Chương 1: Tổng quan tài liệu. Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu. Chương 3: Dự kiến kết quả nghiên cứu. Chương 4: Dự kiến bàn luận.
Dự kiến kết luận. Dự kiến khuyến nghị. Kế hoạch nghiên cứu. Tài liệu tham khảo.
Những yêu cầu hình thức của một đề cương nghiên cứu. Soạn thảo văn bản. Tiêu chuẩn của một đề cương nghiên cứu tốt. 315 Bảng kiểm đánh giá đề cương nghiên cứu.
315 Tài liệu tham khảo. 318 18 Bài 1 ĐẠI CƯƠNG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC TRONG Y SINH HỌC MỤC TIÊU Sau khi học xong bài này, học viên có khả năng: 1. Trình bày được khái niệm của nghiên cứu khoa học và tầm quan trọng của nghiên cứu khoa học trong Y sinh học. Trình bày được ý nghĩa, các đặc điểm và yêu cầu của nghiên cứu trong Y sinh học.
Nêu được yêu cầu đối với một đề cương và luận văn, luận án. Khái niệm và ý nghĩa của nghiên cứu khoa học nói chung Khoa học là một hệ thống những trí thức về thế giới khách quan. Nó bao gồm các quy luật và sự vận động của thế giới vật chất, tự nhiên, xã hội và tư duy. Có hai hệ thống tri thức về thế giới: hệ thống tri thức thông thường và tri thức khoa học.
Tri thức thông thường: là kinh nghiệm, những hiểu biết mà con người thu nhận được thông qua lao động và cảm nhận qua các giác quan về bản thân và thế giới vật chất, xã hội xung quanh. Tri thức thông thường không chỉ ra được bản chất, chưa nhận thức được quy luật của sự vật và hiện tượng nhưng lại được sử dụng, để trao đổi và truyền đạt cho nhau, nó được bổ sung và hoàn thiện dần, trở thành tri thức dân gian, được sử dụng trong cuộc sống và cũng là xuất phát điểm của tri thức khoa học. Ví dụ, nếu mô tả “nhân một vài trường hợp…” hay tổng kết điều trị để đưa ra tỷ lệ thành công và thất bại mà không phân tích để đưa ra nhận xét hay kết luận về nguyên nhân của thành công hay thất bại đó thì vẫn chỉ là đóng góp cho tri thức thông thường. Tri thức khoa học: là kết quả của hoạt động khoa học, kết quả của quá trình nhận thức thế giới khách quan có mục đích, có kế hoạch, có phương pháp với các công cụ nghiên cứu và do những người làm khoa học thực hiện.
Kiến thức khoa học là sản phẩm trí tuệ của con người. Có khá nhiều khái niệm về nghiên cứu khoa học. Trong các thời kỳ phát triển của các ngành và chuyên ngành khoa học các khái niệm đó có khác nhau. Nhìn chung, nghiên cứu khoa học (NCKH) là hoạt động nhằm làm rõ sự vật, hiện tượng về bản chất, sự vận động và quy luật chi phối, kiểm soát hoặc cải tạo sự vật, hiện tượng đó thông qua nghiên cứu quan sát (mô tả, phân tích) để nhận thức, mô tả, giải thích bản chất mối liên quan, các quy luật của sự vật, hiện tượng và nghiên cứu 21 can thiệp làm thay đổi hay kiểm soát sự vật và hiện tượng.
Can thiệp trong điều trị: chữa bệnh; can thiệp cộng đồng: giảm nguy cơ, tăng khả năng bảo vệ, giảm hậu quả. Nghiên cứu khoa học được phân thành 3 nhóm: ⚫ Nghiên cứu cơ bản (Fundamental Research): chủ yếu là các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, cũng có mô tả, chứng minh và thực nghiệm trên các mô hình. Nghiên cứu có thể ở tầm phân tử, tế bào và có thể là các nghiên cứu sử dụng sinh vật thí nghiệm, các mô và cơ quan của người nhưng chưa phải trên cơ thể người. Các nghiên cứu này nhằm phát hiện bản chất và quy luật của sự vật hay hiện tượng Y y sinh học dựa trên các mô phỏng.
⚫ Nghiên cứu ứng dụng (Applied Research): vận dụng các quy luật được phát hiện qua nghiên cứu cơ bản để đi tìm các giải pháp và nguyên lý của giải pháp. Nghiên cứu ứng dụng thực hiện trên quy mô nhỏ. ⚫ Nghiên cứu hành động (Action Research): áp dụng các kết quả nghiên cứu của chính tác giả hay các kỹ thuật từ các nước khác, các tác giả khác ứng dụng trong thực tế phục vụ trực tiếp cho phòng bệnh, khám chữa bệnh và phục hồi chức năng. Nghiên cứu triển khai áp dụng trên quy mô rộng rãi hoặc tại đơn vị y tế.
Ngày nay, với sự tiến bộ rất nhanh chóng của các ngành khoa học, sự giao thoa giữa các ngành, chuyên ngành trong một ngành, giữa khoa học tự nhiên, nhất là công nghệ sinh học, khoa học xã hội và y học đã mang lại những thành quả rất to lớn, thậm chí khó lường, góp phần phục vụ đời sống con người. Sự giao thoa đó đã đi đến những tên gọi mới như khoa học sự sống. Sự đóng khung giữa nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng đã lui dần. Trong y học, y học dự phòng, y học lâm sàng, y học xã hội và y học cơ sở đã gắn kết với nhau một cách chặt chẽ.
Đối với các học viên sau đại học, đây là các cơ hội để tìm chọn cho mình những đề tài khoa học có tính mới và hứa hẹn sẽ có nhiều đóng góp cho việc nâng cao kiến thức, kỹ năng thực hành, hiệu quả làm việc của mình sau khi kết thúc khóa học ngoài việc nhận học vị Thạc sỹ hay Tiến sỹ y học. Đối với sinh viên làm khóa luận tốt nghiệp có thể thực hiện các nghiên cứu hồi cứu, tổng kết các kết quả từ bệnh án, từ các báo cáo thống kê. Nghiên cứu khoa học trong Y sinh học Trong Y sinh học, nghiên cứu khoa học có ba cách tiếp cận chính với ý nghĩa khác nhau, kết gắn của ba nhóm nghiên cứu thể hiện trong sơ đồ sau: 22 Sơ đồ 1. Mối liên quan 3 nhóm nghiên cứu 2.
Nghiên cứu lâm sàng (Clinical research) Đây là phương pháp nghiên cứu kinh điển nhất. Nghiên cứu lâm sàng bao gồm nghiên cứu trực tiếp trên người bệnh cũng như các bệnh phẩm. Gồm những nghiên cứu bên giường bệnh (bedside study), thực hiện các xét nghiệm trong phòng thí nghiệm (laboratory study) sử dụng các bệnh phẩm, dịch sinh học, mô của người bệnh và thực hiện các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh, thăm dò chức năng. Người nghiên cứu áp dụng phương pháp cũ (thường quy) có cải tiến hay đưa ra phương pháp mới trong khám bệnh, chẩn đoán bệnh và chữa bệnh.
Từ đây tìm ra phương pháp tốt hơn hay tối ưu. Nghiên cứu phát hiện những bất hợp lý, những sai lầm, những rủi ro trong chẩn đoán và điều trị để tiếp tục nghiên cứu sâu hơn sau đó. Một hướng nghiên cứu lâm sàng mà các học viên sau đại học thường đề cập đến trong luận văn, luận án của mình là đánh giá hiệu quả điều trị một bệnh bằng một phương pháp “mới” mà trước đó chưa có tổng kết lâm sàng trong nước một cách đầy đủ. Đây là một trong nhóm các nghiên cứu chuyển giao công nghệ.
Thử nghiệm lâm sàng các thuốc mới, thiết bị y tế mới để đánh giá hiệu quả và đo lường mức độ an toàn là một dạng khá đặc biệt của nghiên cứu lâm sàng do đó được kiểm soát khá nghiêm ngặt theo các chuẩn mực và các quy chế, quy trình có tính pháp quy về Thực hành lâm sàng tốt trong nghiên cứu (GCP). Tùy thuộc vào bệnh và mục tiêu, các nghiên cứu lâm sàng có thể tiến hành tại cơ sở y tế và cũng có thể trong cộng đồng. Nghiên cứu trong các chuyên ngành y học cơ sở sử dụng bệnh phẩm, dịch sinh học của người bệnh cũng như người khỏe mạnh, những chuyên ngành y học cơ sở, chẩn đoán hình ảnh, thăm dò chức năng cũng thực hiện các nghiên cứu gần giống như nghiên cứu lâm sàng khác. Từ trước tới nay, xu hướng kết hợp giữa nghiên cứu lâm sàng với nghiên cứu cận lâm sàng, các kỹ thuật labo của y học cơ sở gần như tất yếu đối với các đề tài nghiên cứu lâm sàng ở nước ngoài.
Ở nước ta, do có những hạn chế về tài chính, các nghiên cứu kết hợp lâm sàng và cận lâm sàng người nghiên cứu chỉ sử dụng các kết quả cận lâm sàng mà ít khi thực hiện trực tiếp các xét nghiệm trong labo. 23 Nghiên cứu lâm sàng trong cộng đồng, trong đó vừa sử dụng các phương pháp và kỹ thuật trong y học, vừa sử dụng các phương pháp nghiên cứu cộng đồng cũng là một xu hướng của các học viên sau đại học trong nước những năm gần đây. Tuy nhiên có sự khác nhau rất rõ rệt giữa nghiên cứu lâm sàng trong cộng đồng với nghiên cứu cộng đồng trên cùng một chủ đề (như trong ví dụ đưa ra trong mục 5. Những nghiên cứu y sinh học cơ bản, cơ sở tìm hiểu các cơ chế gây bệnh, tác động dược lý của thuốc tiến hành trên súc vật thí nghiệm tuân theo các quy trình nghiên cứu thực nghiệm trong những giới hạn nhất định.
Bộ Khoa học và công nghệ hiện có chính sách khuyến khích, hỗ trợ về tài chính cho các nghiên cứu cơ bản, nhất là nghiên cứu ứng dụng các tiến bộ trong sinh học, hóa học, lý học vào y học. Nghiên cứu thực nghiệm (Experimental study) Nhiều trường hợp người ta không thể nghiên cứu bệnh tật cũng như thử nghiệm lâm sàng thuốc mới hay thiết bị y tế mới trực tiếp trên con người vì các lý do khác nhau, cần phải nghiên cứu trong phòng thí nghiệm: Nghiên cứu thực nghiệm (experimental study/basic study) gồm nghiên cứu trên cơ thể động vật (in vivo và nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) sử dụng các kỹ thuật hóa sinh, giải phẫu bệnh, tế bào, di truyền, sinh học phân tử, sinh lý bệnh, chẩn đoán hình ảnh, thăm dò chức năng sinh lý, các kỹ thuật vi sinh vật, ký sinh trùng,… Giữa nghiên cứu cận lâm sàng và nghiên cứu thực nghiệm có những điểm giống nhau đều thực hiện trong phòng thí nghiệm, nhưng vật liệu nghiên cứu khác nhau. Ở đây mỗi kỹ thuật gần như đã có các quy trình riêng. Trường hợp phát triển các quy trình mới kỹ thuật mới và đánh giá khả năng áp dụng trên người (với nghiên cứu thực nghiệm) và đổi mới kỹ thuật xét nghiệm chẩn đoán trên các bệnh phẩm từ người, chẩn đoán hình ảnh, thăm dò chức năng cũng là các nhóm chủ đề nghiên cứu quan trọng.
Gần đây đã xuất hiện những nghiên cứu trên môi trường ảo (in silico) với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin và toán học ứng dụng.