Giáo Trình Ngữ Nghĩa Học Tiếng Anh (English Semantics) Phần 1 của Tô Minh Thanh

Giáo trình ngữ nghĩa học tiếng Anh phần 1 của Tô Minh Thanh cung cấp kiến thức cơ bản về ngữ nghĩa học, phục vụ cho sinh viên ĐH KHXH&NV TP.HCM.

• Tác giả: Toâ Minh Thanh
• Trường học: Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Ngữ nghĩa học
• Đề tài: Giáo trình ngữ nghĩa học tiếng Anh
• Loại tài liệu: giáo trình
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• NOTATIONAL SYMBOLS
• 1. Section 1: INTRODUCTION
• 1.1. What is semantics?
• 1.2. Semantics and its possible included aspects
• 2. Section 2: WORD MEANING
• 2.1. Semantic features
• 2.2. Componential analysis
• 2.3. Semantic fields
• 2.3.1. Definition
• 2.3.2. Ways of organising semantically similar items into semantic fields
• 2.4. Lexical gaps
• 2.5. Referent, reference and sense
• 2.5.1. Distinction between referent, reference and sense
• 2.6. Denotation and connotation
• 2.7. Multiple senses of lexical items
• 2.8. Figures of speech
• 3. Section 3: SENTENCE MEANING
• 3.1. Proposition, utterance and sentence
• 4. Section 4: UTTERANCE MEANING
• 4.1. Performatives and constatives
• 4.2. Politeness, co-operation and indirectness
• List of English-Vietnamese equivalent linguistic terms

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình ngữ nghĩa học tiếng Anh

Giáo trình ngữ nghĩa học tiếng Anh của Tô Minh Thanh, được biên soạn cho sinh viên năm thứ tư tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM, cung cấp cái nhìn tổng quan về ngữ nghĩa học. Tài liệu này không chỉ giúp sinh viên hiểu rõ về ngữ nghĩa mà còn trang bị cho họ những kiến thức cần thiết để áp dụng trong thực tiễn. Nội dung giáo trình được xây dựng dựa trên kinh nghiệm giảng dạy và tài liệu tham khảo từ nước ngoài.

1.1. Ngữ nghĩa học là gì

Ngữ nghĩa học là lĩnh vực nghiên cứu về ý nghĩa trong ngôn ngữ. Nó bao gồm các khái niệm như nghĩa từ, nghĩa câu và nghĩa phát ngôn. Việc hiểu rõ ngữ nghĩa học giúp sinh viên nắm bắt được cách thức mà ngôn ngữ truyền đạt thông tin.

1.2. Tại sao ngữ nghĩa học quan trọng

Ngữ nghĩa học không chỉ giúp sinh viên hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn hỗ trợ trong việc giao tiếp hiệu quả. Nó giúp phân tích và giải thích các ý nghĩa tiềm ẩn trong lời nói, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa.

II. Những thách thức trong việc học ngữ nghĩa học tiếng Anh

Học ngữ nghĩa học tiếng Anh không phải là điều dễ dàng. Sinh viên thường gặp khó khăn trong việc phân biệt giữa nghĩa từ và nghĩa ngữ cảnh. Ngoài ra, sự đa dạng trong cách sử dụng ngôn ngữ cũng tạo ra nhiều thách thức cho việc hiểu và áp dụng ngữ nghĩa học.

2.1. Khó khăn trong việc phân tích nghĩa từ

Nghĩa từ có thể thay đổi tùy thuộc vào ngữ cảnh. Việc xác định nghĩa chính xác của một từ trong một câu cụ thể là một thách thức lớn đối với sinh viên.

2.2. Sự phức tạp của nghĩa ngữ cảnh

Nghĩa ngữ cảnh thường bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như văn hóa, tình huống giao tiếp và mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Điều này làm cho việc học ngữ nghĩa học trở nên phức tạp hơn.

III. Phương pháp học ngữ nghĩa học hiệu quả

Để học ngữ nghĩa học tiếng Anh hiệu quả, sinh viên cần áp dụng các phương pháp học tập phù hợp. Việc kết hợp lý thuyết với thực hành sẽ giúp sinh viên nắm vững kiến thức và áp dụng vào thực tiễn.

3.1. Kết hợp lý thuyết và thực hành

Việc áp dụng lý thuyết vào thực tế thông qua các bài tập và tình huống thực tế sẽ giúp sinh viên hiểu rõ hơn về ngữ nghĩa học. Thực hành thường xuyên là chìa khóa để thành công.

3.2. Sử dụng tài liệu tham khảo phong phú

Sinh viên nên tham khảo nhiều tài liệu khác nhau để mở rộng kiến thức. Các tài liệu từ nước ngoài có thể cung cấp những góc nhìn mới mẻ và sâu sắc về ngữ nghĩa học.

IV. Ứng dụng thực tiễn của ngữ nghĩa học trong giao tiếp

Ngữ nghĩa học có nhiều ứng dụng trong giao tiếp hàng ngày. Việc hiểu rõ về ngữ nghĩa giúp cải thiện khả năng giao tiếp và tạo ra những cuộc trò chuyện hiệu quả hơn.

4.1. Cải thiện kỹ năng giao tiếp

Hiểu rõ ngữ nghĩa giúp người học giao tiếp một cách tự tin và chính xác hơn. Điều này đặc biệt quan trọng trong môi trường học tập và làm việc quốc tế.

4.2. Phân tích văn bản và ngữ cảnh

Ngữ nghĩa học giúp sinh viên phân tích các văn bản một cách sâu sắc hơn. Việc hiểu rõ ngữ nghĩa trong từng ngữ cảnh sẽ giúp họ nắm bắt được ý nghĩa chính xác của văn bản.

V. Kết luận và tương lai của ngữ nghĩa học tiếng Anh

Ngữ nghĩa học tiếng Anh là một lĩnh vực quan trọng trong việc học ngôn ngữ. Tương lai của ngữ nghĩa học sẽ tiếp tục phát triển với sự thay đổi của ngôn ngữ và văn hóa. Việc nghiên cứu và áp dụng ngữ nghĩa học sẽ giúp sinh viên nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa.

5.1. Xu hướng phát triển của ngữ nghĩa học

Ngữ nghĩa học sẽ tiếp tục phát triển với sự thay đổi của ngôn ngữ. Các nghiên cứu mới sẽ giúp làm sáng tỏ nhiều khía cạnh của ngữ nghĩa học.

5.2. Tầm quan trọng của ngữ nghĩa học trong giáo dục

Ngữ nghĩa học đóng vai trò quan trọng trong giáo dục ngôn ngữ. Việc tích hợp ngữ nghĩa học vào chương trình giảng dạy sẽ giúp sinh viên phát triển toàn diện hơn.

Nội dung chính

GIÁO TRÌNH NGỮ NGHĨA HỌC TIẾNG ANH (ENGLISH SEMANTICS) – TÔ MINH THANH

---

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Ngữ nghĩa học tiếng Anh (English Semantics) do tác giả Tô Minh Thanh biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh xuất bản năm 2007 (hoàn thành bản thảo tháng 12 năm 2006). Tài liệu được thiết kế làm giáo trình giảng dạy chính thức cho học phần Ngữ nghĩa học tiếng Anh dành cho sinh viên năm thứ tư thuộc Khoa Ngữ văn Anh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Nội dung giáo trình được xây dựng trên cơ sở chọn lọc các tài liệu học thuật quốc tế kết hợp với kinh nghiệm giảng dạy nhiều năm của tập thể giảng viên Bộ môn Ngữ học Anh.

Về mục tiêu học tập (learning outcomes), giáo trình trang bị cho người học hệ thống tri thức ngôn ngữ học về ngữ nghĩa; phân định ranh giới và mối quan hệ giữa ngữ nghĩa học (Semantics – nghiên cứu nghĩa nội tại của ngôn ngữ, độc lập với ngữ cảnh) và ngữ dụng học (Pragmatics – nghiên cứu nghĩa của ngôn ngữ trong ngữ cảnh giao tiếp cụ thể). Sinh viên đạt được năng lực phân tích nghĩa ngôn ngữ ở ba cấp độ: nghĩa của từ (word meaning / lexical meaning), nghĩa của câu (sentence meaning) và nghĩa của phát ngôn (utterance meaning).

Về cấu trúc và cách tiếp cận, giáo trình gồm bốn phần chính, mở đầu bằng phần ký hiệu quy ước (Notational Symbols, trang iv-v), dẫn nhập lý thuyết (Introduction), đi sâu vào ngữ nghĩa từ vựng (Word Meaning), mở rộng lên các bình diện mệnh đề, câu, phát ngôn (Proposition, utterance and sentence), hành vi ngôn từ (Performatives and constatives), các quy tắc lịch sự và tương tác (Politeness, co-operation and indirectness, trang 177) và kết thúc bằng Bảng đối chiếu thuật ngữ ngôn ngữ học Anh – Việt (List of English-Vietnamese equivalent linguistic terms, trang 252).

Điểm đặc sắc của giáo trình là sự tích hợp chặt chẽ giữa các khung lý thuyết kinh điển của F.R. Palmer (1981), J. Lyons (1995), J.C. Richards et al. (1987), V. Fromkin & R. Rodman (1993), J.R. Hurford & B. Heasley (1984) và E. Finegan (1994) với hệ thống ví dụ ngữ liệu thực nghiệm và chuỗi bài tập phân tích có cấu trúc rõ ràng.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             ENGLISH SEMANTICS
 CẤP ĐỘ TỪ VỰNG                 CẤP ĐỘ CÂU                   CẤP ĐỘ PHÁT NGÔN
(Word Meaning)               (Sentence Meaning)             (Utterance Meaning)
  - Semantic Features          - Proposition                  - Context-dependent
  - Componential Analysis      - Semantic Anomaly             - Presupposition
  - Semantic Fields            - Performatives/Constatives    - Conversational Implicature
  - Sense / Reference                                         - Politeness & Co-operation
  - Denotation / Connotation
  - Figures of Speech

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình tổ chức các chủ đề học thuật theo tiến trình logic từ các đơn vị ngữ nghĩa vi mô đến cấu trúc ngữ nghĩa vĩ mô và tương tác ngữ dụng:

1. Dẫn nhập Ngữ nghĩa học (Section 1: Introduction): Xác lập vị trí của ngữ nghĩa học trong mối tương quan với cú pháp học (Syntax) và ngữ dụng học (Pragmatics). Khái quát hóa sự phân biệt giữa nghĩa ngữ nghĩa (semantic meaning – phi ngữ cảnh) và nghĩa ngữ dụng (pragmatic meaning – phụ thuộc ngữ cảnh) thông qua các ngữ cảnh hội thoại cụ thể (ví dụ: phát ngôn "I'm on a diet" hay "It's Italian, isn't it?").
2. Đặc trưng nghĩa và Phân tích thành tố nghĩa (Semantic Features & Componential Analysis): Định nghĩa đặc trưng nghĩa là các đơn vị nghĩa nhỏ nhất cấu thành từ vựng. Trình bày phương pháp miêu tả nét nghĩa theo hệ thống đối lập nhị phân ([+] và [-], ví dụ: father gồm [+human], [+male], [+mature], [+parental], [+paternal]). Phân tích các quy tắc dư thừa (redundancy rules) và tính tương thích ngữ nghĩa (semantic compatibility) nhằm giải thích hiện tượng dị biệt ngữ nghĩa trong câu (như ví dụ kinh điển của Noam Chomsky: "Colorless green ideas sleep furiously" hay "The bachelor is pregnant").
3. Trường ngữ nghĩa và Hiện tượng khuyết từ (Semantic Fields & Lexical Gaps): Mô tả cách tổ chức từ vựng thành các hệ thống quan hệ ngữ nghĩa (theo chủ đề, nét nghĩa tương đồng, hành động, giới tính, độ tuổi, cặp từ trái nghĩa, nhóm từ đồng nghĩa). Khảo sát hiện tượng khuyết từ (lexical gap – khoảng trống từ vựng trong hệ thống, ví dụ cấu trúc phân loại của horse và goat đối chiếu với khoảng trống ở từ chỉ loài bao quát cho bull, cow, calf).
4. Sở chỉ, Quan hệ sở chỉ và Nghĩa sở tại (Referent, Reference and Sense): Phân định thực thể thực tế/tưởng tượng (referent), mối quan hệ giữa từ ngữ và thực thể ngoài ngôn ngữ (reference), và quan hệ nội tại giữa các từ ngữ trong hệ thống ngôn ngữ (sense theo Hurford & Heasley). Phân loại sở chỉ biến đổi (variable reference), sở chỉ cố định (constant reference – ví dụ: the sun, Halley's comet) và đồng sở chỉ (co-reference – ví dụ: the morning star và the evening star). Phân tích mệnh đề có sense nhưng không có reference (ví dụ: "The King of Vietnam is bald").
5. Nghĩa biểu vật và Nghĩa biểu cảm (Denotation and Connotation): Đối chiếu nghĩa trung tâm, quy chiếu từ điển (denotation) với nghĩa mở rộng phản ánh thái độ, cảm xúc xã hội (connotation, ví dụ: cặp từ bachelor / spinster, stingy / frugal, slender / skinny). Phân biệt nghĩa chính (primary meaning) và nghĩa phụ (secondary meaning), nghĩa gốc (literal) và nghĩa chuyển (figurative), tính đa nghĩa (polysemy – khảo sát từ wing).
6. Các biện pháp tu từ ngữ nghĩa (Figures of Speech): Hệ thống hóa cơ chế cấu tạo và chức năng ngữ nghĩa của 10 biện pháp tu từ: So sánh (Simile), Ẩn dụ (Metaphor – phân biệt ẩn dụ chết dead metaphors và ẩn dụ sống live metaphors), Nhân hóa (Personification), Hoán dụ (Metonymy với 6 trục chuyển đổi), Cải dung (Synecdoche), Ngoa dụ (Hyperbole), Nói giảm/Khinh từ (Litotes/Meiosis), Châm biếm (Irony), Uyển ngữ (Euphemism – đối chiếu với Taboo words), và Từ tượng thanh (Onomatopoeia).
7. Ngữ nghĩa cấp độ phát ngôn và Ngữ dụng học (Utterance Meaning, Speech Acts & Pragmatics): Phát triển nội dung lên cấp độ câu và phát ngôn, bao gồm mệnh đề (proposition), hành vi ngôn từ tường thuật và thực hiện (performatives and constatives), nguyên tắc cộng tác hội thoại, phép lịch sự và tính gián tiếp (politeness, co-operation and indirectness).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Thành phần nền tảng	Nội dung chi tiết trong giáo trình
Lý thuyết nền tảng (Fundamental theories)	- Lý thuyết phân tích thành tố nghĩa (Componential Analysis) dựa trên nét nghĩa nguyên thủy (primitive semantic features). - Lý thuyết sở chỉ và nghĩa (Reference & Sense) của Hurford & Heasley, Palmer. - Lý thuyết trường nghĩa vựng (Lexical fields / Semantic fields) của Richards et al.
Nguyên lý cốt lõi (Core principles)	- Nguyên lý tính độc lập ngữ cảnh (context-free) của ngữ nghĩa và tính phụ thuộc ngữ cảnh (context-dependent) của ngữ dụng. - Nguyên tắc đối lập nhị phân (binary oppositions) và quy tắc dư thừa (redundancy rules). - Nguyên lý tương thích ngữ nghĩa (semantic compatibility) chi phối sự kết hợp cú pháp theo Chomsky và Fromkin.
Khung phân tích thiết yếu (Essential frameworks)	- Mô hình phân tích nghĩa ba cấp độ: Từ vựng – Câu – Phát ngôn (minh họa qua từ remarried). - Khung phân loại 6 mô hình hoán dụ (vật biểu trưng – người mang, công cụ – tác nhân, vật chứa – vật được chứa, cụ thể – trừu tượng, trừu tượng – cụ thể, chất liệu – vật phẩm). - Bảng đối chiếu trường từ vựng quan hệ thân tộc đa ngôn ngữ (Anh – Việt – Mã Lai – Hoa).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Năng lực phân rã từ vựng thành các đặc trưng nghĩa hình thức; thiết lập công thức đối lập nhị phân ([+human], [+male], [+mature]); ứng dụng quy tắc dư thừa để tối ưu hóa miêu tả từ điển học; sử dụng chuẩn xác hệ thống ký hiệu quy ước ngôn ngữ học (như opA, NP, VP, mono-trans, ⇒, ⇔).
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân biệt bản chất câu sai lệch ngữ nghĩa với câu sai ngữ pháp; bóc tách sự khác biệt giữa nghĩa biểu vật và sắc thái nghĩa biểu cảm phụ thuộc văn hóa; phân định chính xác giữa các hiện tượng tu từ học tương đồng (như hoán dụ metonymy và cải dung synecdoche, ẩn dụ chết dead metaphor và ẩn dụ sống live metaphor).
• Kỹ năng thực hành (Practical competencies): Năng lực giải mã hàm ý hội thoại và tiền giả định trong giao tiếp thực tế; kỹ năng lựa chọn từ ngữ phù hợp trong dịch thuật Anh – Việt dựa trên việc xử lý các uyển ngữ (euphemisms), từ kiêng kỵ (taboo words) và các kết hợp từ cố định (collocations).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận sư phạm kết hợp giữa diễn dịch lý thuyết (deductive approach) và quy nạp thực nghiệm (inductive approach). Mỗi đơn vị bài học bắt đầu bằng việc đưa ra các định nghĩa chuẩn mực trích dẫn từ các nhà ngữ học đầu ngành (như F.R. Palmer, John Lyons, Jack C. Richards, Victoria Fromkin, Robert Rodman), tiếp nối bằng các bảng phân loại đối sánh, sơ đồ giải thích trực quan, và kết thúc bằng chuỗi bài tập thực hành theo từng kỹ năng phân tích cụ thể.

Hệ thống bài tập (Exercises) được thiết kế bám sát từng đơn vị kiến thức với các dạng bài tập thực hành đa dạng:

• Xác định và so sánh nét nghĩa: Bài tập 1 và Bài tập 2 yêu cầu người học tìm các đặc trưng nghĩa chung và đặc trưng nghĩa khu biệt giữa các nhóm từ (ví dụ: nhóm từ chỉ trạng thái sinh lý như alive, asleep, awake so với trạng thái tâm lý depressed, bored, excited; phân tích nét nghĩa của spinster).
• Phân tích đối chiếu liên ngôn ngữ: Bài tập 3 yêu cầu phân tích ma trận từ vựng thân tộc giữa tiếng Mã Lai (sadara), tiếng Anh (brother, sister), tiếng Việt (anh, em, chị) và tiếng Hán (huynh, đệ, tỷ, muội).
• Tổ chức trường nghĩa và phát hiện khoảng trống từ vựng: Bài tập 4 và Bài tập 5 yêu cầu phân loại danh sách từ vựng thành các trường nghĩa chuyên biệt và điền từ vào các ô trống cấu trúc (sheep, giraffe).
• Phân định quan hệ sở chỉ và nghĩa: Bài tập 6 yêu cầu xác định xem từ mean hoặc meaning trong các phát ngôn cho trước thể hiện quan hệ reference hay sense.
• Phân tích nghĩa biểu cảm và tu từ học: Bài tập 7 yêu cầu liệt kê các sắc thái biểu cảm (connotations) của từ Christmas; Bài tập 8 cung cấp 26 câu ngữ liệu văn học và giao tiếp thực tế để người học nhận diện và phân tích cơ chế của các biện pháp tu từ (như "Jack is a streak of lightning", "The White House called", "He has a kind heart", "The wind howled angrily").

Phương pháp đánh giá (Assessment methods) được thực hiện thông qua kiểm tra khả năng giải mã thành tố nghĩa, phân tích tính tương thích ngữ nghĩa trong văn bản, và nhận diện cấu trúc ngữ dụng của phát ngôn. Để tự học hiệu quả, người học được hướng dẫn nắm vững hệ thống ký hiệu quy ước, tra cứu từ điển học thuật theo định hướng, hoàn thành các bài tập ứng dụng và đối chiếu thuật ngữ chuyên ngành tại Bảng đối chiếu Anh – Việt ở cuối sách (trang 252).

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Cập nhật khung lý thuyết ngôn ngữ học quốc tế: Giáo trình hệ thống hóa các thành tựu của ngữ nghĩa học và ngữ dụng học hiện đại từ các công trình kinh điển (Palmer 1981, Lyons 1995, Fromkin & Rodman 1993, Hurford & Heasley 1984, Finegan 1994, Crowther 1992).
• Tích hợp góc nhìn đối chiếu đa ngôn ngữ (Cross-linguistic perspective): Giáo trình không giới hạn trong phạm vi ngữ nghĩa tiếng Anh đơn lẻ mà mở rộng phân tích đối sánh cấu trúc từ vựng tiếng Anh với tiếng Việt, tiếng Mã Lai và tiếng Hán, giúp làm rõ các đặc trưng loại hình học và sự khác biệt về trường nghĩa giữa các nền văn hóa.
• Tính thực tiễn của ngữ liệu (Real-world applications): Hệ thống ví dụ minh họa được trích xuất từ các ngữ cảnh giao tiếp tự nhiên hàng ngày (đoạn thoại về ăn kiêng, chọn rượu vang), diễn ngôn báo chí – chính trị ("the radical wing of the Labour Party", "red tape"), và các tác phẩm thơ ca cổ điển (như trích đoạn thơ của James Shirley minh họa cho hoán dụ).
• Liên kết ứng dụng chuyên ngành: Giáo trình xây dựng nền tảng chuyên môn phục vụ trực tiếp cho các lĩnh vực ứng dụng ngôn ngữ như:
  • Biên – Phiên dịch: Cung cấp cơ sở lý thuyết để xử lý các tầng nghĩa biểu cảm, uyển ngữ, từ kiêng kỵ và các biến thể tu từ.
  • Giảng dạy tiếng Anh (ELT): Hỗ trợ giáo viên phân tích cấu trúc kết hợp từ (collocations), quan hệ đồng nghĩa/trái nghĩa và lỗi dị biệt ngữ nghĩa của người học.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học chuyên ngành: Giáo trình được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên năm thứ tư thuộc chuyên ngành Ngữ văn Anh, Ngôn ngữ Anh, Sư phạm Tiếng Anh và Biên – Phiên dịch tại các trường đại học (đặc biệt là Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐHQG-HCM).
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Để tiếp thu tốt nội dung giáo trình, sinh viên cần hoàn thành các môn học ngôn ngữ học nền tảng trong chương trình đào tạo, bao gồm:
  1. Ngữ âm – Âm vị học tiếng Anh (Phonetics and Phonology)
  2. Hình thái học tiếng Anh (Morphology)
  3. Cú pháp học tiếng Anh (Syntax)
  4. Năng lực tiếng Anh học thuật đạt trình độ đọc hiểu các tài liệu chuyên ngành ngôn ngữ học.
• Giảng viên đại học: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuẩn cho học phần Ngữ nghĩa học tiếng Anh; khai thác khung lý thuyết, ví dụ phân tích và hệ thống bài tập để xây dựng đề cương chi tiết, bài giảng đa phương tiện và đề thi học phần.
• Học viên cao học và nhà nghiên cứu: Tài liệu tham khảo hữu ích cho học viên sau đại học ngành Ngôn ngữ học ứng dụng, Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu, dịch giả và các nhà nghiên cứu cần tra cứu hệ thống thuật ngữ đối chiếu ngôn ngữ học Anh – Việt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?

Giáo trình được thiết kế cho sinh viên năm thứ tư Khoa Ngữ văn Anh trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TP.HCM, đồng thời là tài liệu tham khảo cho sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ Anh, học viên cao học ngôn ngữ học và dịch giả chuyên nghiệp.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình?

Người học cần nắm vững kiến thức ngữ pháp và cấu trúc ngôn ngữ học đại cương, đặc biệt là Cú pháp học (Syntax), Hình thái học (Morphology), cùng năng lực tiếng Anh học thuật để tiếp cận các định nghĩa và bài tập chuyên ngành bằng tiếng Anh.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu ngữ nghĩa học khác là gì?

Giáo trình có hệ thống ký hiệu chuẩn hóa rõ ràng (Notational Symbols), phân cấp rành mạch ba bình diện phân tích (Word – Sentence – Utterance meaning), tích hợp các bảng so sánh đối chiếu ngữ nghĩa giữa tiếng Anh, tiếng Việt, tiếng Mã Lai và tiếng Hán, đồng thời cung cấp Bảng thuật ngữ tương đương Anh – Việt ở trang 252.

4. Làm thế nào để tự học giáo trình đạt hiệu quả cao?

Người học nên tiếp cận tuần tự theo từng chương: đọc kỹ định nghĩa lý thuyết, phân tích các bảng nét nghĩa mẫu (như từ father, hen, bachelor), làm đầy đủ các bài tập thực hành từ Exercise 1 đến Exercise 8, và đối chiếu các thuật ngữ chưa rõ trong Bảng đối chiếu thuật ngữ ở trang 252.

5. Giáo trình có các tài liệu bổ trợ nào đi kèm?

Giáo trình tích hợp sẵn danh mục Ký hiệu quy ước (Notational Symbols, trang iv-v), Bảng tương đương thuật ngữ ngôn ngữ học Anh – Việt (List of English-Vietnamese equivalent linguistic terms, trang 252) và danh mục tài liệu tham khảo trích dẫn trực tiếp từ các nhà ngôn ngữ học quốc tế (Palmer, Lyons, Richards, Fromkin, Chomsky, Hurford).

---

Kết luận

Giáo trình Ngữ nghĩa học tiếng Anh (English Semantics) của tác giả Tô Minh Thanh hệ thống hóa các lý thuyết ngữ nghĩa học và ngữ dụng học từ cấp độ vi mô (nét nghĩa, phân tích thành tố, trường nghĩa) đến cấp độ vĩ mô (nghĩa cấu trúc câu, mệnh đề, phát ngôn và tu từ học). Lộ trình học tập của giáo trình dẫn dắt người học từ việc làm quen với các khái niệm và ký hiệu quy ước hình thức, tiến tới phân tích cấu trúc nghĩa từ vựng, giải mã các tầng nghĩa biểu vật – biểu cảm, và làm chủ các quy tắc ngữ dụng trong giao tiếp thực tế. Đây là tài liệu học thuật hoàn chỉnh với nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực từ các nhà ngữ học quốc tế và Bảng đối chiếu thuật ngữ ngôn ngữ học Anh – Việt chuyên dụng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KHOA HOÏC XAÕ HOÄI VAØ NHAÂN VAÊN Toâ Minh Thanh GIAÙO TRÌNH NHAØ XUAÁT BAÛN ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA TP HOÀ CHÍ MINH — 2007 LÔØI NOÙI ÑAÀU Giaùo trình Ngöõ nghóa hoïc tieáng Anh ñöôïc biên soạn một cách có hệ thống, dựa trên cơ sở tham khảo có chọn lọc nhöõng tư liệu cuûa nước ngoài, kết hợp với kinh nghiệm giảng dạy nhiều năm về môn học này của tác giả và tập thể giảng viên trong Bộ môn Ngữ học Anh. Đây là tập giáo trình được biên soạn duøng để giảng dạy môn học Ngữ nghĩa học tiếng Anh (English Semantics) cho sinh viên năm thứ tư Khoa Ngữ văn Anh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Giaùo trình gồm bốn phaàn: 1. Utterance meaning (nghóa cuûa phaùt ngoân) Lần đầu tiên biên soạn giáo trình này, chúng tôi không tránh khỏi những sai sót, những khuyết điểm.

Rất mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp của bạn đọc vaø của bạn bè đồng nghiệp để giáo trình ngày càng hoàn thiện hơn, phục vụ giảng dạy sinh viên đạt chất lượng toát hơn. Ý kiến đóng góp về tập giáo trình này xin gửi về Hội đồng Khoa học Khoa Ngữ văn Anh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, số 10- 12 Đinh Tiên Hoàng Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh. Thaønh phoá Hoà Chí Minh, ngaøy 14 thaùng 12 naêm 2006 Toâ Minh Thanh iii CONTENTS Preface .1 What is semantics? .2 Semantics and its possible included aspects .5 Referent, reference and sense .6 Denotation and connotation .7 Multiple senses of lexical items .8 Figures of speech .1 Proposition, utterance and sentence .5 Performatives and constatives .6 Politeness, co-operation and indirectness .177 List of English-Vietnamese equivalent linguistic terms .252 vi NOTATIONAL SYMBOLS Most of the symbols used in this text follow conventions, but since conventions vary, the following list indicates the meanings assigned to them here. A: adjunct AdjP: adjective phrase AdvP: adverb phrase C: countable dO: direct object Ex: example mono-trans: mono-transitive verb n: noun NP: noun phrase op: optional opA of Means: optional adjunct of means Pro: pronoun PP: prepositional phrase RP: Received Pronunciation S: sentence Vgrp: verb group VP: verb phrase * : unaccepted form iv -- : related in some way [ ] : embedded unit / : or ⇒ : one-way dependence ⇔ : two-way dependence = : be equivalent to + : with the semantic feature specified − : without the semantic feature specified ± : with or without the semantic feature specified v Section INTRODUCTION 1 1.1 What is semantics? Semantics is a branch of linguistics which deals with meaning.

In order to understand this definition, we need to know what meaning is. However, before we discuss the “meaning” of meaning, it is necessary to talk about the main branches of linguistics. Linguistics has three main branches: syntax, semantics and pragmatics. Syntax is the study of grammar (consisting of phonology, morphology, syntax, and textual grammar) whereas semantics and pragmatics deal with meaning.

Semantics is the study of meaning in language (i. what language means) while pragmatics is concerned with meaning in context (i. what people mean by the language they use). Although this is a semantics course, part of what we are going to discuss is concerned with pragmatics, for semantics and pragmatics are closely related.

Take the distinction between semantic meaning and pragmatic meaning as an illustration of how semantics is different from but, at the same time, closely related to pragmatics. Semantic meaning is context-free whereas pragmatic meaning is context-dependent. (1) A: ‘Would you like a piece of cake?’ B: ‘I’m on a diet.’ 9 The semantic meaning of ‘I’m on a diet’ in (1) is ‘I want to lose weight by eating the food which is not rich in fat, sugar, etc.’ The pragmatic meaning of ‘I’m on a diet’ in (1) is ‘I don’t want any piece of cake’ or ‘I’m afraid that I have to refuse your invitation.’ (2) Tom: ‘Do you like the wine I picked out?’ Gina: ‘It’s Italian, isn’t it?’ The semantic meaning of ‘It’s Italian, isn’t it?’ in (2) is ‘Is it right that the wine is made in Italy?’ The pragmatic meaning of ‘It’s Italian, isn’t it?’ in (2) is ‘I don’t like the wine you picked out.2 Semantics and its possible included aspects “Semantics is a technical term used to refer to the study of meaning, and since meaning is part of language, semantics is part of linguistics. Unfortunately, ‘meaning’ covers a variety of aspects of language, there is no general agreement about the nature of meaning, what aspects of it may properly be included in semantics, or the way in which it should be described.” [Palmer, 1981: 1] This little textbook will try to show three main aspects that are commonly considered as included in semantics: word meaning (or, to be more precise, lexical meaning) [Lyons, 1995: 33], sentence meaning and utterance meaning.1 1 In semantics it is necessary to make a careful distinction between utterances and sentences.

In particular we need some way of making it clear when we are discussing sentences and when utterances. We adopt the convention that anything 10 The meaning of remarried, for example, can be analysed in the three different levels. At the word level, remarried may be regarded a set of the four following semantic features: [+human], [±male], [+used to be married], and [+married again]. At the sentence level when remarried occurs in She is not remarried, only the fourth semantic feature of the word, namely [+married again], is informative, i.

it is part of the statement. At the utterance level within the particular context of the following conversation when remarried occurs in B’s response, it is the word that helps the utterance presuppose that pastors are allowed by rule to get married and implicate that the pastor was once married. A: ‘How is the pastor?’ B: ‘He is remarried.’ Because of the nature of the subject and the variety of views on semantics and its possible included aspects, the little textbook cannot hope to be more than an introductory survey. written between single quotation marks represents ‘an utterance’, and anything italicized represents a sentence or (similarly abstract) part of a sentence, such as a phrase or a word: ‘She is not remarried’ represents an utterance.

She is not remarried represents a sentence. Married represents a word conceived as part of a sentence. 11 Section WORD MEANING 2 WORD MEANING is what a word means, i. “what counts as the equivalent in the language concerned.1 Definition Semantic features2 are “the smallest units of meaning in a word.” [Richards et al, 1987: 254] We identify the meaning of a word by its semantic features.

For example, father may have the following semantic features: [+human], [+male], [+mature], [+parental] and [+paternal]. And hen may be described as a set of the following semantic features: [+animate], [+bird], [+fowl], [+fully grown] and [+female].1 Some semantic features need not be specifically mentioned. For example, if a word is [+human] it is “automatically” [+animate]. This generalization can be expressed as a redundancy rule: 2 Semantic features are also referred to as semantic components or semantic properties.

12 A word that is [+human] is [+animate]. That is why [+animate] need not be specified as a semantic feature of father, girl, professor, etc. since the semantic feature can be inferred from [+human]. Some redundancy rules infer negative semantic features.

Thus, semantic features are often shown in the form of binary oppositions, which can be stated in terms of pluses and minuses (that is, [+] and [− −]): If father is [+human], it is therefore [− −inhuman]; If father is [+male], it is therefore [− −female]; If father is [+mature], it is therefore [− −immature]; If father is [+paternal], it is therefore [− −maternal]. Notice that we identify the meaning of a word according to its primitive semantic features first, e.; and then with the assistance of its other semantic features, e.2 Different words may share the same semantic feature. In other words, the same semantic feature can be found in many different words. Ex1: Doctor, engineer, teacher, physicist, chemist, tailor, hairdresser, etc.

all share the same semantic feature [+professional]. Ex2: Mother, father, son, daughter, brother, sister, grandparent, aunt, uncle, etc.3 The same semantic feature can occur in words of different parts of speech. In other words, words of different parts of speech may share the same semantic feature. For example, [+female] is part of the meaning of the noun mother, the verb breast-feed and the adjective pregnant.

And [+educational] is a semantic feature found in the nouns school, teacher, textbook, etc. and in the verbs teach, educate, instruct, etc.4 Fromkin and Rodman [1993: 148-149] confirm that “the semantic properties of words determine what other words they can be combined with.” These authors give the two following sentences that are grammatically correct and syntactically perfect but semantically anomalous: (1) My brother is an only child. (2) The bachelor is pregnant. Here, Fromkin and Rodman also cite Noam Chomsky’s famous classic example of semantically anomalous sentences: (3) Colorless green ideas sleep furiously.

This sentence seems to obey all the syntactic rules of English: its subject is colorless green ideas and its predicate is sleep furiously; but there is obviously something semantically wrong 14 with the sentence. The adjective colorless is [− −colour], but it occurs with the adjective green the semantic feature of which [+green in colour]. How can something be [− −colour] and [+green in colour] at the same time? In the same way, the noun ideas, which is [+abstract], is semantically incompatible with the verb sleep the noun phrase subject of which must be [+concrete] and [+animate]. How can an abstract notion like ideas sleep? Then, the verb sleep, whose adverbial collocations3 are well, badly and soundly, is semantically incompatible with the adverb furiously.

How can a living being sleep when he is full of violent anger? In conclusion, knowing all the possible semantic features of a word enables us to combine semantically compatible words together to form larger but meaningful linguistic units such as phrases, clauses and sentences. Fromkin and Rodman [1993:134] also believe that “because we know the semantic properties of words, we know when two words are antonyms, synonyms or homonyms, or are unrelated in meaning.” Exercise 1: For each group of words given below, state what semantic features are shared by the (a) words and the (b) words, and what semantic features distinguish between the classes of (a) words and (b) words. The first one is done as an example. 3 Collocations are regular combinations of words, e.

by accident and strong tea are English collocations. Adverbial collocations refer to the adverbs regularly used together with a certain verb. (a) alive, asleep, awake, dead, half-dead, pregnant (b) depressed, bored, excited, upset, amazed, surprised The (a) and (b) words are ____________________________ The (a) words are __________________________________ The (b) words are __________________________________ Exercise 2: Identify the semantic features in each of the following words. Spinster: ________________________________________ Exercise 3: How can you distinguish the words given in the following table from one another, considering their semantic features? 19 Malay English Vietnamese Chinese anh huynh brother ñeä sadara em muoäi sister chò tyû ____________________________________________________ ____________________________________________________ ____________________________________________________ ____________________________________________________ ____________________________________________________ ____________________________________________________ 2.2 Componential analysis In Semantics, componential analysis is “an approach to the study of meaning which analyses a word into a set of meaning components or semantic features.

Thus, man is different from boy basically in one primitive semantic feature: [±adult]. 20 Generally speaking, componential analysis is applied to a group of related words which may differ from one another only by one or two semantic features.