phần mở đầu, trong bối cảnh cuộc đấu tranh chống tham nhũng, chống tha hóa đạo đức như hiện nay, nhất là từ khi các vụ đại án được khởi tố trước pháp luật, không ít hiện tượng xã hội tiêu cực ngoài sức tưởng tượng đã bị phơi bày. Từ người dân thường đến các đại biểu Quốc hội đều cảm thấy bức xúc đối với những hiện tượng xã hội tiêu cực đó. Vấn đề xây dựng con người từ lâu đã được quan tâm cả ở tầm vĩ mô và vi mô. Tuy vậy, từ lý thuyết “con người mới” những năm 60-80, thế kỷ XX đến lý thuyết “phát triển con người” ngày nay, đều có những lỗ hổng không nhỏ khi vô tình xem nhẹ những điều kiện thực tế khách quan của sự hình thành và phát triển nhân cách, phát triển con người.
Vấn đề là ở chỗ, các cơ chế xây dựng con người, hình thành nhân cách con người thường không mấy phụ thuộc vào quan điểm hay thái độ của các chủ thể. Những chuẩn mực định hướng xây dựng con người tưởng như tuyệt vời, nhưng trong thực tế vẫn có thể làm nảy sinh những con người không như ý muốn, thậm chí méo mó, hư hỏng, nhất là trong điều kiện kinh tế thị trường thời toàn cầu hóa, trong điều kiện thể chế chính trị, thể chế kinh tế ở Việt Nam chưa có nhiều yếu tố của thể chế dung hợp (Inclusive Institution) [2]. Từ cuối 2016, thực trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của cán bộ đảng viên với 27 biểu hiện tiêu cực rất cụ thể, đã được đề cập chi tiết và phê phán gay gắt trong Nghị quyết Trung ương 4 Khóa XII của Đảng Cộng sản Việt Nam [4]. Với bài viết này, sau khi đã có Nghị quyết Trung ương 4 Khóa XII, có lẽ không cần thiết phải nói thêm những hiện tượng xuống cấp về đạo đức, suy thoái về tư tưởng, tha hóa con người, hay nói cách khác, những biểu hiện tiêu cực của hệ giá trị con người Việt Nam.
Với việc thực hiện Nghị quyết Trung ương 4 Khóa XII, và gần đây với việc ban hành Quy định số 102-QĐ/TW của Bộ Chính trị, văn bản số 04-HD/UBKTTW của Ủy ban Kiểm tra Trung ương về xử lý kỷ luật đảng viên vi phạm, kể cả đảng viên đã qua đời, đặc biệt với thái độ kiên quyết của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng mà xã hội có thể cảm nhận được, công cuộc chống tham nhũng, chống bòn rút của cải quốc gia, chống phá nát xã hội, nếu có thể được nói như vậy, với các vụ án được khởi tố, đã làm cho bầu không khí xã hội chuyển biến tích cực, làm cho niềm tin đang được hồi phục trở lại. Người dân đã tin rằng xử lý tham nhũng sẽ không còn vùng cấm như trước đây, người vi phạm pháp luật trước sau cũng phải trả giá. Cần thiết phải nói rằng, công cuộc chống tham nhũng, làm sạch xã hội, thái độ kiên quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với đảng viên vi phạm đã bắt đầu làm cho quan niệm về quan trường và bổng lộc thay đổi. Quan niệm cho rằng làm quan để trục lợi (kiểu kleptocracy), cái gì cũng mua được bằng tiền, đã bắt đầu lung lay.
Theo chúng tôi, về lâu dài, đây là điều có ý nghĩa rất to lớn và bền vững.Hiện tượng lệch lạc về giá trị và sự giả dối được coi là bình thường Trong một tham luận tại hội thảo về văn hóa Việt Nam cuối năm 2017, chúng tôi đã đề xuất và chứng minh cho nhận định rằng, vấn đề lớn nhất của văn hóa Việt Nam hiện nay là hiện tượng lệch lạc về giá trị, giả dối được coi là bình thường. Theo chúng tôi, nếu văn hóa trước hết là tổng hòa các giá trị người, thì rõ ràng, vấn đề lớn nhất của văn hóa Việt Nam hiện nay đúng là vấn đề lệch giá trị. Ở bài này, chúng tôi một lần nữa khẳng định ý kiến này và xin nói thêm vài điều có liên quan. Khó mà phủ nhận được rằng, lâu nay, đâu đâu trong đời sống xã hội người ta cũng bắt gặp cái giả dối.
Giả dối đã phổ biến đến mức được coi là bình thường, làm nản lòng sự trung thực, tử tế. Bằng giả, danh hiệu giả, kiến thức giả, chất lượng sản phẩm giả, thuốc chữa bệnh giả, tuổi tác giả, số liệu thống kê giả, thanh toán với chứng từ giả, biểu quyết giả, đạo đức giả,… gần như có mặt khắp nơi và không còn là điều xấu hổ nữa. Rất tiếc là, xã hội lại thừa nhận bằng cách làm ngơ coi như không thấy. Ở không ít công trình, dự án, mục đích ghi trong văn bản thực tế chỉ là giả, vì đó chẳng qua chỉ là phương tiện, là công cụ cho bòn rút, tham nhũng.
Làm bất cứ việc gì cũng nghĩ đến lách luật, hay xà xẻo. Sẽ không còn động cơ hành động nếu công việc được tiến hành một cách ngay thẳng, không có lợi ích gì có thể xà xẻo được. Mọi đề án quốc kế dân sinh đều có nguy cơ đổ vỡ nếu ở đó tham nhũng hay mục đích vụ lợi không thực hiện được. Vấn đề tất nhiên là do suy thoái phẩm chất làm người.
Tuy vậy, nhìn xa hơn, vấn đề còn là ở chỗ, thể chế kinh tế, cơ chế xã hội từ quá lâu đã sinh ra tình trạng mà ở đó hầu hết các công việc, lao động đều không được trả thù lao tương xứng, đặc biệt ở khu vực nhà nước (tạm gọi là tình trạng “không ngang giá”). Gần như ở khắp nơi, trong mọi dạng lao động, nếu ai làm thật, có trách nhiệm thật, hưởng thù lao thật, thì chắc chắn là họ bị thiệt thòi hoặc không được thụ hưởng xứng đáng với công sức bỏ ra. Cơ chế này thuộc về thể chế bóc lột (Extractive institutions). Xã hội mấy chục năm nay đã tự tìm đường đi cho mình bằng cách tồi tệ nhất, cách giả dối.
Hiện tượng suy giảm niềm tin Từ lâu, hiện tượng suy giảm niềm tin vào chế độ, vào sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, vào bộ máy công quyền, đã được báo chí và dư luận xã hội lên tiếng báo động. Nguy cơ trực tiếp đe doạ sự tồn vong của Đảng Cộng sản Việt Nam và chế độ đã nhiều lần được chính Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng cảnh báo. Tháng 5/2016, trong bài phát biểu chỉ đạo công tác của Ban Dân vận Trung ương, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nhận định rằng: hiện tượng “người có chức có quyền có những biểu hiện sa sút phẩm chất, sống xa dân, vô trách nhiệm với dân”, hiện tượng “cán bộ lãnh đạo các cấp, các ngành giữ tác phong quan liêu, gia trưởng, độc đoán, thậm chí trù dập, ức hiếp quần chúng”, những hiện tượng đó “đã làm tổn thương thanh danh, uy tín của Đảng, làm giảm sút lòng tin của nhân dân đối với Đảng” [6]. Nghị quyết Hội nghị TW 4 khóa XII chỉ rõ: “những hạn chế, khuyết điểm của cán bộ đảng viên (mà Nghị quyết Hội nghị TW 4 đã chỉ ra) “đã làm giảm sút vai trò lãnh đạo của Đảng; làm tổn thương tình cảm và suy giảm niềm tin của nhân dân đối với Đảng, là một nguy cơ trực tiếp đe doạ sự tồn vong của Đảng và chế độ” [4].
Thực ra, tình trạng suy giảm niềm tin, đổ vỡ niềm tin do đã được xã hội nói quá nhiều từ hàng chục năm nay nên giờ gần như đã hết nóng. Niềm tin tỷ lệ nghịch với giả dối. Niềm tin thiếu vắng thì giả dối tăng lên, mà thường là tăng lên nhiều lần lớn hơn. Văn hóa ở nơi mà con người ngày càng ít tin nhau là thứ văn hóa đi theo chiều giả dối, lừa gạt lẫn nhau, nói chính xác hơn, đó là vô văn hóa.
Các nhà khoa học thường tìm nguyên nhân của khủng hoảng niềm tin trước hết ở sự vận hành của thể chế, ở bộ máy công quyền, ở đội ngũ quan chức, ở hệ thống luật pháp. Điều đó dĩ nhiên là hợp lý. Nhưng nhìn từ phía giá trị, nguyên nhân cơ bản làm cho niềm tin trong đời sống tinh thần xã hội Việt Nam mai một rồi mất dần, theo chúng tôi, là ở chỗ, đã quá lâu rồi ở nước ta lẽ phải ít được tôn trọng, thậm chí bị chà đạp. Sự thật là, do thể chế (chủ yếu vô tình), luật pháp luôn tạo kẽ hở, bộ máy công quyền thường quan liêu, chính sách lại không sâu sát, trong đội ngũ cán bộ có không ít người tham lam, vụ lợi, cho nên nhiều người đã coi thường lẽ phải, quay lưng lại với lẽ phải, đôi khi chà đạp lên lẽ phải, làm cho niềm tin rơi vào tình trạng như hiện nay.
Lẽ phải trong không ít trường hợp bị đối xử như là thứ vô nghĩa. Mới rất gần đây, có những vụ việc rất bức xúc nhưng người có trách nhiệm vẫn ráo hoảnh trả lời công luận rằng “đúng quy trình”. Lẽ phải trong những trường hợp như vậy hoàn toàn bị xem thường. Niềm tin dù ở dạng nào thì cũng khó có cơ sở để tiếp tục tồn tại.
Ở Việt Nam hiện nay, lẽ phải bị xem thường đến mức luật pháp cũng có thể “mua được”. Oan sai đôi khi phải cần đến những người có trách nhiệm rất cao của đất nước can thiệp mới được giải quyết. Mới đây, khi các vụ đại án được khởi tố trước pháp luật, phần lớn người dân không khỏi ngạc nhiên khi biết rằng, trong số những tội phạm nghiêm trọng lại có cả những người đã từng có hàm cấp tướng trong công an, cấp tá trong quân đội, và cán bộ cấp rất cao của Đảng, Nhà nước. Niềm tin được đảm bảo bằng cái gì nếu biết rằng những quan chức đầy đạo mạo xung quanh lại chính là tội phạm thao túng trật tự xã hội.
Ấy là chưa kể đến những hiện tượng nhức nhối ở các lĩnh vực khác; chẳng hạn, giáo viên hành hạ học sinh; học trò đâm thủng bụng thày giáo; phụ huynh bắt cô giáo quì, đạp cả cô giáo đang mang thai; người nhà bệnh nhân đánh bác sỹ, đâm thầy thuốc; quan chức chăm chăm bảo vệ kẻ xấu; kẻ thất đức hay vô học lại ngông nghênh vì “ăn theo” quyền lực, v. Những hiện tượng nhức nhối này vừa là nhân vừa là quả của hiện tượng mất niềm tin. Không nên ngụy biện rằng những hiện tượng này chỉ là cá biệt. Nếu hệ thống không xập xệ, cơ chế, thể chế không có vấn đề nghiêm trọng, thì những hiện tượng như vậy không thể nảy sinh được.
Những hiện tượng này nếu vẫn tiếp tục tồn tại, dù chỉ là cá biệt, hay thậm chí duy nhất đi nữa, thì niềm tin từ dân chúng vẫn còn chưa thể phục hồi được.