượng tâm lý khác. Nhận thức là một quá trình, ở con người quá trình này thường gắn với một mục đích nhất định, nên nhận thức của con người là một hoạt động.
Đặc trưng nổi bật của hoạt động nhận thức là phản ánh hiện thực khách quan. Quá trình phản ánh hiện thực khách quan (phản ánh các thuộc tính, các mối liên hệ, quan hệ của các sự vật hiện tượng) được gọi là quá trình nhận thức hay hoạt động nhận thức. Căn cứ vào tính chất phản ánh, có thể chia hoạt động nhận thức thành hai giai đoạn: Nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính. - Nhận thức cảm tính: Là giai đoạn đầu, sơ đẳng, phản ánh những thuộc tính bề ngoài, cụ thể của sự vật và hiện tượng đang trực tiếp tác động vào các giác quan của con người.
Nhận thức cảm tính gồm 2 quá trình cảm giác - tri giác. - Nhận thức lý tính: Là giai đoạn cao hơn nhận thức cảm tính, phản ánh những thuộc tính bên trong, những mối liên hệ bản chất của sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan mà con người chưa biết. Nhận thức lý tính gồm 2 quá trình tư duy - tưởng tượng. Hai giai đoạn này có quan hệ chặt chẽ với nhau: Nhận thức cảm tính là cơ sở cho nhận thức lý tính, nhận thức lý tính chi phối lại nhận thức cảm tính.
Ngoài ra, hoạt động nhận thức còn có quá trình trí nhớ. Nhận thức cảm tính a. Cảm giác Định nghĩa cảm giác Bất cứ một sự vật, hiện tượng nào đều tồn tại trong không gian, thời gian, trong trạng thái vận động cụ thể và đều được bộc lộ bởi hàng loạt những thuộc tính bên ngoài như màu sắc (xanh, đỏ.), kích thước (dài, ngắn.), trọng lượng (nặng, nhẹ), khối lượng (to, nhỏ.), tính chất (nóng, lạnh, cay, đắng. Những thuộc tính này tác động vào từng giác quan của chúng ta, sẽ cho ta những cảm giác cụ thể.
Vậy: Cảm giác là một quá trình tâm lý phản ánh một cách riêng lẻ từng thuộc tính bề ngoài của sự vật và hiện tượng đang trực tiếp tác động vào các giác quan của ta. Đây là mức phản ánh tâmlý đầu tiên, thấp nhất của con người nói chung và của hoạt động nhận thức nói riêng, là hình thức định hướng đầu tiên của cơ thể trong thế giới xung quanh. Đặc điểm của cảm giác. - Cảm giác là một quá trình tâm lý, nghĩa là có nảy sinh, diễn biến và kết thúc.
- Cảm giác chỉ phản ánh từng thuộc tính riêng lẻ của sự vật, hiện tượng thông qua hoạt động của từng giác quan riêng lẻ chứ không phản ánh được trọn 23 vẹn các thuộc tính của sự vật, hiện tượng. - Cảm giác phản ánh hiện thực khách quan một cách trực tiếp tức là sự vật hiện tượng phải tác động trực tiếp vào giác quan của ta thì mới tạo ra được cảm giác. Các quy luật cơ bản của cảm giác Quy luật ngưỡng cảm giác Có 2 loại ngưỡng: Là ngưỡng tuyệt đốt và ngưỡng sai biệt - Ngưỡng tuyệt đối: Muốn có cảm giác thì phải có sự kích thích vào các giác quan. Song, không phải mọi kích thích tác động vào giác quan đều gây ra cảm giác.
Kích thích quá yếu không đủ gây nên cảm giác, kích thích quá mạnh có thể làm mất cảm giác. Vậy, muốn gây ra cảm giác thì kích thích phải đạt tới một giới hạn nhất định, giới hạn mà ở đó kích thích gây ra được cảm giác gọi là ngưỡng cảm giác (ngưỡng tuyệt đối). Ngưỡng tuyệt đối được chia làm 2 loại: + Ngưỡng tuyệt đối phía dưới (gọi tắt là ngưỡng dưới) Là cường độ kích thích tối thiểu đủ gây ra cảm giác. + Ngưỡng tuyệt đối phía trên (gọi tắt là ngưỡng trên) Là cường độ kích thích tối đa mà ở đó vẫn còn cảm giác.
Phạm vi giữa 2 ngưỡng này là vùng cảm giác được trong đó có một vùng phản ánh tốt nhất. - Ngưỡng sai biệt: Cảm giác còn phản ánh sự khác nhau giữa các kích thích. Nhưng kích thích phải có một tỷ lệ chênh lệch tối thiểu về cường độ hay tính chất thì ta mới cảm thấy sự khác nhau giữa hai kích thích. Mức độ chênh lệch tối thiểu về cường độ hoặc tính chất của kích thích đủ để phân biệt sự khác nhau giữa chúng gọi là ngưỡng sai biệt.
Chú ý: ở mỗi loại cảm giác khác nhau và mỗi người khác nhau thì ngưỡng tuyệt đối và ngưỡng sai biệt của cảm giác là khác nhau. Và nó có thể thay đổi tuỳ theo lứa tuổi, trạng thái sức khoẻ, trạng thái tâm sinh lý, tính chất nghề nghiệp và do việc rèn luyện của mỗi người. - Mối quan hệ giữa ngưỡng cảm giác và độ nhạy cảm của cảm giác: + Độ nhạy cảm của cảm giác: Là khả năng cảm nhận được kích thích nhỏ nhất tác động vào giác quan, đủ gây ra cảm giác. + Độ nhạy cảm sai biệt: Là khả năng cảm nhận được sự khác nhau nhỏ nhất giữa hai kích thích.
Ngưỡng tuyệt đối phía dưới và ngưỡng sai biệt tỷ lệ nghịch với độ nhạy cảm của cảm giác và độ nhạy cảm sai biệt, tức là ngưỡng dưới càng thấp thì độ nhạy cảm càng cao, ngưỡng sai biệt càng nhỏ thì độ nhạy cảm sai biệt càng cao và ngược lại. 24 Quy luật thích ứng của cảm giác Để đảm bảo cho sự phản ánh tốt nhất và bảo vệ hệ thần kinh, cảm giác của con người có khả năng thích ứng với kích thích. Sự thích ứng của cảm giác là khả năng thay đổi độ nhạy cảm cho phù hợp với sự thay đổi của cường độ kích thích, khi cường độ kích thích tăng thì giảm độ nhạy cảm, khi cường độ kích thích giảm thì tăng độ nhạy cảm. Ví dụ: Khi đang ở chỗ sáng (cường độ kích thích của ánh sáng mạnh) vào chỗ tối (cường độ kích thích yếu) lúc đầu ta chưa nhìn thấy rõ các sự vật, hiện tượng, nhưng chỉ sau vài giây độ nhạy cảm tăng lên (ta nhìn rõ), thị giác thích ứng.
Ngược lại, đang ở chỗ tối mà bước ra chỗ sáng lúc đầu loá mắt, nhưng chỉ sau vài giây, độ nhạy cảm giảm xuống thị giác thích ứng và ta nhìn thấy rõ. Quy luật này có ở tất cả các loại cảm giác, nhưng mức độ thích ứng khác nhau. Khả năng thích ứng của cảm giác có thể thay đổi và phát triển do hoạt động, rèn luyện và tính chất nghề nghiệp. Quy luật về sự tác động qua lại giữa các cảm giác.
Các cảm giác không tồn tại một cách biệt lập, riêng rẽ mà chúng tác động qua lại với nhau. Kết quả của sự tác động qua lại giữa các cảm giác là làm thay đổi độ nhạy cảm của một cảm giác này dưới tác động của các cảm giác khác. Quy luật chung của sự tác động lẫn nhau giữa các cảm giác là: Sự kích thích yếu lên một cơ quan phân tích này, sẽ làm tăng độ nhạy cảm của một cơ quan phân tích kia. Sự kích thích mạnh lên một cơ quan phân tích này, sẽ làm giảm độ nhạy cảm của một cơ quan phân tích kia.
Sự tác động lẫn nhau của các cảm giác có thể diễn ra đồng thời hay nối tiếp ở những cảm giác cùng loại hay khác loại. Sự tác động qua lại giữa những cảm giác cùng loại được gọi là hiện tượng tương phản trong cảm giác. Đó là sự thay đổi cường độ hay chất lượng của cảm giác do ảnh hưởng của kích thích cùng loại diễn ra trước đó hay đồng thời. Có 2 loại tương phản: Tương phản nối tiếp và tương phản đồng thời.
Tri giác Định nghĩa tri giác Khi một sự vật, hiện tượng tác động vào não, não phản ánh sự vật, hiện tượng đó với tương đối đủ những thuộc tính bề ngoài của chúng để tạo ra một hình ảnh trọn vẹn, hoàn chỉnh về các sự vật, hiện tượng. Sự phản ánh trực tiếp và trọn vẹn đó gọi là tri giác. Vậy: Tri giác là một quá trình tâm lý phản ánh một cách trọn vẹn các thuộc tính bề ngoài của sự vật, hiện tượng đang trực tiếp tác động vào các giác quan của ta. Đặc điểm của tri giác - Tri giác là một quá trình tâm lý, nghĩa là có nảy sinh, diễn biến và kết thúc 25 thúc một cách rõ ràng.
- Tri giác phản ánh những thuộc tính bề ngoài của sự vật, hiện tượng.