Chương 1 giới thiệu khái quát về sự ra đời và phát triển của logistics trong kinh doanh hiện đại, đồng thời cho thấy mức độ ảnh hưởng của hoạt động logistics trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Mục tiêu - Trình bày được khái niệm logistics và lịch sử hình thành logistics - Trình bày được vai trò và cách phân loại logistics - Liệt kê được các loại dịch vụ logistics - Phân biệt được dịch vụ logistics và ngành logistics - Hình dung được hoạt động của ngành logistics theo một cách tổng thể - Ý thức được tầm quan trọng của logistics trong nền kinh tế nói chung và trong các doanh nghiệp nói riêng 1.1 Khái niệm logistics Về mặt lịch sử, thuật ngữ logistics bắt nguồn từ các cuộc chiến tranh cổ đại của đế chế Hy Lạp và La Mã. Khi đó, những chiến binh có chức danh “logistikas” được giao nhiệm vụ chu cấp và phân phối vũ khí và nhu yếu phẩm, đảm bảo điều kiện cho quân sĩ hành quân an toàn từ bản doanh đến một vị trí khác. Công việc “hậu cần” này có ý nghĩa sống còn tới cục diện của chiến tranh, khi các bên tìm mọi cách bảo vệ nguồn cung ứng của mình và tìm cách triệt phá nguồn cung ứng của đối phương.
Quá trình tác nghiệp đó dần hình thành một hệ thống mà sau này gọi là quản lý logistics. [5] 1 Trong thế chiến thứ hai, vai trò của “logistics” càng được khẳng định. Đội quân hậu cần của quân đội Mỹ và đồng minh tỏ ra có hiệu quả hơn của quân đội Đức. Quân Mỹ đã đảm bảo cung cấp vũ khí, đạn dược và quân nhu đúng địa điểm, đúng thời gian, bằng những phương thức tối ưu.
Nhờ phát huy ưu thế về công tác hậu cần mà Mỹ và đồng minh đã nhiều lần chiếm ưu thế trong cuộc chiến tranh. Cũng trong thời gian này, nhiều ứng dụng về logictics đã được phát triển và vẫn còn được sử dụng đến ngày nay, mặc dù đã có ít nhiều thay đổi để phù hợp với môi trường sản xuất kinh doanh. Logistics theo nghĩa đang sử dụng trên thế giới có nguồn gốc từ từ “logistique” trong tiếng Pháp. “Logistique” lại có gốc từ từ “loger” nghĩa là nơi đóng quân.
Từ này có quan hệ mật thiết với từ “lodge” – nhà nghỉ (một từ cổ trong tiếng Anh, gốc Latinh). Logistics được dùng ở Anh bắt đầu từ thế kỷ thứ 19 và ở một góc độ nhất định, từ này có mối liên hệ với từ “logistic” trong toán học. Ban đầu logistics được sử dụng như một từ chuyên môn trong quân đội, được hiểu với nghĩa là công tác hậu cần. Napoleon đã từng định nghĩa “Logistics là hoạt động để duy trì lực lượng quân đội”.
Sau này thuật ngữ logistics dần được áp dụng trong lĩnh vực kinh tế. Cho đến nay, ở nước ta vẫn chưa tìm được thuật ngữ thống nhất, phù hợp để dịch từ logistics sang tiếng Việt. Có tài liệu dịch là hậu cần, có tài liệu dịch là tiếp vận hoặc tổ chức cung ứng, thậm chí là giao nhận… Tuy nhiên, có thể thấy rằng tất cả các cách dịch đó đều chưa thỏa đáng, chưa phản ánh đúng đắn và đầy đủ bản chất của logistics. Vì vậy, cách tốt nhất là giữ nguyên từ logistics không dịch sang tiếng Việt và bổ sung thêm thuật ngữ này vào vốn từ tiếng Việt của chúng ta.
Hiện có rất nhiều định nghĩa về logistics, tuy nhiên logistics cần được hiểu cả nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Theo nghĩa hẹp, logistics được hiểu như là các hoạt động dịch vụ gắn liền với quá trình phân phối, lưu thông hàng hóa và là hoạt động thương mại gắn với các dịch vụ cụ thể. Luật thương mại Việt Nam năm 2005 (Điều 233) lần đầu tiên định nghĩa khái niệm dịch vụ logistics như sau: “Dịch vụ logistics là hoạt động thương mại, theo đó thương nhân tổ chức thực hiện một hoặc nhiều công đoạn bao gồm nhận hàng, vận chuyển, lưu kho, lưu bãi, làm thủ tục hải quan, các thủ tục giấy tờ khác, tư vấn khách hàng, đóng gói 2 bao bì, ghi mã ký hiệu, giao hàng hoặc các dịch vụ khác có liên quan tới hàng hóa theo thỏa thuận với khách hàng để hưởng thù lao.” Như vậy, theo nghĩa hẹp, khái niệm logistics chỉ được định nghĩa trong phạm vi một số hoạt động cụ thể. Theo nghĩa rộng, logistics được hiểu như là một quá trình tác động từ giai đoạn tiền sản xuất cho tới khi hàng hóa tới tay người tiêu dùng cuối cùng.
“Logistics là quá trình lập kế hoạch, thực hiện và kiểm soát một cách hiệu quả về mặt chi phí dòng lưu chuyển và dự trữ nguyên vật liệu, bán thành phẩm và thành phẩm, cùng những thông tin liên quan từ điểm khởi đầu của quá trình sản xuất đến điểm tiêu thụ cuối cùng nhằm mục đích thỏa mãn được các yêu cầu của khách hàng.” [1] Vì vậy, định nghĩa về logistics sau đây phù hợp cách tiếp cận theo nghĩa hẹp lẫn nghĩa rộng: “Logistics là quá trình tối ưu hóa về vị trí và thời điểm, vận chuyển và dự trữ nguồn tài nguyên từ điểm đầu tiên của chuỗi cung ứng qua các khâu sản xuất, phân phối cho đến tay người tiêu dùng cuối cùng, thông qua hàng loạt các hoạt động kinh tế.” [3] Để có thể hiểu chính xác về bản chất và phạm vi ứng dụng của logistics, chúng ta cần xem xét một số khái niệm có liên quan. Trước hết, chúng ta xem xét từ quá trình. Từ này cho thấy logistics không phải là một hoạt động đơn lẻ, mà là một chuỗi các hoạt động liên tục, có liên quan mật thiết với nhau, tác động qua lại lẫn nhau, được thực hiện một cách khoa học và có hệ thống qua các bước nghiên cứu, hoạch định, tổ chức, quản lý, thực hiện, kiểm tra và hoàn thiện. Do đó, logistics là quá trình liên quan tới nhiều hoạt động khác nhau trong một tổ chức, từ xây dựng chiến lược đến các hoạt động chi tiết, cụ thể để thực hiện chiến lược.
Logistics cũng đồng thời là quá trình bao trùm mọi yếu tố tạo nên sản phẩm từ các yếu tố đầu vào cho đến giai đoạn tiêu thụ sản phẩm cuối cùng. Vì thế nên chữ logistics bao giờ cũng ở số nhiều.1 cho thấy sự tương tác và kết nối giữa các chủ thể thông qua ba dòng liên kết: Dòng thông tin: dòng giao và nhận của các đơn đặt hàng, theo dõi quá trình dịch chuyển của hàng hóa và chứng từ giữa người gửi và người nhận. Dòng sản phẩm: con đường sản phẩm của hàng hóa và dịch vụ từ nhà cung cấp tới khách hàng, đảm bảo đúng, đủ về số lượng và chất lượng. 3 Dòng tiền tệ: chỉ dòng tiền và chứng từ thanh toán giữa các khách hàng và nhà cung cấp, thể hiện hiệu quả kinh doanh.1 Vị trí của dịch vụ logistics trong chuỗi cung ứng [2] Logistics không chỉ liên quan đến nguyên nhiên vật liệu mà còn liên quan tới tất cả nguồn tài nguyên/ các yếu tố đầu vào cần thiết để tạo nên sản phẩm hay dịch vụ phù hợp với yêu cầu của người tiêu dùng.
Nguồn tài nguyên không chỉ bao gồm vật tư, vốn, nhân lực mà còn bao hàm cả dịch vụ, thông tin, bí quyết công nghệ… Logistics bao trùm cả hai cấp độ hoạch định và tổ chức. Ở cấp độ thứ nhất, các vấn đề được đặt ra là phải lấy nguyên vật liệu, bán thành phẩm, thành phẩm, dịch vụ… ở đâu? vào khi nào? vận chuyển chúng đi đâu? Do đó, tại đây xuất hiện vấn đề vị trí. Cấp độ thứ hai quan tâm tới việc làm thế nào để đưa được các nguồn tài nguyên/ các yếu tố đầu vào từ điểm đầu đến điểm cuối dây chuyền cung ứng. Từ đây nảy sinh vấn đề vận chuyển và dự trữ.
Ở Việt Nam hiện nay, khi nói đến logistics người ta quá chú tâm vào cấp độ 2 – tức là khâu vận chuyển và dự trữ, mà chưa quan tâm đúng mức đến vấn đề cực kỳ quan trọng là nguồn tài nguyên được lấy từ đâu và đưa đi đâu. Chính quan điểm sai lầm này đã làm cho diễn đạt nôm na “logistics là kho và vận”. 4 Để có thể hiểu thấu đáo bản chất của logistics, cần nghiên cứu các câu hỏi cơ bản về logistics mà chúng ta thường gặp trong thực tế. Nhóm câu hỏi thứ nhất về vị trí tối ưu.
Khi xem xét vị trí nguồn tài nguyên đầu vào, nhà quản trị logistics thường phải trả lời các câu hỏi “ở đâu?” như: Tìm nguyên liệu cần thiết ở đâu? Tìm nguồn cung cấp lao động ở đâu? Tìm nguồn cung cấp năng lượng ở đâu? Tìm nguồn cung cấp máy móc, thiết bị ở đâu? Đặt nhà máy và cơ sở sản xuất ở đâu? Xây dựng các kho hàng và trung tâm phân phối ở đâu? Xác lập chi nhánh của công ty ở đâu? Lựa chọn đối tác sản xuất kinh doanh ở đâu?… Nhóm câu hỏi thứ hai về thời điểm tối ưu. Nhà quản trị logistics phải tính toán được thời điểm nào thích hợp để có thể thực hiện các hoạt động với các câu hỏi “khi nào?” như: Khi nào cần mua nguyên nhiên vật liệu? Khi nào hàng về nhập kho? Khi nào lập chi nhánh? Khi nào cần dự trữ hàng hóa? Khi nào vận chuyển?. Nhóm câu hỏi thứ ba liên quan đến việc vận chuyển và dự trữ nguồn tài nguyên đầu vào từ điểm đầu đến điểm cuối dây chuyền cung ứng, các câu hỏi “như thế nào?”, “bao nhiêu” thường là: Vận chuyển từ điểm A đến điểm B như thế nào? Chọn tuyến vận tải và người vận tải như thế nào? Dự trữ có cần thiết không? Nếu cần thì dự trữ bao nhiêu? Những loại hàng hóa nào cần vận chuyển đồng bộ? Với lượng bao nhiêu là tối ưu? Việc đóng gói, dán nhãn có cần thiết không? Nếu có thì được làm như thế nào?. 5 Nguyên vật liệu K H Phụ tùng Quá trình Bến bãi Á Kho sản xuất Đóng lưu chứa C Máy móc, thiết bị (sản xuất gói trữ H và lắp thành H Bán thành phẩm T.T ráp) phẩm À phân Dịch vụ phối N Dòng chu chuyển vận tải G.
Dòng thông tin lưu thông Cung ứng Quản lý vật tư Phân phối Logistics Hình 1.2 Các bộ phận cơ bản của logistics [3] 6 1.2 Lịch sử phát triển logistics Trong kho tàng ngôn ngữ của nhân loại, thuật ngữ logistics mới chỉ được sử dụng trong vài thế kỷ gần đây, nhưng sự thực logistics đã đồng hành cùng loài người từ bao đời, kể từ khi con người biết tích trữ lương thảo, biết phân chia cái nào dùng ngay, cái nào để dành, biết vận chuyển, trao đổi những vật phẩm làm ra, thì logistics đã ra đời từ ngày ấy.